Jacek Osiński, Podział dzielnicowy państwa polskiego według statutu Bolesława Krzywoustego
Podział dzielnicowy państwa polskiego od lat rozpala wyobraźnię badaczy – i wcale nie dlatego, że wszystko o nim wiadomo. Wręcz przeciwnie: to temat, w którym każda odpowiedź natychmiast rodzi kolejne pytania. Książka Jacka Osińskiego Podział dzielnicowy państwa polskiego według statutu Bolesława Krzywoustego wchodzi w ten spór bez ornamentów, porządkując to, co rozproszone, i pokazując, gdzie kończą się fakty, a zaczynają wieloletnie interpretacje. To lektura, która nie tyle zamyka dyskusję, ile pozwala wreszcie zobaczyć jej pełną mapę.
Jacek Osiński jest absolwentem Wydziału Historii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu i specjalizuje się historii średniowiecznej Polski doby rozbicia dzielnicowego. Oprócz książki, która jest przedmiotem tej recenzji, Autor napisał również monografię Bolesława Rogatki, która w 2012 roku ukazała się nakładem wydawnictwa Avalon. Książka powstała na podstawie dysertacji autora.
Autor we wstępie do książki Podział dzielnicowy państwa polskiego, według statutu Bolesława Krzywoustego przyznaje, że omawiane przez niego zagadnienie, jest przedmiotem badań i zainteresowań historyków od 150 lat. Historyk przyznaje, że poruszane przez niego zagadnienie, przez ten cały czas było i nadal jest przedmiotem sporów wśród badaczy, a w szczególności jej statut prawny.
Publikacja, która jest przedmiotem niniejszej recenzji jest drugą częścią rozważań Autora na ten temat. Jak sam zaznaczył we wstępie, pierwszą część rozważań, stanowiła publikacja wydana w 2014 roku pt. Statut Bolesława Krzywoustego. Jacek Osiński zaznaczył, że od tamtej pory zweryfikował pewne tezy, które zawarł w pracy z 2014 roku i recenzowana przeze mnie publikacja jest uzupełniona o te nowe ustalenia.
Podział dzielnicowy państwa polskiego według statutu Bolesława Krzywoustego autorstwa Jacka Osińskiego to książka, która w sposób jasny i przystępny prowadzi Czytelnika przez trudne zagadnienia związane z okresem rozbicia dzielnicowego – 1138-1320. Praca podzielona jest na rozdziały, w których autor omawia dokładny podział na dzielnice. Wszystko poparte jest bogatą literaturą przedmiotu, a autor dodatkowo ustosunkowuje się do każdego ze źródeł.
Osiński zwraca uwagę na to, że nie można przyjąć dokładnej chronologii rozbicia dzielnicowego, a lata 1138-1320 są jedynie umowne.
Podjęte przez autora wątki w jego pracy, dotyczące Statutu Bolesława Krzywoustego, o które spierają się historycy:
Chronologia – autor przypomina, że kwestia, kiedy dokładnie ogłoszono normy regulujące podział dzielnicowy, oraz które fragmenty źródłowe są późniejszymi interpolacjami, to centralny punkt sporu. Osiński przedstawia różne argumenty i wskazuje na trudności w jednoznacznym ustaleniu chronologii.
Aspekty prawne – czy mamy do czynienia z rzeczywistym, jednorazowym aktem regulującym sukcesję i dziedziczenie, czy raczej z zestawem zwyczajów i późniejszych redakcji? Autor tłumaczy, jakie konsekwencje dla rozumienia władzy miałyby obie interpretacje.
Kompetencje księcia zwierzchniego (princeps) – autor omawia, na ile statut ustanawiał pryncypat jako instytucję z realnymi uprawnieniami versus roszczenie symboliczne; to zagadnienie łączy się z pytaniem o rzeczywisty zasięg władzy seniora oraz praktykę panowania w poszczególnych dzielnicach.
Dziedziczność dzielnic i reguły następstwa – Osiński przybliża spór dotyczący tego, czy dzielnice miały być dziedziczne i w jakim zakresie przenosiły się w liniach bocznych, oraz jakie to miało znaczenie dla stabilności państwa.
Lokalizacja „stolicy” i centrum władzy – autor rozważa, gdzie w praktyce koncentrowała się władza zwierzchnia, a także jak realia polityczne wpływały na funkcjonowanie rozwiązań statutowych.
Autor powołuje się na znanych badaczy – Osiński często cytuje klasyczne stanowiska (zarówno tych badaczy, którzy popierają zasadność statutu Krzywoustego, jak i sceptyków twierdzących, że mamy do czynienia z późniejszym konstruktem źródłowym).
Praca jest syntezą. Autor korzysta z literatury przedmiotu i z najważniejszych opracowań dotyczących statutu i podziału dzielnicowego. Nie znajdziemy tu pełnej krytycznej edycji tekstów źródłowych ani nowych odkryć archiwalnych; celem jest raczej synteza i klarowne przedstawienie problemów badawczych. W tym sensie publikacja spełnia rolę popularnonaukową, lecz przygotowaną z poszanowaniem standardów akademickich – z odwołaniami do głównych prac i omawianych argumentów. Książka dostępna jest także w wersji elektronicznej, co ułatwia jej dystrybucję i wykorzystanie w pracy dydaktycznej.
Klarowny układ rozdziałów i język przystępny dla czytelnika, który na co dzień nie zajmuje się historią. Solidne omówienie palących problemów historiografii wokół statutu, z wyszczególnieniem alternatywnych interpretacji. Przydatność jako podręczna synteza dla studentów i historyków potrzebujących szybkiego przeglądu zagadnienia.
W pracy brak osobistego stanowiska Autora wobec prezentowanych źródeł.
Podsumowując, trzeba stwierdzić, że to udana synteza, solidna i użyteczna, choć nie rewolucyjna. Jednak pamiętajmy, że publikacja ta, mimo elementów charakterystycznych dla stylu akademickiego, jest też publikacją popularnonaukową.
Do kogo skierowana jest książka? Głównie do studentów historii średniowiecza, redaktorów publikujących popularne teksty historyczne, bibliotekarzy oraz każdego, kto chce zrozumieć istotę sporów wokół jednego z kluczowych dokumentów w dziejach Polski piastowskiej.
Wydawnictwo Avalon
Ocena recenzenta: 5/6
Piotr Wojciechowski
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Avalon. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
