Obchody Dnia Pamięci Więźniów obozu Dulag 121 i niosących im pomoc

W piątek 2 października 2020r., w dniu Narodowego Dnia Pamięci Ludności Cywilnej Powstańczej Warszawy, w Pruszkowie odbyły się uroczystości upamiętniające więźniów obozu Dulag 121 oraz osoby niosące im pomoc, które Patronatem Narodowym w Stulecie Odzyskania Niepodległości objął Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda. Ze względu na sytuacje epidemiczną tegoroczne Obchody odbyły się w skromniejszej niż dotychczas formie.

Jak co roku w Pruszkowie odbyły się Obchody Dnia Pamięci Więźniów Obozu Dulag 121 i Niosących Im Pomoc organizowane przez Muzeum Dulag 121, Powiat Pruszkowski, Miasto Pruszków, a także Instytut Pamięci Narodowej oraz Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Odsłonięcie tablicy

Uroczystości rozpoczęło odsłonięcie ufundowanej przez Instytut Pamięci Narodowej tablicy upamiętniającej zmarłych i zamordowanych więźniów obozu przejściowego w Pruszkowie, którzy zostali pochowani w bezimiennych zbiorowych mogiłach na terenie Cmentarza Żbikowskiego.

– Spotykamy się dzisiaj w miejscu szczególnym. Za cmentarnym murem żbikowskiego cmentarza spoczywają prochy polskich mieszkańców Warszawy – mężczyzn, kobiet, dzieci i starców, więźniów obozu przejściowego w Pruszkowie. Ludzi przemocą okupanta wygnanych ze swoich domów i oddzielonych od najbliższych.– mówił pod tablicą dr Mateusz Szpytma, wiceprezes IPN – Przez teren obozu [Dulag 121] przeszło kilkaset tysięcy osób. Setki z nich padły ofiarą brutalnej załogi obozu, inni zmarli z powodu chorób, ran czy z głodu.   

Odsłonięcia tablicy dokonali Poseł Zdzisław Sipera, Wiceprezes IPN dr Mateusz Szpytma, Starosta Pruszkowski Krzysztof Rymuza, Prezydent Miasta Pruszkowa Paweł Makuch oraz dyrektor Muzeum Dulag 121 Małgorzata Bojanowska.

– Tablica, którą dzisiaj odsłoniliśmy jest wynikiem wieloletnich starań Muzeum Dulag 121 o przywrócenie pamięci o zamordowanych i zmarłych w obozie przejściowym w Pruszkowie warszawiakach wypędzonych podczas Powstania Warszawskiego i po jego zakończeniu z rodzinnego miasta, którzy zostali pochowani na Cmentarzu Żbikowskim w bezimiennych i zbiorowych mogiłach – mówi Małgorzata Bojanowska, dyrektor Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie – Mimo że minęło 76 lat nie udało nam się ustalić zarówno liczby zmarłych i zamordowanych w obozie przejściowym w Pruszkowie, jak i ich imion i nazwisk. Istnieją jednak relacje Świadków Historii i dokumenty świadczące o istnieniu miejsc pochówków. Dlatego przyszedł czas, by w sposób symboliczny uczcić ich pamięć. – dodaje dyrektor Bojanowska.

Tablice poświęcił ks. Bogdan Przegaliński – proboszcz parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i zarządca Cmentarza Żbikowskiego

– Nie tylko tablica będzie przypominać nam to wydarzenie, ale i ci Świadkowie, którzy jeszcze są, którzy przeżyli tę gehennę. – powiedział ks. Przegaliński

Pod nowo odsłoniętą tablicą zostały złożone wiązanki kwiatów przez przedstawicieli władz państwowych i samorządowych, a także członków lokalnych stowarzyszeń.

