Kolejny zatarg Piłata z Żydami opisywał Filon z Aleksandrii w swoim dziele zatytułowanym Legatio ad Gaium. Według Filona Piłat miał ofiarować w świątyni pałacowej Heroda Wielkiego w Jerozolimie pozłacane tarcze z napisem zawierającym nazwisko autora dedykacji oraz informację, że powstały na cześć cesarza Tyberiusza. Jak pisał Filon, Piłat był świadomy swego czynu i ofiarował tarcze, mając na celu zlekceważenie i obrażenie praw Żydów. Podobnie jak w dziełach Flawiusza, Żydzi reagują oburzeniem i proszą Piłata, by ten, mając na uwadze ich tradycje i obyczaje, wycofał tarcze ze świątyni. Namiestnik oczywiście odmówił im w pogardliwy sposób. Żydzi mieli wówczas wzywać Piłata, by nie wzniecał buntu i nie zaburzał spokoju swoim postępowaniem; by nie używał cesarza Tyberiusza jako pretekstu do znieważania narodu. Żydzi zagrozili Poncjuszowi, że jeśli ten nie usunie tarcz, napiszą list ze skargą do cesarza Tyberiusza. Piłat został postawiony w trudnej sytuacji. Z jednej strony wiedział, że cesarz Tyberiusz nie będzie zachwycony listem z zażaleniem na jego poczynania, z drugiej zaś strony nie chciał usunąć tarcz, by nie okazać słabości. Ostatecznie nie zgodził się na usunięcie tarcz, a Żydzi, jak obiecali, napisali list do Cesarza, który miał się wielce zdenerwować i wydać rozkaz Piłatowi usunięcia tarcz z Jerozolimy i przeniesienia ich do Cezarei, gdzie nie będą przeszkadzać Żydom[21].
Filon z Aleksandrii przekazywał nam, że w synagogach w Aleksandrii znajdowały się pozłacane tarcze, które honorowały cesarza[22]. Według E. M. Smallwooda umieszczone przez Piłata w Jerozolimie pozłacane tarcze nie miały żadnych podobizn ani też żadnego innego elementu, którego zakazywałoby żydowskie prawo. Znajdowała się tam tylko, jak już zawiadamiał Filon, informacja o osobie, która ufundowała tarczę, oraz o osobie, ku chwale której zostały umieszczone[23]. Relacja Filona pokazuje nadzwyczajne, wręcz fanatyczne, oddanie ludności żydowskiej religijnemu prawu. Umieszczenie tarcz wotywnych mogło mieć miejsce krótko po epizodzie ze sztandarami. Według E. M. Smallwooda umieszczenie sztandarów miało uświadomić Żydom, że dla Rzymian przedmioty nieposiadające wizerunku mogą mieć znaczenie religijne, dlatego też zdecydowali się na trzymanie wszelkich wątpliwych obiektów z dala od Jerozolimy[24]. Podstawowym celem relacji Filona było pokazanie przewrażliwienia Żydów na punkcie nawet najmniejszego i nic nieznaczącego naruszenia prawa. Czytając tę relację, nie sposób nie zauważyć podobieństwa do epizodu ze sztandarami, który opisywałem wcześniej. W przypadku sztandarów protest Żydów wywołał umieszony na nich wizerunek cesarza – jak pamiętamy, według prawa żydowskiego umieszczanie wizerunków w świętej Jerozolimie było nieopuszane. Z czym zatem Żydzi mieli problem teraz?
Jak informuje nas Filon, razem z tarczami miała zostać umieszona inskrypcja, która stwierdzała imię dedykującego i osobę, ku czci której ową dedykację uczyniono. Wiemy również, że tarcze razem z inskrypcją przeniesiono do Cezarei. Opierając się na owej inskrypcji odnalezionej w stolicy, Piłat odwoływał się do samego siebie – Pontius Pilatus, dodając zapewne tytuł: Praefectus Iudaeae. Oczywiście ani umieszczenie imienia Piłata, ani noszonego przez niego tytułu w żaden sposób nie naruszało prawa. Zamieszanie mógł więc wywołać jedynie sposób, w jaki zapisano cesarza Tyberiusza. Inskrypcja mogła zawierać pełną cesarską tytulaturę. Tyberiusz otrzymał tytuł Augustus od cesarza Augusta, senat z kolei 17 września 14 r. n.e. przyznał mu tytuł divii filius (syn boży), nieco później 10 marca 15 r. n.e. otrzymał urząd pontifex maximus (najwyższy kapłan)[25].
