Cisza północnosycylijskiej groty skrywała tajemnicę tak starą, że zdążyła już pokryć się legendą. Dopiero po dekadach spekulacji archeologia mogła udowodnić, że to właśnie tu pierwsi ludzie na Sycylii pozostawili po sobie ślady codzienności – niepozorne fragmenty kości, narzędzi i węgla, które mówią więcej niż niejedna kronika. Zanim ląd oddzielił się od kontynentu, a klimat złagodniał, człowiek znalazł schronienie wśród klonów, dębów i zwierząt łownych – i nie był już sam.
W miejscowości Acquedolci na północnym wybrzeżu Sycylii archeolodzy dokonali jednego z najważniejszych odkryć ostatnich lat, potwierdzając hipotezy formułowane już ponad 75 lat temu. W jaskini San Teodoro, położonej w regionie Messina, odnaleziono najstarsze znane ślady obecności człowieka na wyspie. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych metod datowania osadów, w których znajdowały się narzędzia kamienne, kości zwierząt oraz zwęglone fragmenty drewna, badacze ustalili, że znaleziska pochodzą sprzed około 16 500 lat.
To odkrycie rzuca nowe światło na czas i sposób, w jaki pierwsi ludzie na Sycylii pojawili się na wyspie. Najprawdopodobniej byli to łowcy-zbieracze, którzy – pod koniec ostatniego zlodowacenia – przedostali się z Półwyspu Apenińskiego na Sycylię, wykorzystując małe łodzie. Wówczas poziom mórz był niższy, a sama wyspa stanowiła swoiste schronienie glacjalne, gdzie dominowały drzewa strefy umiarkowanej, takie jak klon, dąb i buk, a w Europie kontynentalnej wciąż panowały surowe warunki lodowcowe.
W trakcie wykopalisk odkryto narzędzia wykonane z miejscowego krzemienia i kwarcytu, takie jak skrobaki i ostrza, które służyły do oprawiania zwierząt oraz przetwarzania surowców organicznych. Badania wykazały, że ludzie ci wykorzystywali również zwierzęta łowne – zwłaszcza jelenie – jako źródło mięsa, skór oraz kości używanych do wyrobu narzędzi.
Śladami codzienności łowców-zbieraczy: kontekst środowiskowy i archeobotaniczny
Warstwy archeologiczne w jaskini San Teodoro dostarczyły nie tylko danych o obecności człowieka, ale również informacji o ówczesnym środowisku. W jednostce stratygraficznej oznaczonej jako SU3, bezpośrednio nad starszym poziomem paleontologicznym, natrafiono na soczewki zawierające zwęglone szczątki roślin, kości zwierząt oraz artefakty kamienne. Ten poziom osadów – choć trudny do jednoznacznego wyodrębnienia – stanowi kluczowy materiał do badań nad paleośrodowiskiem regionu.
Analiza archeobotaniczna próbek węgla drzewnego wykazała obecność aż 12 różnych taksonów roślinnych, co pozwala na częściową rekonstrukcję ówczesnej flory. Wśród zidentyfikowanych gatunków znalazły się:
- Klon polny (Acer campestre) i klon jawor (Acer pseudoplatanus),
- Buk zwyczajny (Fagus sylvatica),
- Dąb omszony (Quercus pubescens),
- przedstawiciele rodziny Rosaceae, w tym grusza, jarząb, głóg oraz śliwa,
- gatunki jałowca oraz roślin z rodzajów Rhamnus/Phillyrea.
Najwięcej fragmentów pochodziło od klonów, które stanowiły niemal połowę zebranego materiału. Ich przewaga sugeruje, że drzewa te były wówczas istotnym składnikiem miejscowego lasu, być może także wykorzystywanym przez ludzi do celów praktycznych, takich jak opał.
Ciekawe są także obserwacje dotyczące stanu zachowania próbek – obecność szkliwienia i spękań sugerowała różne etapy sezonowania drewna oraz odmienne sposoby jego spalania. Obecność grzybni wskazywała natomiast na rozkład drewna jeszcze przed spaleniem.
