Nota Raczyńskiego i Edward Raczyński, źródło Wikimedia Commons

10 grudnia 1942 roku powstała Nota Raczyńskiego, pierwszy oficjalny raport o Holokauście

Tego dnia 1942 roku powstała Nota Raczyńskiego, pierwszy oficjalny raport o Holokauście

Nota Raczyńskiego była oficjalną notą dyplomatyczną sygnowaną przez Rząd Rzeczpospolitej Polskiej na uchodźstwie w osobie ministra spraw zagranicznych Edwarda Raczyńskiego. Miała na celu zapoznanie zachodniej opinii publicznej i rządów państw zachodnich z tematem zbrodni dokonywanej na ludności żydowskiej w okupowanej przez Niemców Polsce, był to jednocześnie pierwszy oficjalny raport o Holokauście.

W skrócie:

Kim był Edward Raczyński?

Hrabia Edward Raczyński, będący sygnatariuszem Noty Raczyńskiego, urodził się 19 grudnia 1891 roku w Zakopanem. Wywodził się z wielkopolskiego rodu Raczyńskich herbu Nałęcz. Jego ojciec Edward Aleksander Raczyński był założycielem istniejącej do dziś galerii malarstwa w Rogalinie, będącej obecnie oddziałem Muzeum Narodowego.

Raczyński dzieciństwo i okres uczęszczania do szkoły średniej spędził w Krakowie. Początkowo pobierał nauki w domu, od piątej klasy uczęszczał zaś do II Liceum Ogólnokształcącego im. Jana III Sobieskiego.

Po ukończeniu liceum wyjechał do Lipska, podjąwszy studia prawnicze. Pobierał nauki w londyńskiej Szkole Nauk Politycznych. Doktorat nauk prawnych uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim.

W roku 1919 Edward Raczyński podjął pracę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Od roku 1919 do 1926 przebywał na zagranicznych placówkach dyplomatycznych w Kopenhadze, a następnie w Londynie. Powrócił do Warszawy w 1926 i przez 6 lat pracował w Centrali Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W listopadzie 1932 roku pracował jako poseł nadzwyczajny przy Lidze Narodów w Genewie.

Raczyński 1 listopada 1934 roku objął stanowisko konsula generalnego Rzeczpospolitej w Londynie, będąc nim przez dwie kadencje aż do cofnięcia uznania rządowi na uchodźstwie przez Brytyjczyków w lipcu 1945 roku, co stało się za sprawą Józefa Stalina.

Edward Raczyński (z prawej) w otoczeniu nierozpoznanych osób, Wikimedia Commons
Edward Raczyński (z prawej) w otoczeniu nierozpoznanych osób, źródło zdjęcia: Wikimedia Commons

W latach 1941-1943 Raczyński był ministrem spraw zagranicznych. 10 grudnia 1942 roku dzięki materiałom zdobytym z narażeniem życia przez Jana Karskiego hrabia Raczyński po raz pierwszy zapoznał zachodnią opinię publiczną z okrucieństwem zgotowanym Żydom przez hitlerowskie Niemcy.

W roku 1943 napisał oświadczenie rządu RP na uchodźstwie dotyczące odkrycia przez Niemców grobów polskich oficerów w Katyniu i innych miejscach kaźni przez Sowietów. Wysłał także prośbę do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, by ten spróbował wyjaśnić zbrodnię.

W latach 1979-1987 był prezydentem Rządu RP na uchodźstwie (pełnił tę funkcję przez dwie kadencje). Swoistą ciekawostką może być fakt, iż jest on najstarszym (zrezygnował z urzędu w wieku 95 lat), jak i zdecydowanie najdłużej żyjącym prezydentem Rzeczpospolitej Polskiej.

Hrabia Edward Raczyński zmarł w 1993 roku w imponującym wieku 101 lat i 7 miesięcy. Jest pochowany na cmentarzu w Rogalinie, w miejscu spoczynku jego rodziny.

Kim był Jan Karski?

Jan Karski urodził się 24 czerwca 1914 roku w Łodzi jako Jan Romuald Kozielewski. Rodzina Kozielewskich mieszkała w kamienicy przy ulicy Kilińskiego 71, w której większość lokatorów stanowiła ludność pochodzenia żydowskiego.

W roku 1935 ukończył studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego, a także przygotowanie do służby wojskowej w Szkole Podchorążych artylerii konnej we Włodzimierzu Wołyńskim. Odbył praktykę dyplomatyczną, po czym w styczniu 1939 roku został zatrudniony w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

Karski brał udział w wojnie obronnej 1939 roku jako oficer 5. dywizjonu artylerii konnej. 24 września 1939 roku jego oddział został rozbity i wzięty do niewoli pod Krasnobrodem przez wojska ZSRR.

