W październiku 1861 roku Władysław Zamoyski został wysłany przez nowego przywódcę Hotelu Lambert z misją dyplomatyczną do Londynu. Jak pisał w swym pamiętniku książę Czartoryski Zamoyski […] był osobą wskazaną do tej misji. Znał Anglię i był znany, język angielski wybornie posiadał, nikt go zastąpić nie mógł[…] 15. Książę Czartoryski planował szerszą akcję mającą doprowadzić do interwencji rządów Wielkiej Brytanii i Francji w sprawie polskiej w Petersburgu. Jednak Władysław Zamoyski został poinformowany przez zaprzyjaźnionego lorda Dudleya Harrowby, że angielska opozycja pragnie wykorzystać sprawę polską do obalenia rządu Palmerstona 16. Głównym przeciwnikiem premiera Palmerstona był wówczas David Urquhart twórca Komitetów Spraw Zagranicznych. Władysław Zamoyski postanowił wykorzystać tę sytuację i przy jej pomocy rozpowszechnić sprawę polską. Generał podjął wówczas szeroką akcję mityngową, która objęła m.in. Preston, Newcastel i Leeds. Mityngi te zostały także opisane w prasie francuskiej. Akcję tę docenił książę Czartoryski, zauważając, że wpływa ona pozytywnie na angielską opinię publiczną, ale także polską emigrację i ducha narodu. Akcja polityczna koordynowana przez gen. Zamoyskiego przyczyniła się także do wysłania przez ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii depeszy w sprawie polskiej do Petersburga. Depesza ta miała co prawa bardzo zachowawczy ton, aczkolwiek przyczyniła się do zwrócenia większej uwagi na sprawę polska przez mocarstwa zachodnie. Dość dynamicznie rozwijająca się działalność przedstawicieli Hotelu Lambert w Anglii sprawiła, że w grudniu 1861 roku placówka londyńska otrzymała status agencji, a w Paryżu utworzono komisję do spraw angielskich.
W dniu 12 lutego 1862 roku odbył się mityng w Newcastle. Podczas mityngu Władysław Zamoyski w sposób interesujący mówił o sprawie polskiej, słuchaczy było około 900 17. Kolejny mityng tym razem w Preston odbył się 17 lutego. Przyciągnął on podobną liczbę słuchaczy co spotkanie w Newcastle i tym razem gen. Zamoyski wykazywał środki polityczne i moralne jakimi Anglia może wspomóc sprawę polską. Dnia 25 marca 1862 roku odbyła się debata parlamentarna w izbie wyższej parlamentu. Debatę tę zaliczyć jednak należy do nieudanych. Z czterech zaprzyjaźnionych z Władysławem Czartoryskim lordów (Woodhouse, Shatftesbury, Malmesbury, Clanricarde) żaden
nie zabrał głosu w sprawie polskiej, choć trzech z nich miało przygotowane mowy 18. W kwietniu odbyły się rozprawy w obu izbach parlamentu. Władysławowi Zamoyskiemu towarzyszył Walerian Kalinka. W izbie niższej interpelację wnosić miał George Denman. Wygłosił on długą mowę na temat sprawy polskiej, uprzednio przygotowaną z pomocą Jadwigi Zamoyskiej (żony Władysława Zamoyskiego). Następnie głos zabrał lord Palmerston, wygłaszając mowę w obronie praw narodu polskiego. Po lordzie Palmerstonie przemawiał John Hennessy, który przekonywał, że należy poczynić kroki do odbudowy państwa polskiego 19. W izbie wyższej przemawiał równie przychylny sprawie polskiej lord Arthur Kinnaird.
Fot: Wikimedia Commons
W październiku 1862 roku wobec zaostrzającej się sytuacji w Polsce, w związku z ogłoszeniem aktu proskrypcyjnego i innych nacisków ze strony władz rosyjskich, Hotel Lambert podjął kolejną akcję dyplomatyczną skierowaną m.in. do rządu w Londynie. Działający w kraju brat generała Andrzej Zamoyski, zmuszony został do udania się na emigracje. Przybył on do Londynu, gdzie informował, że kraj zmierza do powstania przymuszany represjami ze strony władz rosyjskich. W zaistniałych okolicznościach Władysław Zamoyski napisał list do lorda Russella prosząc o interwencję rządu angielskiego w Petersburgu. Otrzymał on jednak odpowiedź negatywną Po naradzie z lordem Palmerstonem o przedmiocie Pańskiego listu, muszę go uwiadomić […], iż mam przekonanie, iż wszelkie przedstawienia rządu Wielkiej Brytanii w Petersburgu na nic by się Polsce nie przydały. 20
Dnia 22 stycznia 1863 roku wybuchło w Warszawie powstanie, które zasadniczo zmieniło sytuację międzynarodową i wzmogło zainteresowanie sprawą polską. Działalność dyplomatyczna Władysława Zamoyskiego poprzez organizację mityngów oraz agitację w prasie miała stworzyć życzliwą atmosferę dla sprawy polskiej w społeczeństwie angielskim oraz odpowiednio nastroić opinię publiczną i w ten sposób skłonić sfery polityczne do zabrania głosu w sprawie polskiej. W okresie przedpowstaniowym udało się gen. Zamoyskiemu doprowadzić do debat parlamentarnych w których sprawa Polski została poruszona, należy uznać to za pewien sukces. Co prawda akcja dyplomatyczna prowadzona przez Hotel Lambert zakończyła się fiaskiem, a niepodległość Polsce przyniosła dopiero I Wojna Światowa, to jednak podjęcie takich działań ocenić należy jako słuszne. Gdyż w ówczesnej sytuacji międzynarodowej, mogło się okazać, że odzyskanie przez Polskę niepodległości leży w interesie któregoś z europejskich państw. Ponadto zabiegi dyplomatyczne sprawiały, że sprawa polska była obecna zarówno w kręgach ludzi wpływowych, jak i w opinii publicznej. Na koniec zaznaczyć należy, że Hotel Lambert pośród innych powstających i rozpadających się ugrupowań emigracyjnych, prowadził ciągłą akcję dyplomatyczną przez czterdzieści lat (1833-1872).