Pierwsi ludzie na Sycylii i ich relacja z fauną jaskini San Teodoro
W ramach analizy archeozoologicznej badacze przyjrzeli się próbce obejmującej 199 kości, z których 50 udało się przypisać do konkretnych gatunków zwierząt. Pozostałe fragmenty były zbyt zniszczone, aby można je było jednoznacznie zidentyfikować. Wśród szczątków najliczniej reprezentowany był jeleń szlachetny (Cervus elaphus) – aż 33 fragmenty pochodziły od tego zwierzęcia, co stanowiło ponad 16% całego zbioru. Na drugim miejscu znalazł się dzik (Sus scrofa), reprezentowany przez 14 kości (7%). Oprócz ssaków, odkryto również trzy fragmenty kości dużego ptaka, którego nie udało się dokładnie sklasyfikować.
Z punktu widzenia anatomicznego, szczątki jelenia obejmowały niemal wszystkie części szkieletu, co sugeruje, że zwierzęta były transportowane do jaskini w całości. To z kolei świadczy o tym, że jaskinia pełniła funkcję miejsca przetwarzania mięsa oraz pozyskiwania innych surowców – poroża, kości czy skór. Z analizy wieku wynika, że łowcy wybierali przede wszystkim osobniki dorosłe, co mogło być podyktowane większym uzyskiem materiału biologicznego.
W przypadku dzików rozkład wiekowy był bardziej zróżnicowany – znaleziono zarówno szczątki młodych, jak i starszych osobników. Taki układ może sugerować mniej selektywne strategie łowieckie lub po prostu większą dostępność tego gatunku w okolicy.
Na niektórych kościach badacze zaobserwowali ślady działalności człowieka, takie jak:
- ślad przypaleń – dowodzący gotowania lub pieczenia mięsa,
- ślady cięć i rzeźnickie nacięcia – świadczące o sprawnym oprawianiu zwierząt,
- pozostałości czerwonej ochry – mogące sugerować rytualne użycie barwnika.
Pierwsi ludzie na Sycylii i ich fizyczne ślady obecności
Jednym z najbardziej fascynujących elementów znaleziska było odkrycie ludzkiej kości śródręcza, pochodzącej z tzw. podjednostki „b” warstwy SU3. Kość nie została jeszcze poddana datowaniu radiowęglowemu, jednak jej położenie – w pobliżu warstwy ochry oraz względem dużego głazu w wykopie – pozwala przypuszczać, że może pochodzić z tego samego okresu, co pozostałe znaleziska z SU3.
Chociaż nie przypisano jej do znanych wcześniej szczątków ludzkich z San Teodoro (oznaczonych jako ST1), istnieje możliwość, że należy do jednego z mniej rozpoznanych osobników, być może wspomnianych przez Maviglię w 1941 roku. To znalezisko, nawet jeśli pojedyncze, stanowi namacalny dowód obecności ludzi w tym konkretnym miejscu ponad 16 tysięcy lat temu.
Pierwsi ludzie na Sycylii i ich przemysł kamienny
Oprócz pozostałości faunistycznych i śladów działalności człowieka, w jaskini San Teodoro odkryto również 151 narzędzi kamiennych, wykonanych z dwóch różnych surowców: kwarcytu arenitowego oraz krzemienia. Surowce te były lokalnie dostępne – kwarcyt pochodził z pobliskich żwirowisk i osadów geologicznych, takich jak formacja fliszowa Monte Soro, natomiast krzemień zbierano prawdopodobnie z aluwialnych koryt rzek Torrente Furiano i Inganno, położonych niedaleko groty.
Spośród 151 artefaktów:
- 76 wykonano z kwarcytu,
- 75 z krzemienia.
Pod względem typologicznym większość były to tzw. półprodukty – odłupki, płatki i fragmenty ostrzy. Znaleziono także rdzeń dwukierunkowy, który służył do wytwarzania ostrzy, oraz szereg narzędzi retuszowanych.