Źródło: Wikimedia Commons
W inskrypcjach okolicznościowych odnoszono się do cesarza Tyberiusza w sposób następujący: Ti. Caesari divii Augusti f. (divi Iuli nepoti) Augusto pontifici maximo. Natomiast na srebrnych denarach emitowanych za jego panowania na awersie widniał napis: TI CAESARI DIVI AVG F AVGVSTVS. Z kolei na rewersie: PONTIF MAXIM[26]. Można więc na tej podstawie wysnuć tezę, że powodem oburzenia Żydów był przydomek divus (boski) i/lub tytuł pontifex maximus umieszczony na inskrypcji. Nierozwiązaną zagadką są motywy, które kierowały Piłatem przy umieszczeniu tablicy. Zapewne jednak należy zgodzić się ze zdaniem Filona, iż Piłat wiedział, co robi, a jego działanie miało na celu kolejną prowokację Żydów i było przejawem kolejnego już nierespektowania ich zwyczajów i praw.
W Legatio ad Gaium Piłat przedstawiany jest jako urzędnik świadomie i z premedytacją nękający ludność żydowską. Filon podkreślał jego nieustępliwość wobec Żydów, a także tchórzostwo, gdyż Piłat miał jego zdaniem obawiać się reakcji Tyberiusza na zażalenie Żydów. Administracja prowincją również stawiana była w niekorzystnym świetle. Autor zarzucał mu przekupność, egzekucje bez procesów, okrucieństwo i brak poszanowania dla lokalnych praw i obyczajów. Nie możemy wykluczyć, że Piłat rzeczywiście był takim człowiekiem, ale być może tak postrzegała go tylko ludność żydowska.
Źródłem wiedzy o Poncjuszu Piłacie jest również uwaga ewangelisty Łukasza o Galilejczykach: „W tym samym czasie przyszli jacyś ludzie i donieśli Mu o Galilejczykach, których krew Piłat zmieszał z krwią ich ofiar”[27]. O wspomnianym przez ewangelistę incydencie nie wiadomo nic więcej, nie wspominają o nim również żadne inne źródła. Sama relacja Łukasza jest – jak zauważyliśmy – skromna. Z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że incydent miał miejsce podczas święta Paschy. Owego zabójstwa, które dotyczyło najprawdopodobniej kilku bądź kilkunastu osób, dokonano na terenie świątyni, w miejscu składania ofiar[28]. Warto zadać pytanie, dlaczego pewna liczba Galilejczyków została zabita przez Rzymian w czasie święta Paschy? Wydaje się, że jedynym rozsądnym wyjaśnieniem, jest fakt, iż owi Galilejczycy przypadkowo stali się uczestnikami antyrzymskiego wystąpienia, które Piłat postanowił stłumić siłą. Ponieważ nie znajdujemy wzmianki o takowym incydencie w innych źródłach, nie można wykluczyć, iż opisywane przez Łukasza wydarzenie jest fikcyjne.
Mariusz Gwardecki
Bibliografia
Źródła:
Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, 2, Św. Józef i św. Jan Chrzciciel. Męka i zmartwychwstanie Jezusa. Wniebowzięcie Maryi, red. ks. M. Starowieyski, Kraków 2003.
Flawiusz J., Antiquitates Iudaicae (Dawne dzieje Izraela), przekł. Z. Kubiak i J. Radożycki, t. 1-2, Warszawa 1993.
Flawiusz J., Bellum Iudaicum (Wojna żydowska), przekł., wstęp i kom. J. Radożycki, Warszawa 1991.
Philo, Philonis Alexandrini Legatio ad Gaium, Leiden 1970.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, red. K. Dynarski, Poznań 2003.
