Głęboko pod posadzką bazyliki, w chłodzie wapiennych sklepień, historia przemówiła głosem nauki. Piastowie w płockiej katedrze przestali być jedynie legendą spisaną w kronikach – teraz ich obecność potwierdziło DNA, milczący świadek wieków. Odkrycia, które dotąd zdawały się zarezerwowane dla archeologii królewskich grobowców Zachodu, właśnie odsłoniły nowe oblicze polskiego średniowiecza.
Nie budzi już wątpliwości, że w murach Katedry Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Płocku spoczywają przedstawiciele jednej z najważniejszych dynastii w historii Polski. Jak podkreślił prof. dr hab. Marek Figlerowicz, kierujący zespołem badawczym, nie ma wątpliwości, że szczątki pochowane w katedrze w Płocku są szczątkami Piastów. Te słowa padły podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej W poszukiwaniu naszych korzeni. Piastowski Płock, która odbyła się 10 maja 2025 roku w dawnym opactwie benedyktyńskim.
Badania, które to potwierdziły, były prowadzone w ramach szeroko zakrojonego projektu naukowego Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych. Projekt ten realizowano w Instytucie Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk oraz na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Celem badań było lepsze zrozumienie nie tylko losów samej dynastii Piastów, ale również społecznych kontekstów ich rządów.
Piastowie w płockiej katedrze – jak prowadzono badania?
Punktem wyjścia do przełomowych ustaleń były próbki DNA, które pobrano ze szczątków pochowanych w Kaplicy Królewskiej oraz z krypty znajdującej się pod posadzką płockiej bazyliki. Próbki te zostały zabezpieczone już w 2019 roku, a ich analiza trwała kilka lat. Jak wyjaśnił prof. Figlerowicz, datowanie metodą radiowęglową (C14) wykazało, że szczątki pochodzą z okresu od około 1100 roku do 1495 roku – czyli dokładnie z tego przedziału czasowego, w którym, zgodnie z historycznymi źródłami, Piastowie rzeczywiście byli chowani w Płocku.
Wyniki badań pozwoliły potwierdzić zarówno datowanie pochówków, jak i inne kluczowe informacje:
- Antropologiczne analizy wskazały wiek zmarłych zgodny z przekazami historycznymi.
- Badania genetyczne pozwoliły ustalić stopień pokrewieństwa między osobami pochowanymi w katedrze.
- W kilku przypadkach potwierdzono istnienie faktycznych więzi rodzinnych, co jednoznacznie świadczyło o przynależności szczątków do dynastii Piastów.
Ustaliliśmy stopień pokrewieństwa pomiędzy tymi próbkami i ku naszemu zadowoleniu wyszło, że rzeczywiście co najmniej w kilku przypadkach istnieje pokrewieństwo – zaznaczył profesor.
Choć bardziej szczegółowe dane nadal pozostają nieujawnione ze względu na przygotowywaną publikację naukową, wiadomo już, że potwierdzenie tożsamości szczątków jest jednym z najważniejszych dokonań we współczesnych badaniach nad piastowskim dziedzictwem.
Znaczenie Kaplicy Królewskiej
Katedra w Płocku, wybudowana przez biskupa Aleksandra z Malonne w latach 1130–1144, jest nie tylko jednym z najstarszych kościołów w Polsce, ale również największą nekropolią Piastów. Właśnie tutaj, w Kaplicy Królewskiej, spoczywają:
- Władysław I Herman (1043–1102), książę Polski, ojciec Bolesława Krzywoustego,
- Bolesław III Krzywousty (1086–1138), władca, za którego panowania Płock był stolicą kraju.
Z historycznych przekazów wynika, że w krypcie poniżej kaplicy pochowano czternastu mazowieckich książąt, wśród których znaleźli się m.in.:
- Bolesław IV Kędzierzawy (1122–1173),
- Konrad I Mazowiecki (1187–1247),
- Bolesław II Płocki (1251–1313),
- Siemowit III Starszy (1320–1381),
- Janusz II Mazowiecki (1455–1495).
Wśród pochowanych znalazła się również księżniczka Gaudemunda-Zofia, zmarła w 1288 roku, córka Wielkiego Księcia Litwy Trojdena i żona Bolesława II Mazowieckiego.
Piastowie w płockiej katedrze – odrestaurowane dziedzictwo
Kaplica Królewska przeszła gruntowną renowację w latach 2016–2017. Prace objęły:
- restaurację neoklasycystycznego nagrobka z 1825 roku, autorstwa Zygmunta Vogla,
- odnowienie polichromii z początku XX wieku, wykonanych przez Stanisława Drapiewskiego, Czesława Idźkiewicza i Nicolasa Bruchera,
- rekonstrukcję XVIII-wiecznej posadzki i ozdobnej kraty wejściowej.
Dzięki temu miejsce spoczynku książąt z dynastii Piastów odzyskało dawny blask i może pełnić nie tylko funkcję sakralną, ale także edukacyjną i kulturową, będąc materialnym świadectwem tysiącletniej historii Polski.
Nauka w służbie historii
Konferencja W poszukiwaniu naszych korzeni. Piastowski Płock, na której przedstawiono najnowsze odkrycia dotyczące piastowskich pochówków w Płocku, odbyła się z okazji 950-lecia diecezji płockiej. To wyjątkowy jubileusz upamiętnia utworzenie pierwszego biskupstwa na Mazowszu w 1075 roku, decyzją legatów papieża Grzegorza VII. Z tej okazji Kuria Diecezjalna Płocka przygotowała bogaty program wydarzeń – zarówno o charakterze religijnym, jak i naukowo-kulturalnym – które potrwają aż do 2026 roku.