Anna Siekierska – studentka III roku historii Uniwersytetu Gdańskiego
Bibliografia
Źródła:
Czartoryski W., Pamiętnik 1860-1864. Protokoły z posiedzeń Biura Hotelu Lambert, Warszawa 1860.
Jenerał Zamoyski 1803-1868, t. 6, Poznań 1930.
Opracowania:
Handelsman M., Anglia-Polska 1814-1864, Warszawa-Lwów 1917.
Karpiński W., Król M., Sylwetki polityczne XIX wieku: Maurycy Mochnacki, Kaliszanie, Hotel Lambert, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, Henryk Kamieński, Cyprian Norwid, Zmartwychwstańcy, Aleksander Wielopolski, Julian Klaczko, Stanisław Tarnowski, Włodzimierz Spasowicz, Michał Bobrzyński, Aleksander Świętochowski, Jan Ludwik Popławsk, Kraków 1974.
Nowak J., Władysław Zamoyski. O sprawę polską w Europie 1848-1868, Poznań 2002.
Nowak J., Władysław Zamoyski i John Pope Hennessy. Epizod z polsko-irlandzkich kontaktów w XIX stuleciu, [w:] „Pamiętniki Biblioteki Kórnickiej”, z. 25, R. 2001.
Wereszycki H., Anglia a Polska w latach 1860-1865, Lwów 1935.
Przypisy:
1W. Czartoryski, Pamiętnik 1860-1864. Protokoły z posiedzeń Biura Hotelu Lambert, Warszawa 1960.
2Jenerał Zamoyski 1803-1868, t. 6, Poznań 1930 (dalej cyt. Jenerał).
3M. Handelsman, Adam Mickiewicz w latach 1853-1855, Warszawa 1933.
4 H. Wereszycki, Anglia a Polska w latach 1860-1865, Lwów 1935.
5 Obóz polityczny liberalnego ziemiaństwa, burżuazji i inteligencji w Królestwie Polskim. Powstał w 1858 w Warszawie, pod przewodnictwem Andrzeja Zamoyskiego. Dążyło do powszechnego zniesienia pańszczyzny, zamiany jej na czynsz lub uwłaszczenie chłopów. Jego członkowie domagali się od cara przywrócenia Królestwu Polskiemu autonomii politycznej, własnej administracji i wojska polskiego oraz przyłączenia ziem zabranych do Królestwa – chcieli to uzyskać bez podejmowania w niedalekiej przyszłości zbrojnego powstania. Biali nie chcieli walczyć z powodu przewidywanych represji na Polakach. Walkę o niepodległość wiązali z interwencją dyplomatyczną mocarstw europejskich.
6 W rocznicę bitwy pod Olszynką Grochowską zostało odprawione nabożeństwo w kościele karmelitów na Lesznie. Po mszy ruszył pochód na Stare Miasto. Na Placu Zamkowym doszło do starć z wojskiem i policją rosyjską. Podczas tych zajść życie straciło 5 osób.
7 W. Czartoryski, op. cit., s. 51.
8 Jenerał, s. 347.
9 W. Czartoryski, op. cit. , s. 37.
10 Ibidem, s. 222.
11 Lord John Russell (1792-1878), w latach 1859-1865 minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii; Ibidem, s. 37.
12 Ibidem, s. 37
13 Jenerał, s. 353.
14 J. Nowak, Władysław Zamoyski i John Pope Hennessy. Epizod z polsko-irlandzkich kontaktów w XIX stuleciu, [w:] „Pamiętniki Biblioteki Kórnickiej”, z. 25, R. 2001, s. 164.
15 W. Czartoryski, op. cit., str. 136.
16 Ibidem, s. 377.
17 Jenerał, s. 387.
18 Ibidem, s. 393-394.
19 Ibidem, s. 395.
20 Ibidem, s. 407.
