W Królestwie Polskim istniała zasada polegająca na tym, że polski tron przechodził z ojca na syna.. Gdy 30 kwietnia 1310 roku w Kowalu na Kujawach urodził się przyszły król Polski – Kazimierz Wielki, wszyscy byli przekonani, że on także doczeka się syna z prawowitą żoną będzie. Kazimierz był najmłodszym synem Władysława Łokietka, ale jednocześnie jedynym, który dożył dorosłości. Trzeba go było pilnować jak oka w głowie. Historia pokazała, że ten królewicz, a następnie król, mimo że miał bujne życie erotyczne, nie pozostawił po sobie legalnego męskiego potomka. Co więcej, na kolejnego królewicza, Polska musiała czekać ponad sto lat! Jak do tego doszło?
Święta rodzina, nieświętego króla!
Władysław Łokietek, oprócz najmłodszego syna, Kazimierza i kilku córek, miał też dwóch starszych synów: Stefana i Władysława. Nie dożyli oni jednak dorosłości, gdyż zmarli w dzieciństwie. Takie nieszczęścia często zdarzały się w średniowieczu. Żoną Władysława Łokietka była Jadwiga Bolesławówna – wnuczka króla Węgier Beli IV z dynastii Arpadów. To mogło sprawić, że Łokietek aspirował nie tylko do zostania królem Polski, lecz także Węgier. Nadanie jednemu z synów imienia Stefan, było bezpośrednim nawiązaniem do św. Stefana, czyli węgierskiego władcy, od którego swoją nazwę wzięła korona, którą byli koronowani węgierscy królowie..
Babką Kazimierza Wielkiego była Jolenta Helena, która później, po śmierci męża – Bolesława Pobożnego, została mniszką i wstąpiła do klasztoru sióstr Klarysek. Dziś natomiast jest błogosławioną. Cioteczną babką Kazimierza Wielkiego była św. Kinga Arpadówna. Kolejna córka Beli IV, która z powodu uwielbienia Boga, wyrzekła się nawet posiadania własnych dzieci i wraz z mężem – Bolesławem V Wstydliwym, zdecydowała się złożyć śluby czystości. Miała jedynie adoptowanego syna – Leszka Czarnego. Sama matka Kazimierza Wielkiego, a siostrzenica św. Kingi prezentowała bardzo pobożny styl życia. Pod koniec życia wstąpiła nawet do klasztoru sióstr Klarysek, gdzie zmarła 10 grudnia 1339 roku.
Skandalista Wielki?
Aż trudno uwierzyć, że monarcha, który pochodził z tak religijnej rodziny, zdecydował się na zostanie bigamistą. Król miał mnóstwo kochanek, z którymi doczekał się nawet synów, lecz pochodzili oni z nieprawego łoża i nie mogli dziedziczyć tronu. Kazimierz Wielki był jednak czterokrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną została litewska księżniczka Anna Aldona Giedyminówna.
Mimo że przyjęła chrzest w obrządku łacińskim, to jej ojczyzna, czyli Litwa, nadal pozostawał pogańskim krajem. Pochodzenie pierwszej synowej barfzo nie podobało się królowej Jadwidze Kaliskiej, która była bogobojna i nie wyobrażała sobie, żeby królową został ktoś taki. Niemniej jednak, mimo sprzeciwu ze strony matki – 25 kwietnia 1333 roku odbyła się na Wawelu koronacja, zarówno Kazimierza Wielkiego na króla Polski, jak i jego pierwszej żony Anny Aldony Giedyminówny.
Pierwsze małżeństwo Kazimierza Wielkiego zaowocowało narodzinami dwóch córek – Elżbiety i Kunegundy, a także skandalem, jaki wybuchł na przełomie 1329 i 1330 roku. Kazimierz, jeszcze jako królewicz udał się na Węgry, na dwór siostry – Elżbiety Łokietkówny i szwagra – Karola Roberta Andegaweńskiego. Miał tam uczyć się sztuki rządzenia i ogłady. Natomiast spodobała mu się tam jedna z dwórek jego siostry – Klara Zach.
