Cmentarze; Drugie zabicie psa; Nawrócony w Jaffie |Recenzja

Marek Hłasko, Cmentarze, Drugie zabicie psa, Nawrócony w Jaffie

Marek Hłasko – buntownik powojennej Polski, dla wielu pewnego rodzaju symbol. Utwory pisarza często inspirowane były jego własnym życiem. Niezwykle utalentowany, szukający swojego miejsca w nowej rzeczywistości, pozostawił wiele utworów, w których dziś możemy poszukiwać…. Wydawnictwo Iskry podjęło się zebrania twórczości Marka Hłasko i publikacji w serii „Utworów wybranych”. Dziś możemy więc odkryć Cmentarze, Drugie zabicie psa oraz Nawróconego w Jaffie. 

Polski James Dean literatury

Marek Hłasko urodził się 14 stycznia 1934 roku w Warszawie. Po wojnie mieszkał w stolicy, uczył się w liceum i technikum samochodowym, ale żadnej szkoły nie ukończył. Podejmował się różnych zajęć – był pomocnikiem kierowcy, robotnikiem i kierowcą ciężarówki.

Marek Hłasko podjął pierwsze próby literackie już jako nastolatek. W 1954 roku zadebiutował opowiadaniem „Baza Sokołowska”. Przełomem był zbiór opowiadań „Pierwszy krok w chmurach” (1956 r.), który przyniósł mu popularność.

Pisał o robotnikach, prostych ludziach i ich marzeniach, pokazując szarą rzeczywistość PRL-u. Twórczość Marka Hłasko uchodziła za buntowniczą i niewygodną dla ówczesnej władzy. W jego utworach często pojawiał się motyw samotności, niespełnienia i przegranej. Próbował sił także jako scenarzysta filmowy, współpracując m.in. z reżyserami niemieckimi i izraelskimi.

Żył intensywnie, dużo podróżował, nadużywał alkoholu i wikłał się w burzliwe związki. Jego styl życia sprawił, że zyskał opinię „polskiego Jamesa Deana literatury”.

W 1958 roku Marek Hłasko wyjechał do Paryża i nie wrócił już na stałe do Polski. Mieszkał w Niemczech, Francji, Izraelu i Stanach Zjednoczonych. W 1961 roku ożenił się z niemiecką aktorką Sonią Ziemann, ale małżeństwo nie przetrwało.

Marek Hłasko zmarł tragicznie 14 czerwca 1969 roku w Wiesbaden w RFN, mając 35 lat.

Twórczość Marka Hłaski nie jest obszerna, ale pozostawił kilka ważnych książek. Wśród nich należy wymienić następujące tytuły:

• „Baza Sokołowska” (1954 r.) – debiutanckie opowiadanie, druk w „Trybunie Ludu”,
• „Pierwszy krok w chmurach” (1956 r.) – zbiór opowiadań, który przyniósł mu sławę; jest to obraz codzienności młodych ludzi w PRL-u,
• „Cmentarze” (1958 r.) – historia buntownika zderzającego się z realiami stalinizmu,
• „Piękni dwudziestoletni” (1966 r.) – najsłynniejsza książka Hłaski, autobiograficzna opowieść o własnym życiu, literaturze i emigracji,
• „Palcie ryż każdego dnia” (1961 r., wyd. 1983 r.) – powieść z okresu izraelskiego, ironiczna i pełna goryczy,
• „Drugie zabicie psa” (1965 r.) – historia o oszustach w Izraelu; jest to początek tzw. „trylogii izraelskiej”,
• „Wilk” (napisany ok. 1954 r., wyd. pośmiertnie w 2015 r.) – niedokończona powieść autobiograficzna o dorastaniu w powojennej Warszawie.

W twórczości Marka Hłasko można zauważyć kilka charakterystycznych cech. Jego bohaterowie to zwykle outsiderzy, buntownicy, ludzie przegrani. Cechuje go realistyczny, surowy, ale też liryczny i pełen romantyzmu styl. W wielu utworach pobrzmiewa nuta autobiograficzna.

Zbiór opowiadań Marka Hłasko obejmujący „Cmentarze”, „Drugie zabicie psa” oraz „Nawrócony w Jaffie” liczy 459 stron. Książka jest kolejną z serii Wydawnictwa Iskry poświęconej twórczości tego pisarza.

Cmentarze

Rok 1952 to apogeum stalinizmu w Polsce – okresu, gdy kraj był podporządkowany Związkowi Radzieckiemu i rządziła nim Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) na wzór komunistyczny.

Państwo było całkowicie podporządkowane partii komunistycznej. Realną władzę sprawował Bolesław Bierut jako I sekretarz PZPR, prezydent i najbliższy współpracownik Stalina. 22 lipca 1952 roku uchwalono Konstytucję PRL, wzorowaną na konstytucji sowieckiej z 1936 roku. Znosiła ona urząd prezydenta, zastępując go kolegialną Radą Państwa. Oficjalnie powstała Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL),

Ówczesne władze propagowały kult Józefa Stalina oraz Bieruta. Wszelkie przejawy krytyki były tłumione. Służył temu aparat bezpieczeństwa (UB), który zwalczał przeciwników systemu.