Uroczystości pod pomnikiem

Druga część Obchodów miała miejsce na terenie dawnego obozu Durchgangslager 121 (dzisiaj MLP Group). Uroczystości pod Pomnikiem „Tędy przeszła Warszawa” jak co roku rozpoczęły się Mszą Świętą w intencji więźniów obozu Dulag 121 i osób niosących Im pomoc, którą koncelebrowali: ks. Bogdan Przegaliński, ks. dziekan Marian Mikołajczak oraz ks. Stanisław Maciej Kicman – były więzień obozu przejściowego w Pruszkowie. Piękną oprawę muzyczną Mszy Świętej zaprezentował zespół  „Mazowsze”  pod kierunkiem Pana Jacka Bonieckiego dyrektora i dyrygenta Zespołu. 

Nie zapomnę tego miejsca chociaż byłem tu tylko trzy dni  Nie zapomnę zapachu tej hali: smary, ludzkie wyziewy, brud z ran cuchnących często. I to przerażenie, co dalej? – mówił w poruszającej homilii ks. Stanisław Kicman – Ale również nie zapomnę tych którzy nieśli nam tu pomoc. Siostry, które się nami opiekowały, schylały się nad dziećmi, robiły opatrunki biednym, chorym ludziom. I lekarze. Wszystko pod nadzorem. – dodaje ks. Kicman

Oficjalną część uroczystości rozpoczęło wprowadzenie Kompanii Honorowej Wojska Polskiego dowodzonej przez por. Jakuba Tomkiewicza oraz odśpiewanie Hymnu Państwowego przez Zespół Pieśni i Tańca „Mazowsze”.

Podczas Obchodów byli obecni przedstawiciele instytucji państwowych oraz samorządowych m.in. Wicemarszałek Sejmu Małgorzata Gosiewska, Poseł na Sejm Zdzisław Sipiera, Wiceprezes IPN dr Mateusz Szpytma, Dowódca Garnizonu Warszawa gen. dyw. Robert Głąb, a także Starosta Pruszkowski Krzysztof Rymuza, przewodniczący Rady Powiatu Stanisław Dymura oraz Prezydent Miasta Pruszkowa Paweł Makuch wraz z zastępcami Konradem Sipierą i Beatą Czyżewską. Byli obecni również przedstawiciele stowarzyszeń kombatanckich m.in. członkowie Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, przedstawiciele Stowarzyszenia Dzieci Powstania 1944, czy Stowarzyszenia Dzieci Wojny, a także lokalnych organizacji pozarządowych m.in. Pruszkowskiego Stowarzyszenia Patriotycznego, czy Pruszkowskiego Towarzystwa Kulturalno-Naukowego.

W trakcie uroczystości zostały wręczone dyplomy za „działania związane z ochroną pamięci narodowej” oraz listy nominacyjne medalu „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” nadane przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Pana Piotra Glińskiego. Z upoważnienia Ministra wręczenia dokonał Kazimierz Kowalczyk – wiceprezes ŚZŻAK. Wśród osób wyróżnionych znaleźli się Pan Jan Eljaszewicz, Pan Henryk Filipski, Pani Barbara Ratyńska, czy Pan Robert Falkowski Pani Małgorzata Włodek, a także Piotr Lewandowski, Łukasz Woźniak i Zbigniew Barański.

Jednym z punktów programu wydarzenia były przemówienia skierowane do uczestników tegorocznych Obchodów Dnia Pamięci. Listy do uczestników skierowali Marszałek Sejmu Elżbieta Witek, Premier Mateusz Morawiecki, Minister Mariusz Błaszczak, a także Prezes Instytutu Pamięci Narodowej dr. Jarosław Szarek i Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Pan Jan Józef Kasprzyk. Przemówienia wygłosili Starosta Pruszkowski Krzysztof Rymuza oraz Prezydent Miasta Pruszkowa Paweł Makuch.

Po przemówieniach nastąpiło uroczyste odczytanie Apelu Pamięci przez oficera Pułku Reprezentacyjnego Wojska Polskiego kpt. Mateusza Złamańca, a następnie żołnierze Kompanii Reprezentacyjnej Wojska Polskiego oddali salwę honorową.  Jednym z ostatnich akcentów tegorocznych Obchodów była ceremonia złożenia  kwiatów w asyście Wojska Polskiego, Strzelców Rzeczypospolitej oraz Harcerzy ZHP.