Według krzyżackich kronik, Klara miała zostać zwabiona przez Elżbietę Łokietkównę do komnaty, w której leżał, rzekomo złożony chorobą polski królewicz Kazimierz. Po zamianie kilku słów, Elżbieta wyszła, zostawiając brata ze swoją dwórką sam na sam. Wtedy królewicz miał dopuścić się gwałtu na Klarze Zach. Miała ona powiedziane, żeby nikomu nie mówiła o tym, co zaszło w tej komnacie. Być może nie posłuchała i powiedziała, a być może po jakimś czasie był już widoczny ciążowy brzuszek.
W każdym razie, Felicjan Zach – 17 kwietnia 1330 roku wparował do komnaty, w której król Węgier Karol Robert Andegaweński wraz z rodziną spożywali posiłek, najprawdopodobniej z zamiarem zamordowania go. Król Węgier schronił się pod stołem, a królowa Elżbieta Łokietkówna zasłoniła męża własnym ciałem. Wtym momencie Felicjan Zach, trzymając w ręku miecz zrobił zamach i odciął siostrze Kazimierza Wielkiego cztery palce u jednej z dłoni. Następnie planował najprawdopodobniej zabić królewskich synów, ale został obezwładniony i zamordowany.
W ramach zemsty, Karol Robert Andegaweński miał zarządzić wymordowanie całego rodu Zachów, a Klarę Zach oszpecono, odcinając jej uszy, wargi i nos i obwożono po wszystkich węgierskich miastach jako przestrogę, że taki los spotka każdego, kto podniesie rękę na króla! Ta historia nie musi być całkowicie prawdziwa, ponieważ podają ją kroniki krzyżackie, którym zależało na zdyskredytowaniu pozycji następcy tronu. Atak na węgierskiego monarchę rzeczywiście miał miejsce, ale powód, dla którego Felicjan Zach tego dokonał, był zupełnie inny. Miał być efektem prywatnych porachunków między nimi.
Bigamista Wielki
Anna Aldona Giedyminówna zmarła 25 maja 1339 roku. Po jej śmierci Kazimierz Wielki miał ożenić się z córką Jana Luksemburskiego Małgorzatą, ale zmarła ona zanim doszło do ślubu, dlatego ostatecznie 29 września 1341 roku w Poznaniu, odbył się ślub Kazimierza Wielkiego, z córką landgrafa Hesji – Adelajdą. Przez 15 lat wspólnego życia z żoną, Kazimierz Wielki nie doczekał się z nią dzieci. W końcu w 1356 roku, postanowił ją oddalić z dworu i umieścić w zamku w Żarnowcu.
Tymczasem sam rozpoczął życie bigamisty. Pozostając w małżeństwie z Adelajdą Heską, ożenił się z czeską mieszczką – Krystyną Rokiczaną, którą poznał na praskim dworze cesarza Karola IV Luksemburskiego. Wkrótce również i ją oddalił, ponieważ miała okazać się łysa (na co dzień nosiła peruki) i miała mieć świerzb. Następnie ożenił się z młodą księżniczką żagańską – Jadwigą, córką Henryka V Żagańskiego, która urodziła mu trzy córki.
Sukcesja tronu po Kazimierzu Wielkim
Fakt, że Kazimierz Wielki nie doczekał się legalnego męskiego potomka sprawił, że trzeba było zapewnić sukcesję polskiego tronu w inny sposób. Wówczas pojawił się pomysł umowy na przeżycie między Kazimierzem Wielki a królem Węgier i jednocześnie siostrzeńcem króla Polski – Ludwikiem Andegaweńskim. Pierwszy raz poruszono tę kwestię na zjazdach w Wyszehradzie w 1335 i 1339 roku, a następnie potwierdzono te ustalenia w wydanym przez Ludwika Andegaweńskiego przywileju budzińskim z 1355 roku.
W dokumencie sukcesyjnym był zapis, że Kazimierz Wielki musi doczekać się potomka z legalnego związku, co już go dyskwalifikowało, a po drugie musi być to męski potomek. Wuj Ludwika Węgierskiego nie spełnił ani jednego z tych warunków. Pod koniec życia dowiedział się, że ma wnuka – Kaźka IV Słupskiego, którego usynowił i chciał przekazać mu w testamencie polski tron.
