W historiografii Piłat był postrzegany różnorodnie. Praca G. A. Müllera zawiera dość pozytywny wizerunek Piłata, oparty przede wszystkim na relacjach ewangelicznych. Müller sugerował pominięcie źródeł autorów żydowskich, zarzucając im tendencyjność. Piłat prezentowany jest jako prefekt, który został odgórnie postawiony przed trudnym wyborem, którego nie był w stanie rozwiązać. Specyficzną pozycję zajmował Piłat w Związku Radzieckim, stał się bowiem pewnym symbolem rezygnacji z etyki, odpowiedzialności i moralności oraz oddania się samolubnym interesom. Co więcej, przyrównywano do niego wrogów ludu w okresie stalinowskim. Pozytywny obraz Piłata wykreował w 1938 roku w Mistrzu i Małgorzacie Michaił Bułhakow. W jego dziele Piłat jest człowiekiem godnym zaufania i odpowiedzialnym, do upadku doprowadzić go miało jedynie własne tchórzostwo.
Po drugiej wojnie światowej zaczęła dominować kreacja Poncjusza Piłata autorstwa E. Stauffera. Wskazywał on na fakt, iż wszelkie działania Piłata w Judei, czyli np. prowokacje Żydów, były zamierzoną polityką antyżydowską prefekta. Wydane przez Piłata monety stanowiły element rywalizacji z tetrarchą Herodem Filipem. Inni autorzy okresu powojennego również przedstawiają Piłata jako polityka głęboko pogardliwego wobec Żydów, który miał tylko czekać na okazję do jej wyrażenia.
Mimo wszystko należy zwrócić uwagę, że gdyby Piłat rzeczywiście był tak nieudolnym politykiem, jak próbowano go kreować, politykiem, który tylko zaogniałby stosunki z Żydami, cesarz Tyberiusz nie utrzymywałby go na stanowisku prefekta przez 10 lat. D. R. Schwartz głosił ciekawą teorię, według której głównym źródłem problemów było przekonanie Żydów, że władza w Judei należy wyłącznie do Boga, nie zaś do rzymskiej administracji reprezentowanej przez namiestnika[1].
Prowincja Judea
Źródło: Wikimedia Commons
Judea stała się prowincją rzymska w 6 r. n.e. Archelaos, etnarcha Judei, Samarii i Idumei został skazany przez cesarza Augusta na wygnanie[2]. W taki sposób August przychylił się do prośby delegacji żydowskiej, która, w obliczu procesu dotyczącego testamentu Heroda Wielkiego, domagała się wprowadzenia rządów rzymskich, z zachowaniem autonomii wewnętrznej[3]. Judea uzyskała status prowincji cesarskiej – podległej bezpośrednio cesarzowi. Jako że nie była prowincją znacznych rozmiarów, ustanowiono dla niej namiestnika rangi ekwickiej. W latach 6–41 n.e. namiestnicy Judei nosili tytuł prefekta, zaś w latach 44–66 n.e. tytuł prokuratora[4]. Mieszkańcami utworzonej prowincji byli głównie Żydzi oraz Idumejczycy, Samarytanie, Grecy i Fenicjanie[5]. Judea miała niezależną administrację, podlegała jednak ogólnemu nadzorowi legata Syrii (stacjonowały tam 4 legiony), do którego mogli odwoływać się jej mieszkańcy. Legaci Syrii mogli interweniować zbrojnie w przypadku kryzysu lub tez na rozkaz Rzymu[6]. Garnizon wojskowy Judei składał się z pięciu kohort piechoty i jednej ala kawalerii, które liczyły po 500 lub 1000 żołnierzy każda. Ponieważ były to oddziały auxiliarne, składały się z rekrutów pogańskich – ludności Judei[7].
Stolicą Judei została Cezarea Nadmorska, zaś namiestnik rezydował w zbudowanym przez Heroda wielkiego pałacu[8]. Cezarea spełniała idealnie kryteria stolicy – jako miasto portowe ułatwiała w znacznym stopniu komunikację z Rzymem, a po drugie większość ludności stanowili poganie, dzięki czemu stacjonowanie rzymskich oddziałów nie sprawiało problemów z mieszkańcami. Ponadto miasto portowe trudniej oblegać, a w sytuacji zagrożenia legat Syrii mógłby szybciej i łatwiej dotrzeć do Cezarei niż do Jerozolimy[9]. Namiestnicy w Jerozolimie musieli przebywać osobiście tylko w czasie wielkich świąt żydowskich, wtedy też zajmowali pałać Heroda Wielkiego[10].
Żydzi – mieszkańcy Judei – cieszyli się pełną wolnością i swobodą religijną, nadaną im jeszcze przez Juliusza Cezara, który w takowy sposób odwdzięczył się za pomoc Żydów w wojnie aleksandryjskiej[11], przywilej ten potwierdził również August. Ciekawym faktem jest, iż Żydzi zwolnieni zostali z udziału w cesarskim kulcie (cesarz jako bóg). Składali jedynie przysięgę wierności oraz wnosili codzienną ofiarę z 2 jagniąt i wołu ku chwale Cesarza[12]. Również administracja lokalna pozostawała w rękach żydowskich. Judea podzielona była na dziesięć lub dwanaście toparchii, czyli okręgów administracyjno-podatkowych. Każde miasto lub wieś w ramach toparchii posiadało radę lokalną, której liczba członków zależała od wielkości danej społeczności. Sanhedryn skupiał w swych rękach władzę administracyjną i sądowniczą dla całego kraju, jednak jego uprawnienia były ograniczone. Najwyższą władzę w Judei sprawował namiestnik, który dzierżył władzę administracyjną, wojskową i sądowniczą[13].
Namiestnicy Judei, podobnie jak namiestnicy innych prowincji cesarstwa, mieli prawo do bicia monety. Ponieważ emisja złotych i srebrnych monet należała wyłącznie do cesarza (wyjątkiem były monety srebrne bite przez niektóre uprzywilejowane miasta), namiestnikom została emisja monet brązowych. Poncjusz Piłat również korzystał ze swojego przywileju. W latach 29–31 n.e. wybijał własną monetę. Na awersie pierwszej emisji (29 r. n.e.) znajdują się trzy kłosy jęczmienia, zaś na rewersie naczynie rzymskich kapłanów przeznaczone do libacji – simpulum. Druga emisja monet z roku 30 n.e. została powtórzona w 31 r. n.e.- na awersie znajdował się wieniec z jagodami, na rewersie natomiast laska augura – lituus[14].
