Tego dnia 1942 roku wojska niemieckie na Kaukazie rozpoczęły ofensywę Edelweiss. Jej celem było zabezpieczenie pól naftowych w Baku
Ofensywa Edelweiss rozegrała się na Kaukazie, na terenach dzisiejszej Rosji i Gruzji. Celem tej ofensywy było zabezpieczenie cennych pól naftowych w Baku, stolicy dzisiejszego Azerbejdżanu. Jednak ofensywa, która miała się zakończyć szybkim zwycięstwem, spotkała się z jeszcze szybszą porażką.
Geneza ofensywy Edelweiss
Po zajęciu Francji w maju 1940 roku i odwołaniu planowania inwazji na Wielką Brytanię, Trzecia Rzesza zaczęła się szykować do inwazji na Związek Radziecki. Przygotowania te zostały częściowo przerwane przez Włochy, które poprosiły Niemcy o pomoc w zdobyciu Grecji. W rezultacie Niemcy zyskały dodatkowych członków Państw Osi (m.in. Węgry i Rumunię) i zdobyły Jugosławię i Grecję.
W końcu w czerwcu 1941 roku Niemcy zaatakowały ZSRR. Nazwane Operacją Barbarossa, początkowe stadium inwazji trwało do grudnia. W tym czasie Niemcom udało się zdobyć wiele terenów ZSRR, korzystając z nieprzygotowania wojsk sowieckich i taktyki Blitzkriegu, która została wcześniej zastosowana we Francji, z dużym sukcesem.
Natarcie Niemców zostało jednak zatrzymane przez złe planowanie, zbyt rozciągnięte szlaki logistyczne, szybką mobilizację Armii Czerwonej i niesławną rosyjską zimę.
Dalszą częścią próby zdobycia ZSRR była zorganizowana na lipiec 1942 roku Operacja Fall Blau (Wariant Niebieski). Wykonawcą tej operacji była Grupa Armii Południe, składająca się z Grupy Armii „A” i „B”. Grupa Armii „A” miała ruszyć na Kaukaz, a następnie do Baku, by zdobyć cenne pola naftowe.
Ta część operacji została nazwana ofensywą Edelweiss (Szarotka). Tymczasem Grupa Armii „B” ruszyła w stronę Wołgi. Jej operacja nazywała się ofensywą Fischreicher (czapla).
Siły niemieckie
Grupa Armii „A” była dowodzona przez feldmarszałka Wilhelma Lista. Pod jego dowództwem znajdowały się:
- 1. armia pancerna gen. płk. Ewalda von Kleista,
- 3. korpus pancerny gen. płk. Eberharda von Mackensena,
- XXXX korpus pancerny generała wojsk pancernych Leo F. G. von Schweppenburg przydzielona do 1. armii pancernej z 4. armii pancernej,
- LVII korpus pancerny generała wojsk pancernych Friedricha Kirchena,
- XXXXIV korpus armijny generała artylerii Maximiliana de Angelisa,
- 17. armia gen. płk. Richarda Ruoffsa,
- V korpus armijny generała piechoty Wilhelma Wetzela
- i LII korpus armijny generała piechoty Eugena Otta.
17. armia była wspierana przez cztery dywizje, w tym dwie rumuńskie, z XLII korpusu górskiego dowodzonego przez gen. Franza Matenklottsa. Jako wsparcie z krajów sojuszniczych Grupa Armii „A” była wspierana przez 3. armię rumuńską gen. Petra Dimitrescu i Rumuński korpus kawaleryjski gen. por. Mihaila Racovita.
Dodatkowym wsparciem dla grupy armii były:
- część 4. floty powietrznej Luftwaffe feldmarszałka Wolframa von Richthofena,
- 1. flotylla desantowa kpt. Maxa Giele liczącą 24 barki desantowe,
- 3. flotylla trałowców kpt. Arnulfa Hölzerkopfa liczącą 5 trałowców
- i 1. flotylla kutrów torpedowych kapitana Heinza Birnbachera, licząca 6 kutrów torpedowych.
Grupie Armii „A” towarzyszyło 15 000 pracowników niemieckich firm naftowych, którzy mieli zabezpieczyć pola naftowe po ich zdobyciu. Całość sił Grupy Armii „A”, bez pracowników cywilnych oczywiście, liczyła blisko 170 000 piechoty, 1130 pojazdów pancernych, 4540 dział artyleryjskich i tysiąc samolotów.