Opracowania i artykuły:
Bond H., Pontius Pilate in History and Interpretation, Cambridge 1999.
Ciecieląg J. Palestyna w czasach Jezusa. Dzieje polityczne, Kraków 2000.
Ciecieląg J., Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego. Palestyna w epoce rzymsko-herodiańskiej, Kraków 2002.
Fontanille J. P., The Coin of Pontius Pilate, Warren Center 2001.
Garnsey P., Saller R., The Roman Empire: Economy, Society and culture, London 1987.
Grant M., Aspects of the Principate of Tiberius, New York 1950.
MacDonald J., The Teology of the Samaritans, London 1964.
Millar Fergus, The Development of Jurisdiction by Imperial Procurators, Further Evidence, „Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte”, Bd. 14, H. 3 (Jul., 1965), s. 362-367.
Müller G. A., Pontius Pilatus, der fünfte Prokurator von Judӓa und Richrer Jesu von Nazareth, Stuttgart 1888.
Schürer E., The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ, Edinburgh 1979.
Schwartz D. R., Studies in the Jewish Background of Christianity, Tübingen 1992.
Smallwood E. M., The Jews under Roman Rule, Leiden 1981.
Stauffer E. Die Pilatusinschrift von Caesarea Maitima, Erlangen 1966.
Webster G., The Roman Imperial Army, London 1981.
Zwolski E., Poncjusz Piłat, „przyjaciel Cezara Tyberiusza”, „Zeszyty Naukowe KUL”, R. 23: 1980, nr 4 (92), s. 41-49.
Przypisy:
[1] D.R. Schwartz, Studies in the Jewish Background of Christianity, Tübingen 1992, s. 182-201.
[2] J. Ciecieląg, Palestyna w czasach Jezusa. Dzieje polityczne, Kraków 2000, s. 58.
[3] J. Flawiusz, Antiquitates Iudaicae, XVII, 299-303, 314.
[4] E.M. Smalwood, The Jews under Roman Rule, Leiden 1981, s. 145.
[5] J. Ciecieląg, Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego. Palestyna w epoce rzymsko-herodiańskiej, Kraków 2002, s. 196-222.
[6] J. Flawiusz, op. cit., 355, XVIII, 2.
[7] E. Zwolski, Poncjusz Piłat, „przyjaciel Cezara Tyberiusza”, „Zeszyty Naukowe KUL”, R. 23: 1980, nr 4 (92), s. 41-49.
[8] G. Webster, The Roman Imperial Army, London 1981, s. 142-155.
[9] E.M. Smallwood, op. cit., s. 146.
[10] Ibidem.
[11] P. Garnsey, R. Saller, The Roman Empire: Economy, Society and culture, London 1987, s. 169-170.
[12] E.M. Smallwood, op. cit., s. 83.
[13] The Development of Jurisdiction by Imperial Procurators, Further Evidence, “Historia”, 14, 1965, s. 362-367.
[14] J. P. Fontanille, The Coin of Pontius Pilate, Warren Center 2001, s. 34.
[15] J. Flawiusz, op. cit., XVIII, 55-59; J. Flawiusz, Bellum Iudaicum, II, 169-174.
[16] J. Flawiusz, Antiquitates…, XVIII, 60-62; J. Flawiusz, Bellum…, II, 175-177.
[17] Ibidem.
[18] E. Schürer, The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ, Edinburgh 1979, s. 279-284.
[19] J. Flawiusz, Antiquitates…, XVIII, 60-62; J. Flawiusz, Bellum…, II, 175-177.
[20] Ibidem.
[21] Filon z Aleksandrii, Legatio ad Gaium, 299-305.
[22] Ibidem, 133.
[23] E.M. Smallwood, Philonis alexandrini Legatio ad Gaium, Leiden 1970, s. 128.
[24] Ibidem, s. 304.
[25] M. Grant, Aspects of the Principate of Tiberius, New York 1950, s. 45.
[26] H. Bond, Pontius Pilate in History and Interpretation, Cambridge 1999, s. 134-137.
[27] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, red. K. Dynarski, Poznań 2003, s. 1221. (Łk, 13, 1.)