Sama konferencja była istotnym punktem obchodów, ponieważ ukazała Płock nie tylko jako ośrodek religijny, ale również jako centrum badań nad polską przeszłością. Jak zaznaczył prof. Figlerowicz, projekt badawczy nie ogranicza się jedynie do Płocka – jego zakres obejmuje także inne lokalizacje w Polsce, gdzie spoczywają przedstawiciele dynastii Piastów. Wszędzie tam, gdzie możliwe było uzyskanie dostępu do szczątków, prowadzone były analogiczne analizy: historyczne, antropologiczne i genetyczne.
Wyniki te – choć jeszcze nie w pełni opublikowane – mają na celu nie tylko potwierdzenie tożsamości pochowanych, ale również:
- rekonstrukcję genealogii władców,
- ocenę kondycji zdrowotnej dynastii,
- lepsze zrozumienie relacji rodzinnych i politycznych w średniowieczu.
Takie podejście wpisuje się w międzynarodowy trend tzw. bioarcheologii, czyli interdyscyplinarnej nauki, która łączy analizę biologiczną szczątków z wiedzą historyczną i społeczną. Dzięki temu możliwe stało się stworzenie spójnej narracji o życiu i śmierci Piastów, popartej rzetelną, nowoczesną metodologią badawczą.
Piastowie w płockiej katedrze – symboliczne i duchowe znaczenie
Płocka bazylika to nie tylko nekropolia, ale również miejsce głęboko zakorzenione w polskiej tożsamości. Wzniesiona na wzgórzu górującym nad doliną Wisły, stanowiła przez wieki centrum życia religijnego i politycznego regionu. To właśnie w Płocku, a nie w Krakowie czy Gnieźnie, przez pewien czas znajdowała się stolica Polski, a miasto pełniło funkcję siedziby monarchii.
Z tych względów płocka katedra zyskała miano Pomnika Historii – prestiżowego tytułu nadawanego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej miejscom o szczególnym znaczeniu dla dziedzictwa narodowego. Decyzję o wpisaniu Wzgórza Tumskiego na tę listę podjął Andrzej Duda w kwietniu 2018 roku.
Miejsce to jest nie tylko pomnikiem dziejów państwa polskiego, lecz również świadectwem trwałości jego instytucji, takich jak Kościół, monarchia i wspólnota lokalna. Dziś, po latach badań i renowacji, odwiedzający mogą na własne oczy zobaczyć:
- oryginalne elementy architektury romańskiej i gotyckiej,
- zrekonstruowane sarkofagi książąt,
- odnowione freski i zdobienia liturgiczne,
- ekspozycje ukazujące historię dynastii Piastów i Mazowsza.
Co jeszcze skrywają mury bazyliki?
Choć naukowcy potwierdzili tożsamość wielu pochowanych w katedrze osób, pozostaje jeszcze wiele do odkrycia. Projekt badawczy prowadzony przez zespół prof. Marka Figlerowicza nadal trwa, a kolejne publikacje naukowe mają ujrzeć światło dzienne w najbliższych latach.
Szczególnie interesujące są planowane analizy izotopowe, które mogą odpowiedzieć na pytania dotyczące diety i pochodzenia geograficznego władców. Dzięki temu będzie można dowiedzieć się m.in.:
- czy książęta Mazowsza wychowywali się lokalnie, czy może przebywali za granicą,
- jakimi chorobami się zmagali,
- czy styl życia arystokracji różnił się od pozostałych warstw społecznych.
Ponadto, możliwe jest, że kolejne odkrycia zmienią dotychczasowe ustalenia genealogiczne. Nowe metody analizy genomu pozwalają bowiem z niezwykłą precyzją określić nie tylko pokrewieństwo, ale także np. cechy fenotypowe – jak kolor oczu, włosów czy skłonności do określonych chorób.
Piastowie w płockiej katedrze – więcej niż badania
Wyniki badań genetycznych, antropologicznych i historycznych przeprowadzonych w katedrze w Płocku nie tylko potwierdziły, że to miejsce jest rzeczywistą nekropolią Piastów, ale również przywróciły pamięć o ludziach, którzy kształtowali początki polskiej państwowości. Dzięki pracy zespołu badawczego pod kierownictwem prof. Marka Figlerowicza, historia nabrała nowego wymiaru – bardziej namacalnego, biologicznego, a zarazem głęboko ludzkiego.
Płock, nieco zapomniany w powszechnej świadomości jako dawna stolica Polski, znów znalazł się w centrum uwagi. To tutaj, wśród gotyckich murów i romańskich sklepień, nauka spotkała się z tradycją, a nowoczesne technologie – z duchowym dziedzictwem.
Dzisiejsze odkrycia są czymś znacznie większym niż tylko naukową sensacją. To:
- potwierdzenie tożsamości władców, których istnienie znało się dotąd głównie z kronik i dokumentów,
- przywrócenie godności postaciom historycznym poprzez potwierdzenie ich miejsca pochówku,
- dowód na to, że historia może być wciąż odkrywana, na nowo interpretowana i zrozumiana,
- inspiracja dla przyszłych pokoleń do szukania korzeni i odkrywania lokalnego dziedzictwa.
Piastowie nie są już tylko postaciami z podręczników – ich szczątki, DNA i zachowane struktury kostne pozwoliły opowiedzieć ich historię jeszcze raz, ale tym razem z pomocą narzędzi XXI wieku.
Badania, które prowadzono w Płocku, otworzyły nowy rozdział w polskiej historiografii. To, co jeszcze kilka lat temu było przedmiotem hipotez, dziś stało się naukowym faktem. A płocka katedra – mimo upływu wieków – pozostaje świadkiem i uczestnikiem tej opowieści.