Kazimierz Wielki zmarł 5 listopada 1370 roku, a po jego śmierci Elżbieta Łokietkówna podważyła testament brata między innymi w części, w której usynawiał on wnuka i planował przekazać mu tron. Ostatecznie królem Polski został Ludwik Węgierski, który 17 listopada 1370 roku, został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego – Jarosława Bogorię Skotnickiego. Koronacja odbyła się na Wawelu.
Nie mogę mieć syna
Ludwik Andegaweński długo nie mógł doczekać się potomstwa. Z pierwszą żoną – Małgorzatą Luksemburską w ogóle go nie miał. Dziećmi tego władcę obdarzyła dopiero jego druga żona, ale też nie od razu. Siostrzeniec Kazimierza Wielkiego z Elżbietą Bośniaczką ożenił się w 1353 roku, ale dzieci z tego związku przyszły na świat dopiero w latach 70. XIV wieku. Prof. Stanisław A. Sroka twierdzi, że przyczyną tak długiego oczekiwania na potomstwo, było to, że Bośniaczka zaszła w ciążę zaraz na początku małżeństwa z Ludwikiem Andegaweńskim, ale straciła ją!
Przez te kilkanaście lat oczekiwania na potomstwo, Ludwik swoich następców widział w dzieciach swojego brata – Stefana Andegaweńskiego. Najpierw w Janie, a gdy on umarł, w jego siostrze – Elżbiecie Stefanównie. Ludwik marzył o synu, ale nie było mu dane go mieć. Urodziły się trzy córki: Katarzyna, Maria i Jadwiga. Najmłodsza – Jadwiga urodziła się w 1374 roku. Wtedy też Ludwik Andegaweński wydał w Koszycach przywilej dla polskiej szlachty, który upraszczał system podatkowy.
W zamian za to oczekiwał, by jedna z jego córek została uznana za jego następczynię w Polsce. Początkowo miała to być Katarzyna, zaręczona z Ludwikiem, księciem Orleanu, który był synem króla Francji Karola V Mądrego. Przy pomocy sojuszu z Francją, Ludwik Andegaweński planował odzyskać Neapol, który utracił po tragicznej śmierci swojego brata – Andrzeja Andegaweńskiego, który został uduszony w nocy z 18 na 19 września 1345 roku.
Tymczasem Katarzyna Andegaweńska zmarła niespodziewanie w 1378 roku. Stało się to jakiś czas po zaręczynach sponsalia de futuro, zwanych też tymczasowym ślubem Jadwigi Andegaweńskiej z Wilhelmem Habsburgiem. Po śmierci Katarzyny, Jadwiga została przeznaczona do objęcia węgierskiego tronu po ojcu, a Maria polskiego. Habsburgowie zwęszyli okazję, że mogą ubiegać się wraz z ręką Jadwigi o tron węgierski. Sytuacja zmieniła się diametralnie we wrześniu 1382 roku.
Wtedy zmarł Ludwik Andegaweński, a owdowiała Elżbieta Bośniaczka zdecydowała, że to Maria, która była zaręczona z synem Karola IV Luksemburskiego – Zygmuntem, przeznaczona przez Ludwika Andegaweńskiego do objęcia tronu polskiego zostanie na Węgrzech, a Jadwiga pojedzie do Polski. Od tej pory do tego dążono, ponieważ Polacy nie zaakceptowaliby Zygmunta Luksemburskiego jako swojego króla, a zerwanie zaręczyn z przedstawicielem rodu Luksemburgów było trudniejsze, ze względu na zajmowaną przez nich już wtedy pozycję. Łatwiej było zerwać układ z Habsburgami, których pozycja w XIV wieku nie była jeszcze taka silna.
Kobieta królem Polski
W Polsce nigdy wcześniej nie było takiej sytuacji. Na króla Polski miała zostać koronowana kobieta, a właściwie 10-letnia dziewczynka. Jadwiga Andegaweńska przybyła do Krakowa w dwa lata po śmierci swojego ojca. Jej matka – Elżbieta Bośniaczka obawiała się o bezpieczeństwo córki w obcym dla niej kraju. W dodatku Polacy chcieli koronować na króla przedstawiciela Piastów mazowieckich – Siemowita IV.