Dzięki sprytnemu wybiegowi, w którym udawał szeregowca, został przekazany w wymianie jeńców między ZSRR a III Rzeszą. W grudniu 1939 roku udało mu się uciec z transportu i wrócić do Warszawy, gdzie podjął działalność konspiracyjną.

Od stycznia 1940 roku uczestniczył jako kurier w podróżach do Francji z dokumentami przeznaczonymi dla rządu RP na uchodźstwie. W czerwcu został aresztowany przez Gestapo na Słowacji, po czym poddano go torturom. Zdesperowany, nie widząc szans na ratunek, podciął sobie żyły. Został uratowany i przewieziony na teren Polski.

Szybko powstał plan odbicia Karskiego z rąk Niemców – został on odbity z więzienia w Nowym Sączu przez członków Armii Krajowej.

Karski na prośbę przywódców żydowskich dwukrotnie udał się do warszawskiego getta w celu przygotowania raportów na temat traktowania Żydów. Przedostał się również w przebraniu ukraińskiego SS-mana do obozu tranzytowego w Izbicy (który mylnie zidentyfikował jako obóz zagłady w Bełżcu).

Jego ofiarność pozwoliła na zapoznanie się świata zachodniego z okrucieństwami dokonywanymi przez Niemców w okupowanej Polsce.

Jan Karski za swoje zaangażowanie w ratowanie Żydów podczas II wojny światowej został odznaczony w roku 1982 medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Zmarł w Waszyngtonie 13 lipca 2000 roku w wieku 86 lat.

Raporty Karskiego

Raporty powstawały w latach 1940-1943 na podstawie obserwacji przez Jana Karskiego życia w okupowanej Polsce, a także podczas jego podróży między Warszawą, Krakowem a Zakopanem, skąd udawał się na Węgry i Słowację.

Ogółem Karski opublikował 3 raporty, z czego pierwszy w 4 częściach, drugi w dwóch, ostatni zaś w jednej:

  • Podróż autora raportu (1940)
  • Sytuacja ogólna w kraju (1940)
  • Wybrane zagadnienia polityczno–ideowe w kraju (1940)
  • Zagadnienia żydowskie w kraju (1940)
  • Misja Jana Karskiego w Londynie (1942)
  • Podtrzymywanie nastroju walki w społeczeństwie (1942)
  • Notatka z rozmowy z prezydentem F.D. Rooseveltem (1943)

W pierwszym raporcie w części IV („Zagadnienia żydowskie w kraju”) Karski opisuje sytuację Żydów w Polsce, a także ich relacje z Niemcami i Polakami. Co istotne, dokonuje on analizy sytuacji nie tylko na terenach wcielonych do III Rzeszy czy pozostających w Generalnym Gubernatorstwie, lecz także na terenach wcielonych do ZSRR.

Według raportu zdecydowanie najgorsza sytuacja wśród ludności żydowskiej panowała na terenach zaanektowanych przez III Rzeszę, Żydzi na tych terenach podlegali niemieckim prawom rasowym, co de facto oznaczało uznanie ich za „podludzi”. Utrudniano im także codzienne aspekty życia, wśród których Karski wymienia m.in.:

  • noszenie łat lub opasek z oznaczeniami, że są Żydami,
  • zakaz zakupów w aryjskich sklepach oraz odwiedzania publicznych obiektów jak kawiarnie, kina, zakłady i sklepy,
  • zakaz wytwarzania przedmiotów, artykułów oraz towarów,
  • zakaz wychodzenia po zmroku,
  • zakaz podróży bez zezwoleń.

W Generalnym Gubernatorstwie co do zasady panowała podobna sytuacja Żydów, co w III Rzeszy. Różniła się ona tym, iż na terenie GG występowało większe skupisko ludności żydowskiej, mniejsza liczba Niemców, a także dość przychylny stosunek Polaków do Żydów.

Paradoksalnie najlepsza sytuacja wśród Żydów panowała na terenach zagarniętych ZSRR. Nie odczuwali oni bowiem szykan ze względu na pochodzenie etniczne, lecz co najwyżej ze względu na swój status ekonomiczny.

Wielu Żydów dzięki komunizmowi uzyskało nawet awans społeczny i stało się kadrami w komunistycznych służbach, takich jak NKWD. Karski pisze również o przypadkach wydawania Polaków przez Żydów w ręce komunistycznych władz:

[…] denuncjują oni Polaków, polskich narodowych studentów, polskich działaczy politycznych, gdy kierują pracą milicji bolszewickich zza biurek, lub są członkami tej milicji, gdy niezgodnie z prawdą szkalują stosunki w dawnej Polsce. Niestety, trzeba stwierdzić, że wypadki te są bardzo częste, dużo częstsze, niż wypadki, wskazujące na ich lojalność wobec Polaków…

Na podstawie raportów Karskiego, które zostały przekazane na Zachód w postaci mikrofilmów, hrabia Edward Raczyński sporządził pierwszy oficjalny raport na temat Holokaustu znany jako nota Raczyńskiego.