Obchody Dnia Pamięci Więźniów Obozu Dulag 121 i Osób Im Pomagających zwieńczył występ Zespołu Pieśni i Tańca „Mazowsze”, którego szczególnie wzruszającym momentem było odśpiewanie pieśni patriotycznych „Modlitwa obozowa” oraz „Matczyne ręce”.

Niestety, ze względu na panującą sytuację, w tym roku nie mogliśmy zaprosić Świadków Historii – byłych więźniów obozu Dulag 121 w Pruszkowie, którzy są dla nas najważniejszymi gośćmi. Mamy nadzieję, że zobaczymy się z nimi w przyszłym roku. – powiedziała dyrektor Małgorzata Bojanowska

***

Rys historyczny:

Dulag 121 (skrót od niemieckiego Durchgangslager 121) – niemiecki obóz przejściowy utworzony na terenie byłych Warsztatów Kolejowych w Pruszkowie dla wypędzonych ze stolicy podczas Powstania Warszawskiego i tuż po jego zakończeniu. Obóz funkcjonował od 6 sierpnia 1944 do 16 stycznia 1945 roku. W tym okresie – według różnych szacunków – przeszło przez niego od 340 tys. do 650 tys. warszawiaków oraz mieszkańców podwarszawskich miejscowości, z czego od 60 tys. do 70 tys. trafiło do obozów koncentracyjnych. Główną funkcją obozu było pozyskanie spośród wypędzonych jak największej liczby osób zdolnych do przymusowej pracy na terenie III Rzeszy. Osoby, które uznano za niezdolne do pracy, transportowano do wsi i miejscowości na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Dzięki temu, że w obozie pracował polski personel, od kilkudziesięciu nawet do 100 tys. osób udało się uratować od wywózki w nieznane.

Organizując Dzień Pamięci Więźniów Obozu Dulag 121 i Niosących Im Pomoc pragniemy nie tylko oddać hołd Powstańcom, ale przede wszystkim chcemy upamiętnić Ludność Cywilną Warszawy, która między  sierpniem a październikiem 1944 roku ginęła w masowych egzekucjach i bombardowaniach oraz przeżyła dramat wypędzenia, a także tych, którzy często z narażeniem  życia, nieśli im bezinteresownie pomoc. Mieszkańców stolicy, których w czasie exodusu pozbawiono domów i dobytku, kierowano do obozów przejściowych, skąd wywiezieni zostali na roboty do Rzeszy, w głąb Generalnego Gubernatorstwa i do obozów koncentracyjnych i do Generalnego Gubernatorstwa na tułaczkę. Dla większości z nich pierwszym etapem tułaczki stał się Dulag 121 – obóz przejściowy dla ludności cywilnej utworzony w Pruszkowie 6 sierpnia 1944 roku.

Warto przypomnieć, że obchody Dnia Pamięci Więźniów Obozu Dulag 121 i Niosących Im Pomoc są tradycją zapoczątkowaną przez kolejarzy pracujących na terenie Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego. Od 1990 roku uroczystości odbywały się przy pomniku „Tędy przeszła Warszawa”. Od czasu powstania placówki Muzeum Dulag 121 współorganizuje te uroczystości wspólnie z lokalnymi samorządami.

MUZEUM DULAG 121

Powstałe w 2010 roku Muzeum Dulag 121 zajmuje się zbieraniem informacji, popularyzowaniem wiedzy i pielęgnowaniem  pamięci o losach wypędzonych w czasie Powstania Warszawskiego i po jego zakończeniu oraz ofiarności i poświęceniu tych, którzy udzielali im pomocy, a także historią Pruszkowa i okolic. Muzeum od początku swojej działalności prowadzi projekt badawczy „Lista Pamięci”, na której udało się wpisać około 50 tysięcy byłych więźniów obozu.

Oliwia Filipowicz

Fot. Jacek Sulewski

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*