Wśród 13 narzędzi obrobionych wyróżniono:
- 5 skrobaków (38,46%),
- 3 ostrza z retuszem jednostronnym,
- 1 grot,
- 1 narzędzie typu „truncation” (ścięcie),
- 1 rzeczniak (burin),
- oraz 2 fragmenty skrobaków.
Choć brak rdzeni wykonanych z krzemienia utrudnia pełną rekonstrukcję technologii wytwarzania narzędzi, znaleziska wskazują na dobrze rozwiniętą produkcję lityczną, charakterystyczną dla kultur epigrawetu późnego.
Klimatyczne tło migracji i rola Sycylii jako schronienia lodowcowego
Odkrycia z jaskini San Teodoro nie tylko wzbogaciły naszą wiedzę o osadnictwie prehistorycznym, ale również dostarczyły cennych danych dotyczących warunków środowiskowych panujących w regionie pod koniec ostatniego zlodowacenia. Około 16 500 lat temu, kiedy znaczna część Europy była jeszcze skutej lodem, Sycylia – dzięki swojemu położeniu geograficznemu i specyficznemu mikroklimatowi – stanowiła tzw. refugium, czyli schronienie umożliwiające przetrwanie zarówno ludziom, jak i gatunkom roślin i zwierząt, które w innych rejonach nie miałyby szans na przeżycie.
Dzięki analizom węgla drzewnego, badacze wykazali obecność gatunków liściastych charakterystycznych dla klimatu umiarkowanego, takich jak klon, buk czy dąb. Ten skład flory był niezwykły jak na epokę, w której większość Europy znajdowała się w warunkach tundry lub stepów peryglacjalnych. To właśnie łagodniejsze warunki środowiskowe Sycylii sprawiły, że stała się ona atrakcyjnym celem dla migracji ludności z południowych Włoch.
Według badaczy, osadnictwo w jaskini San Teodoro należy rozpatrywać jako część szerszego zjawiska demograficznego, związanego z ekspansją populacji łowców-zbieraczy w rejonie Morza Śródziemnego. Proces ten mógł być efektem:
- poprawy klimatu i dostępności zasobów,
- gęstości zaludnienia w innych częściach południowej Italii,
- oraz zdolności adaptacyjnych grup ludzkich, które potrafiły wykorzystywać lokalne surowce i dostosowywać się do zmiennych warunków ekologicznych.
Zastosowane datowania radiowęglowe pozwoliły na precyzyjne umiejscowienie tej fali osadnictwa w czasie i przestrzeni – od wschodniego wybrzeża Sycylii, przez region Messina, aż po wyspy Egadzkie na zachodzie.
Znaczenie odkrycia z jaskini San Teodoro
Wyniki nowej kampanii wykopaliskowej przeprowadzonej w jaskini San Teodoro w sposób jednoznaczny potwierdziły, że pierwsi ludzie na Sycylii pojawili się znacznie wcześniej, niż dotąd przypuszczano – już około 16 700–15 700 lat temu. Odkrycia te mają kluczowe znaczenie nie tylko dla archeologii regionu, ale również dla szerszego rozumienia mobilności i adaptacji człowieka w epoce późnego paleolitu.
Co więcej, znaleziska z San Teodoro uzupełniają wcześniejsze dane dotyczące kultury epigrawetu, wskazując, że społeczności te potrafiły doskonale przystosować się do warunków środowiskowych i skutecznie eksploatować dostępne zasoby – zarówno florystyczne, jak i faunistyczne.
Ostatecznie, odkrycie to nie tylko potwierdziło dawne hipotezy, ale również rzuciło nowe światło na rozpowszechnienie się ludzi w rejonie Morza Śródziemnego po ostatnim maksimum lodowcowym. Sycylia – jako miejsce strategiczne, klimatycznie przyjazne i zasobne – odegrała istotną rolę w tej pradziejowej epopei migracyjnej.
Źródło: Vincenza Forga i in., The human entry in Sicily: new archaeological and paleoenvironmental evidence from San Teodoro cave (Acquedolci, Messina), Archaeological and Anthropological Sciences, Volume 17, article number 109, (2025).
Fot. Forgia et al. 2025, Archaeological and Anthropological Sciences