Należy podkreślić, że obie te rzeczy, tj. raporty Karskiego i nota Raczyńskiego nie są tym samym – nota Edwarda Raczyńskiego stanowi bowiem oficjalny dokument stwierdzający zagładę Żydów, przesłany do rządów państw zachodnich, a następnie zachodniej opinii publicznej, raporty Karskiego są zaś zapiskiem przeżyć, niemającym praw oficjalnego dokumentu, mimo swojej ważności. Często jednak media relacjonując te wydarzenia o tym zapominają, mylnie traktując raporty Karskiego jako notę Raczyńskiego.

Sytuacja Żydów w Europie w 1942 roku

Sytuacja Żydów w Niemczech już przed wojną przedstawiała się w czarnych barwach. Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy w roku 1933 Żydzi zostali pozbawieni wielu dotychczasowych praw i zaczęto obwiniać ich o złą sytuację ekonomiczną kraju.

W roku 1936 doszło do nocy kryształowej, która wymierzona była w społeczność żydowską. Plądrowano wówczas żydowskie sklepy, bito i obrażano Żydów. Miało to na celu zmuszenie ich do emigracji z Niemiec, gdyż uważano ich za element niepełnowartościowy.

Po wybuchu II wojny światowej na terenie Europy (w tym Polski) zaczęły powstawać tymczasowe getta, w których zamykano ludność żydowską. Zaczęto również zakładać obozy koncentracyjne, które miały być przeznaczone do przyjmowania Żydów po planowanej likwidacji gett. W Polsce pierwszy taki obóz powstał w Chełmnie nad Nerem, w obecnym powiecie kolskim 20 grudnia 1941 roku (był znany z tego, że jako pierwszy obóz koncentracyjny posiadał on ciężarówki zabijające zabójczymi spalinami). Wciąż jednak nie wiedziano co zrobić z Żydami do momentu, kiedy nadszedł rok 1942.

20 stycznia z inicjatywy Reinharda Heydricha, szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), odbyła się owiana złą sławą konferencja w miejscowości Wannsee. To właśnie na niej podjęto decyzję o „ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej”, czyli mówiąc wprost, ludobójstwie.

Masowe mordy Żydów Niemcy rozpoczęli już wcześniej – bezpośrednio po ataku na Związek Radziecki latem 1941 r. Do końca 1941 ofiarą mordów oddziałów Einsatzgruppen podległych Heinrichowi Himmlerowi i właśnie Heydrichowi padło kilkaset tysięcy mężczyzn, kobiet oraz dzieci. Jednym z dowódców Einsatzgruppen był Roman Szuchewycz, obecnie „bohater” Ukrainy i jeden z twórców ludobójczego planu wymordowania polskiej ludności Wołynia.

Z konferencją w Wannsee wiąże się postać Josefa Bühlera będącego szefem policji w okupowanej Polsce. Był on jednym z inicjatorów tego, by zabijanie Żydów rozpocząć właśnie od Polski, jak sam mówił „po to, by jak najszybciej pozbyć się problemu żydowskiego z Generalnego Gubernatorstwa”.

Dwa miesiące po konferencji w Wannsee, działalność rozpoczął obóz koncentracyjny w Bełżcu koło Lublina. Akcja eksterminacji Żydów w Generalnym Gubernatorstwie rozpoczęła swoje krwawe żniwo, której kulminacją stała się likwidacja getta warszawskiego przeprowadzona 22 lipca 1942 roku.  

Nota Raczyńskiego a reakcja państw zachodnich

Po opublikowaniu Noty Raczyńskiego 10 grudnia 1942 roku nie trzeba było długo czekać na reakcję państw sygnatariuszy Deklaracji Narodów Zjednoczonych.

17 grudnia 1942 roku zostało wydane oświadczenie o następującej treści:

Uwagę rządów Belgii, Czechosłowacji, Grecji, Luksemburga, Holandii, Norwegii, Polski, Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Północnej Irlandii, Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Jugosławii i francuskiego Komitetu Narodowego zwróciły liczne doniesienia z Europy, że władze niemieckie, nie zadowoliwszy się odmówieniem osobom pochodzenia żydowskiego na wszystkich terenach, które zostało rozciągnięte ich barbarzyńskie prawo, najbardziej podstawowych praw ludzkich, przystąpiły one obecnie do realizacji wielokrotnie zapowiadanej przez Hitlera zagłady narodu żydowskiego w Europie.

Nota Raczyńskiego – stan obecny

Reprint Noty Raczyńskiego jest przechowywany w brytyjskim Archiwum Narodowym w Londynie. Podczas trwającej w dniach 4-19 marca 2018 wystawy w Ognisku Polskim w Londynie można było zapoznać się z nim zapoznać dzięki uprzejmości polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Nota ta dla wszystkich chętnych do jej przeczytania jest dostępna w Internecie, m.in. na stronie Jewish Virtual Library.

Comments are closed.