Funkcjonowała gospodarka centralnie planowana, oparta na planie sześcioletnim (1950–1955). Jej priorytetem była industrializacja i rozwój przemysłu ciężkiego (hutnictwo, górnictwo, fabryki).

Literatura, sztuka i film były podporządkowane doktrynie socrealizmu, czyli miały wychwalać system, partię i robotnicze życie. Wolności obywatelskie były ograniczone; cenzura kontrolowała prasę, radio, książki i teatr.

W takich okolicznościach poznajemy Franciszka Kowalskiego mieszkającego w dzielnicy-symbol – na Muranowie. Wdowiec, którego córka i syn bezgranicznie oddani są „sprawie”. Codzienne życie wypełnia mu zaangażowanie w podstawowej organizacji partyjnej przy zakładach remontowych samochodów „Lepsze jutro”. Dla człowieka wierzącego w system było to życie dobre, spełnione.

Jedno wydarzenie, chwilowa słabość, przekreśla wszystko.

„Szliśmy do życia, a zaprowadzono nas na cmentarzyska; szliśmy do ziemi obiecanej, a nie widać nic prócz pustyni; mówiliśmy o sprawiedliwości, a nie znamy niczego prócz terroru i rozpaczy.”

Historia Franciszka Kowalskiego dobitnie pokazuje, jak zmieniają się ludzie i ich ideały. Jest przestrogą dla każdego z nas….

Scena teatralna w Izraelu

Życie codzienne w Izraelu lat 50. XX wieku było trudne. Kraj ten dopiero powstawał – państwo ogłoszono w 1948 roku, a pierwsza dekada to okres budowy od podstaw, przy masowej imigracji i biedzie.

Marek Hłasko w tzw. trylogii izraelskiej umieścił opowiadania: „Drugie zabicie psa”, „Nawrócony w Jaffie” oraz  „Opowiem wam o Esther”.

We wszystkich tych utworach pojawiają się te same motywy i bohaterowie – egzystencjalny dramat, cyniczne przetrwanie, życie jako teatr, depresja w paradoksalnie pięknym otoczeniu. Postaci są rozczarowane, często wyalienowane i stoją na marginesie społeczeństwa – zwłaszcza w emigracyjnym kontekście Izraela.

Aktorzy izraelskiej sceny teatralnej — Jakub (będący alter ego autora) i Robert — zajmują się oszustwami matrymonialnymi, wykorzystując turystki do zdobycia pieniędzy.

Ważnym motywem „spektaklu” są nachodzące Jakuba wyrzuty sumienia. Udaje, że chce popełnić samobójstwo, by wzbudzić litość kobiety. W rzeczywistości zabija swojego psa, by pokazać, dosłownie i symbolicznie, jak bardzo jest emocjonalnie „zdziczały” i pozbawiony wartości moralnych.

„Drugie zabicie psa” to czarna komedia z elementami kryminału. Marek Hłasko pozostawia czytelnikowi pytanie, co jest prawdą, a co zmyśleniem. Tekst pełen jest autobiograficznych tropów, refleksji o teatralności życia i o człowieku przebranym za postać, która na zewnątrz ma wzbudzać emocje, a wewnątrz jest pusta.

Opowiadanie „Nawrócony w Jaffie jest  kontynuacją historii z “Drugiego zabicia psa”. Marek Hłasko portretuje życie bohaterów jako pełne beznadziei. Ich działania – od oszustw matrymonialnych wobec turystki, po drobne przekręty – odbywają się w sielankowym, słonecznym otoczeniu Jaffy, co kontrastuje z ich życiem i potęguje poczucie pustki i samotności

Opowiadanie ukazuje bezduszność relacji międzyludzkich, brak solidarności i przeciętniejszych odczuć. W świecie odgrywanego życia, moralność zastępuje cynizm, a samotność i desperacja są jedynymi towarzyszami bohaterów.

Obok bohaterów pełnych emocji, czytelnik poznaje także izraelskie miasta: Tel-Awiw, Jaffę, Twerię. Nie są to jednak obrazy z przewodników czy folderów turystycznych. Marek Hłasko przedstawia te miejsca z punktu widzenia ich mieszkańców. Jest to niezwykła uczta dla osób znających te miejsca, a także dla wszystkich, którzy chcieli by je zobaczyć z innej perspektywy.

Kim jesteśmy?

Twórczość Marka Hlasko nie należy do lekkich i przyjemnych. Jego utwory pełne są trudnych treści, ale ważnych z punktu widzenia człowieka – bez względu na moment historii, w którym żyje. Wydawnictwo Iskry podjęło się trudnego zadania przywrócenia utworów Marka Hłasko szerokiemu gronu odbiorców, a przede wszystkim tym, którzy się jeszcze z nimi nie zetknęli.

Cechą wspólną „Cmentarzy”, „Drugiego zabicia psa” i „Nawróconego w Jaffie” jest ich niewielka dotychczas popularność.

Nowo wydany tom serii „Utworów wybranych” Marka Hłasko jest dobrym przyczynkiem do dyskusji o tym kim jesteśmy i jak funkcjonujemy w otaczającym nas świecie. Czy odnajdujemy się na scenie teatralnej swojego życia?

Wydawnictwo Iskry
Ocena recenzenta: 5/6
Małgorzata Iwańska-Kania

Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Iskry. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.