Do królowej wdowy dochodziły zapewne również informacje, że chce on porwać królewnę, dlatego wstrzymywała moment wysłania najmłodszej córki nad Wisłę. Ostatecznie Jadwiga Andegaweńska została koronowana na króla (nie królową) Polski – 16 października 1384 roku. Miała ona poślubić Litwina, Jagiełłę, który był wielkim księciem litewskim i był zaprawiony w bojach z Krzyżakami. Ponadto dla Jadwigi, która była wychowywana na bardzo pobożną władczynię, chrystianizacja Litwy, ostatniego bastionu pogaństwa, stała się misją życiową.
Wilhelm Habsburg, który nie przyjął do wiadomości tego, że jego narzeczona ma poślubić innego władcę, udał się do Krakowa w 1386 roku, aby skonsumować związek z Jadwigą. Zostały przed nim pozamykane wawelskie wrota, aby uniemożliwić mu to. Gdy Jadwiga się o tym dowiedziała, miała wziąć do ręki topór lub kilof i próbowała nim sforsować wawelskie wrota. Taką wersję podaje Jan Długosz, lecz trudno uwierzyć w to, by 12-letnia dziewczynka była w stanie rozbić wawelskie bramy. Ostatecznie musiała się poddać, a Wilhelm Habsburg wrócił do Wiednia.
Jadwiga Andegaweńska po odwołaniu wszelkich zobowiązań, które łączyły ją z Wilhelmem, poślubiła 18 lutego 1386 roku Władysława II Jagiełłę, na mocy umowy zawartej pół roku wcześniej w Krewie. Następnie 4 marca 1386 roku, Władysław II Jagiełło, został koronowany na króla Polski iure uxoris, czyli z prawa żony.
Małżeństwo Jadwigi i Jagiełły trwało 13 lat. Król rzadko bywał na Wawelu, ponieważ prowadził koczowniczy tryb życia. Jadwiga obawiała się zajść w ciążę, a czynnikiem, który bardzo ją do tego zniechęcił, był tragiczny wypadek jej siostry – Marii Andegaweńskiej, która spadła z konia będąc w zaawansowanej ciąży.
Urodziła martwego syna, sama również zginęła. Mimo obaw, Andegawenka musiała wypełnić, a przynajmniej spróbować wypełnić rolę matki. Gdy zaszła w ciążę w 1398 roku, okazała się ona wyrokiem śmierci dla młodej władczyni. Podczas otwarcia sarkofagu władczyni, co uczyniono w XIX wieku, naukowcy odkryli, że najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki miała zbyt wąską miednicę. Ten anatomiczny defekt praktycznie uniemożliwiał sprawny poród. Taki właśnie scenariusz sprawdził się u Jadwigi Andegaweńskiej.
Oprócz wad anatomicznych, pierwsza żona Władysława II Jagiełły pościła i umartwiała się, co sprawiło, że dziecko rozwijające się w jej łonie było niedożywione. Dziewczynka – Elżbieta Bonifacja – urodziła się 22 czerwca 1399 roku, ale żyła tylko 3 tygodnie. Zmarła 13 lipca 1399 roku, a cztery dni później zmarła sama Andegawenka. Według legendy, na łożu śmierci, miała polecić Jagielle, aby ożenił się z jej kuzynką i wnuczką Kazimierza Wielkiego – Anną Cylejską.
Kolejna córka
Władysław II Jagiełło musiał poślubić wnuczkę Kazimierza Wielkiego, aby utrzymać władzę. Nie był jednak zachwycony nową żoną. Zamknął ją na rok w klasztorze, aby nauczyła się tam języka polskiego, ponieważ jako hrabianka Celje mówiła po niemiecku.
Ślub Anny Cylejskiej i Władysława II Jagiełły odbył się 29 stycznia 1402 roku. Natomiast 25 lutego 1403 roku odbyła się jej koronacja na królową Polski. Mimo początkowej niechęci do swojej drugiej żony, Jagiełło w końcu się do niej przekonał. W 1408 roku przyszła na świat ich jedyna córka, która dostała na imię Jadwiga, po pierwszej żonie ojca – Jadwidze Andegaweńskiej.