Siły ZSRR
Po stronie ZSRR walczyły Północny Front Kaukaski marszałka Siemiona Budionnego, Front Zakaukaski generała armii Iwana Tiuleniewa, oraz jednostki Floty Czarnomorskiej i Azowskiej Flotylli, odpowiednio dowodzone przez wiceadmirała Filipa Oktiabrskiego i kontradmirała Siergieja Gorszkowa.
Pod marszałkiem Budionnym znajdowały się:
- 12. armia gen. mjr. Andriej Grieczko,
- 18. armia gen. por. Fiodora Kamkowa,
- 37. armia gen. mjr. Piotra Kozłowa,
- 47. armia generała majora Grigorija Kotowa,
- 56. armia gen mjr Aleksandra Ryżkowa
- oraz 1. Niezależny Korpus Strzelców płk. Michaiła Szapowałowa.
Były one wspierane przez 4. i 5. armię powietrzną, odpowiednio dowodzone przez gen. mjr. Konstantego Wierszynina i gen. por. Siergieja Goriunowa. Iwan Tiuleniew miał pod sobą 44. armię gen. mjr. Andrieja Chriaszczewa i 45. armię gen. mjr. Wasilija Sergatskowa.
Flotylla kontradmirała Gorszkowa składała się z trzech dużych kanonierek, dwóch kanonierek rzecznych, monitora Żelezniakow i dwóch batalionów piechoty morskiej. Tymczasem jednostki Floty Czarnomorskiej stanowiły:
- ciężki krążownik Woroszyłow,
- lekki krążownik Krasnyj Krym,
- lider flotylli Charków,
- pięć niszczycieli
- i dwa kutry strażnicze.
Dodatkowo wsparcie zapewniła Grupa Powietrzna Marynarki generała majora Pawła Kwada z Noworosyjskiego Obszaru Obronnego.
Mimo zbliżonej liczby formacji wojskowych, siły sowieckie były mniejsze niż niemieckie, głównie przez problemy kadrowe. Dodatkowo, w przeciwieństwie do swoich przeciwników, żołnierze sowieccy nie byli poprawnie wyszkoleni, brakowało im dyscypliny i nie mieli doświadczenia bojowego.
Ich morale było niskie, co potwierdzały liczne dezercje, często z bronią w ręku. Obrońcy mieli też tylko około 75 czołgów, które mogli wysłać na front i 126 samolotów. Północny Front Kaukaski miał jeszcze pięć pociągów pancernych co mimo ograniczonej manewrowości, dawało dodatkową siłę ognia.
Ofensywa Edelweiss – przebieg
Ofensywa Edelweiss rozpoczęła się 23 lipca 1942 wraz z zatwierdzeniem jej przez Hitlera. Tego dnia wojska niemieckie dosięgnęły Rostowa nad Donem, który padł 27 lipca. Następnego dnia sowieci próbowali kontratakować z wsi Martynowka, ale zostali szybko pokonani, 29 lipca, tracąc wieś. Po utracie Salska następnego dnia, Budionny podjął decyzje o odwrocie. Wojska pancerne Kleista jednak nie marnowały okazji i ruszyły w pościg trwający do 10 sierpnia.
Wojska Budionnego zostały zepchnięte do brzegu Morza Czarnego. Niemcy kontynuowali natarcie, powoli spychając obrońców w stronę Kaukazu. Dużymi osiągnięciami ofensywy były zdobycie góry Elbrus 21 sierpnia i zajęcie Noworosyjska 10 września po 19 dniach walki.
Na początku października sowiecka 46. armia i piechota morska były powoli spychane z gór Kaukazu, a tymczasem reszta wojsk Budionnego, wraz z siłami Tiuleniewa, musiały się zacząć wycofywać w góry z podnóży Kaukazu.
Do listopada Niemcy byli blisko zdobycia pozycji na całej linii Kaukazu, skąd mogli ruszyć na Tbilisi, a następnie dalej do Baku i osiągnąć swój cel. Jednak od tego miesiąca nie dokonali żadnych postępów.
Głównymi tego powodami był trudny teren, jaki stanowiły góry Kaukazu oraz duże zużycie paliwa przez wojska pancerne. Wcześniejszy szybki postęp Niemców, utrudnił im też dostęp do zaopatrzenia, które często było przechwytywane lub zatrzymywane przez partyzantów.
