Na głównym kampusie Uniwersytetu Warszawskiego można zobaczyć wyjątkową plenerową ekspozycję zatytułowaną Płynne złoto: potęga, kultura i dziedzictwo oliwy z oliwek. Wystawa powstała we współpracy trzech instytucji: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, Wydziału Archeologii UW oraz Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego. Została zaprezentowana przed budynkiem Starej Biblioteki i trwa do połowy października 2025 roku.
Otwarcie tej ekspozycji było ważnym elementem międzynarodowej konferencji „Liquid Gold: Olive Oil in Antiquity – Cultivation, Production, Trade, and Cultural Significance”. Narracja wystawy prowadzi odwiedzających przez wielowarstwową historię oliwy z oliwek – od sposobów uprawy drzew oliwnych i metod produkcji, poprzez znaczenie gospodarcze, aż po jej codzienną obecność w kuchni, kulturze i religii.
Podkreślono również, że badania nad oliwą to przedsięwzięcie interdyscyplinarne. Łączą one różne dziedziny, takie jak:
- archeologia – odtwarzająca dawne techniki i narzędzia,
- historia – badająca znaczenie oliwy w rozwoju cywilizacji,
- ekologia i klimatologia – analizujące warunki upraw,
- gospodarka – ukazująca znaczenie handlu oliwą w świecie antycznym,
- kultura i religioznawstwo – ukazujące oliwę jako symbol i element rytuałów.
Wiele plansz wystawy prezentuje materiały z badań archeologicznych prowadzonych przez naukowców Uniwersytetu Warszawskiego w rejonie Morza Śródziemnego. To sprawia, że całość miała nie tylko wymiar edukacyjny, ale również dokumentacyjny – jest dowodem wieloletniego wkładu polskich badaczy w poznawanie świata starożytnego.
Wystawa Płynne złoto i symboliczne drzewo oliwne
Wyjątkowym punktem inauguracji wystawy było zasadzenie na kampusie ponad stuletniego drzewa oliwnego, które wcześniej rosło w Grecji. Uroczystość odbyła się 24 września, przed budynkiem Szkoły Głównej, mieszczącej Wydział Archeologii UW.
W wydarzeniu uczestniczyli m.in. prof. Zygmunt Lalak, prorektor UW ds. nauki, prof. Bartosz Kontny, dziekan Wydziału Archeologii UW, a także Barbara Siedlicka, szefowa zespołu zieleni UW. W obecności gości i uczestników konferencji „Liquid Gold: Olive Oil in Antiquity” zainicjowano obecność oliwki w przestrzeni uniwersyteckiej. Pomysł posadzenia drzewa wyszedł od komitetu organizacyjnego konferencji, na czele którego stał prof. Tomasz Waliszewski, a inicjatywa zyskała wsparcie kanclerza UW, Roberta Greya.
To symboliczne drzewo ma przypominać o śródziemnomorskich korzeniach badań archeologicznych prowadzonych przez uczonych z UW, a jednocześnie stać się elementem krajobrazu kampusu, łącząc tradycję, przyrodę i naukę.
Badania nad oliwą na Uniwersytecie Warszawskim
Badania nad oliwą z oliwek i winem, czyli dwoma kluczowymi produktami spożywczymi świata śródziemnomorskiego, od lat były specjalnością badaczy z Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmowali się nimi m.in.:
- dr hab. prof. UW Tomasz Waliszewski (Wydział Archeologii UW),
- dr hab. Urszula Wicenciak-Núñez,
- dr Paulina Komar,
- dr Dorota Dzierzbicka (wszystkie z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW).
Ich prace ukazują, jak ważne były te produkty nie tylko w antycznej kuchni, ale również w gospodarce, handlu międzynarodowym, a nawet w polityce i religii. Oliwa była nie tylko pokarmem, lecz także lekarstwem, środkiem pielęgnacyjnym i elementem sakralnym.
Konferencja i wystawa z 2025 roku zostały wsparte finansowo ze środków Inicjatywy Doskonałości – Uczelnia Badawcza UW oraz Centre for Research on Ancient Civilizations UW (CRAC). To dowodziło, że temat oliwy jest wciąż aktualny i znajduje swoje miejsce w globalnych badaniach interdyscyplinarnych.
Wystawa Płynne złoto a zmiany klimatyczne
Zasadzenie oliwki na kampusie UW ma także wymiar praktyczny i ekologiczny. W dobie zmian klimatycznych, które powodują wydłużanie sezonu wegetacyjnego i łagodniejsze zimy w Polsce, pojawia się pytanie o możliwość wprowadzania gatunków ciepłolubnych.
Już teraz można zaobserwować, że:
- winnice powróciły do polskiego krajobrazu po dekadach zapomnienia,
- uprawy winorośli sięgają nawet wybrzeży Bałtyku,
- eksperymentalne uprawy oliwek mogą w przyszłości stać się coraz częstsze, zwłaszcza w południowo-zachodniej części kraju.
Choć na razie oliwki w Polsce pozostają rośliną eksperymentalną i raczej hobbystyczną, nie można wykluczyć, że w perspektywie kilkudziesięciu lat niewielkie gaje oliwne wpiszą się w krajobraz naszego kraju. Drzewo posadzone na kampusie ma więc symbolizować otwartość na przyszłość i stanowić inspirację dla kolejnych badań interdyscyplinarnych.
Symbolika oliwki i jej znaczenie w kulturze
Oliwka od tysiącleci jest traktowana jako symbol pokoju, nadziei, mądrości, powodzenia i sił witalnych. Jej gałązka w wielu kulturach oznacza pojednanie i zwycięstwo.
Warto również podkreślić współczesny aspekt zdrowotny. Oliwa z oliwek, jako kluczowy składnik diety śródziemnomorskiej, wpływa pozytywnie na zdrowie człowieka. Regularne jej spożywanie może:
- obniżać ryzyko chorób cywilizacyjnych, takich jak nadciśnienie czy cukrzyca typu 2,
- wspierać profilaktykę choroby Alzheimera,
- sprzyjać zachowaniu równowagi lipidowej organizmu.
Jak zauważali badacze, oliwa obniża ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i metabolicznych, poprawiając nie tylko zdrowie, lecz także jakość życia.
Dzięki takim właściwościom oliwa z oliwek pozostaje nie tylko dziedzictwem kulturowym basenu Morza Śródziemnego, lecz także żywym symbolem, który inspiruje współczesnych badaczy, dietetyków, a nawet klimatologów.
Tekst powstał na podstawie materiałów Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego oraz tekstu prof. Tomasza Waliszewskiego, Drzewo oliwne na kampusie Uniwersytetu Warszawskiego.
Fot. Jarosław Skrzeczkowski