Gdy Jadwiga Jagiellonka miała 2 lata, doszło do słynnej bitwy pod Grunwaldem z 15 lipca 1410 roku, która była częścią Wielkiej Wojny z Zakonem Krzyżackim z lat 1409-1411.
Anna Cylejska zmarła w 1416 roku, osieracając 8-letnią córkę. Król Władysław II Jagiełło postanowił wtedy, że tym razem weźmie swój los we własne ręce i zrobił coś, co wywołało skandal na krakowskim dworze. Poślubił około 45-letnią Elżbietę Granowską. Ślub odbył się 2 maja 1417 roku w Sanoku. To wywołało ogromne oburzenie wśród poddanych, ponieważ Granowska była jedną z nich. Nie to było jeszcze najgorsze.
Najgorsze, z perspektywy dworu, wydarzyło się 19 listopada 1417 roku. Wtedy odbyła się koronacja Elżbiety Granowskiej na królową Polski. Wtedy sekretarz królewski nazwał nową królową maciorą wycieńczoną połogami. Stracił za to stanowisko sekretarza królewskiego. Trzecie małżeństwo Jagiełły wywołało jego otwarty konflikt ze Zbigniewem Oleśnickim. Pewnego dnia, podczas gdy para królewska podróżowała karetą, uderzył w nią piorun, zabijając woźnicę i kilka koni. Jagiełło tylko częściowo ogłuchł.
Elżbieta Granowska zachorowała na gruźlicę i zmarła w 1420 roku. Pozostawiła w smutku Jagiełłę, a dworzanie szaleli ze szczęścia, że „królowa maciora” wreszcie umarła!
Pierwszy królewicz od ponad stu lat!
Po śmierci Elżbiety Granowskiej, Jagiełło miał poślubić wdowę po królu Czech – Wacławie IV Luksemburskim – Zofię Bawarską. Była ona już niezdolna do rozrodu, ale w posagu miała wnieść Śląsk, który utraciliśmy jeszcze za panowania Kazimierza Wielkiego. Jagiełło jednak sceptycznie do tego podchodził i za namową swojego kuzyna – Witolda Kiejstutowicza, poślubił krewną jego drugiej żony – Zofię Holszańską. Miała ona wtedy około 17 lat. Ślub odbył się 22 lutego 1422 roku, a dwa lata później odbyła się jej koronacja na królową Polski.
31 października 1424 roku nastąpił też moment przełomowy. Oto, po raz pierwszy od 114 lat, czyli od narodzin Kazimierza Wielkiego – 30 kwietnia 1310 roku. Urodził się królewicz. Syn Władysława II Jagiełły i Zofii Holszańskiej – Władysław. Tym samym Jadwiga Jagiellonka przestała być uważana za następczynię polskiego i litewskiego tronu. Wkrótce zmarła na gruźlicę.
Stało się to 8 grudnia 1431 roku. Żywot królewicza Władysława też nie miał być zbyt długi. Pierworodny syn Jagiełły odziedziczył polski tron po ojcu i 25 lipca 1434 roku został koronowany na króla Polski. Sześć lat później – w 1440 roku – został także królem Węgier. I to królowanie na Węgrzech, w kraju który miał złe stosunki z Imperium Osmańskim, doprowadziło do tragicznej śmierci 20-letniego monarchy w bitwie pod Warną – 10 listopada 1444 roku.
Zofia Holszańska rodziła jeszcze dwukrotnie. Drugi syn – Kazimierz zmarł w dzieciństwie, ale trzeci – Kazimierz Andrzej Jagiellończyk został w 1447 roku królem Polski i doczekał się licznego potomstwa. Sześciu synów i siedmiu córek, Z tej gromadki trzech synów Kazimierza IV Jagiellończyka zasiadało na polskim tronie, a czwarty na tronie Czech i Węgier. Rozpoczęło się panowanie nowej dynastii. Dynastii Jagiellonów.
Bibliografia:
- Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1986.
- Wyrozumski J., Królowa Jadwiga. Między epoką piastowską i jagiellońską, Kraków 2006.
- Sroka Stanisław A., Genealogia Andegawenów węgierskich, Kraków 2015.
- Rudzki E., Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