Przez brak postępów na swojej części frontu, feldmarszałek List został odsunięty od dowodzenia i zastąpiony przez samego Hitlera. To oznaczało, że aktualny dowódca Grupy Armii „A” jest połowę kontynentu od swoich żołnierzy. Jednak to nie było jedynym zmartwieniem tej formacji.
W październiku na front zaczęły napływać fale mobilizacyjne z całego ZSRR, a także formacje rozmieszczone na terenie Syberii. Przewaga liczebna połączona z dostępem do potęgi przemysłowej, jakim był Związek Radziecki, doprowadził do odepchnięcia wojsk niemieckich od Wołgi.
23 października Armia Czerwona otoczyła Stalingrad, w którym utrzymywała się 6. Armia z Grupy Armii „B”. Reszta wojsk sowieckich ruszyła w kierunku Donu i siły niemieckich na południu.
Początkowo, Hitler rozkazał XXXX korpusowi pancernemu wycofać się, by wspomóc próbę przebicia się do 6. armii. Jednak w styczniu, Armia Czerwona zaczęła się zbliżać. Dodatkowo 44. armia sowiecka rozpoczęła kontrofensywę 1 stycznia wzdłuż rzeki Terek.
Z czasem Hitler zrozumiał, że 6. armia jest stracona. Nie chcąc ryzykować odcięcia Grupy Armii „A” od reszty sił, rozkazał powolny odwrót. Najpierw do 7 stycznia siły 1. armii pancernej wycofały się do linii rzeki Kuma. Tam bronili swoich pozycji, by inne jednostki mogły się wycofać, ale 10 stycznia sami musieli uciekać, gdy 44. armia przebiła się przez ich linię obrony.
1. armia rozpoczęła pełny odwrót 23 stycznia w kierunku Rostowa. Tymczasem jednostki 4. armii broniły Proletarskaja przed Armią Czerwoną próbującą odciąć drogę odwrotu dla 1. armii. Formacja ta dociera do Rostowa 31 stycznia. 7 lutego cała formacja znalazła się na drugim brzegu Donu. Jedyną formacją, która została odcięta, była 17. armia, która ruszyła do Kubana, skąd ewakuowano ich na Krym. Ofensywa Edelweiss dobiega końca.
Straty po obu stronach i skutki ofensywy
Ofensywa Edelweiss zakończyła się porażką. Niemcom ledwo udało się dotrzeć do połowy drogi do swojego celu, ale ostatecznie zostali odepchnięci. Na tym się jednak nie skończyło, gdyż siły zyskane z mobilizacji i sprowadzone z Syberii pozwoliły Armii Czerwonej na zyskanie rozpędu, którego nie mogła zmarnować i bezlitośnie nacierała na późniejsze linie niemieckie.
Porażka w zdobyciu cennych pól naftowych w Baku miała duży wpływ na dalsze losy wojny. Trzecia Rzesza sama nie posiadała źródeł ropy, które wystarczyłyby na zasilenie swojej machiny wojennej. Dalsze decyzje Hitlera, doprowadziły w ostateczności do braków tego cennego surowca.
Straty poniesione przez obie strony w tej ofensywie różnią się w zależności od źródeł. Najczęściej wymieniane się straty w postaci 281 tysięcy dla Niemców i Rumunów oraz 344 tysiące dla Armii Czerwonej. Jednak Robert Forczyk podaje 117 tysięcy start w ludziach dla Niemców i Rumunów, z czego 34 tysiące ma być zabitych lub zaginionych. Z kolei dla Armii Czerwonej straty mają wynosić aż 511 tysięcy z 247 tysiącami ludzi uznanych za zabitych, zaginionych lub schwytanych.
Bibliografia:
- Antill P., Stalingrad 1942, Oxford 2007.
- Forczyk R., The Caucasus 1942-43 Kleist’s race for oil, Oxford 2015.
- Statiev A., At War’s Summit The Red Army and the Struggle for the Caucasus Mountains in World War II, Ca,bridge 2018.
- Operation Edelweiss (i), Codenames Operations of World War II [dostęp 15.07.2024].
Fot. Niemieccy strzelcy górscy (Gebirgsjäger) na Kaukazie północnym, 22 grudnia 1942 roku
Michał Cichoń
