Powstanie Cesarstwa Rzymskiego. Rola Oktawiana Augusta

Powstanie Cesarstwa Rzymskiego było procesem długotrwałym. Formalnie związane było z życiem i działalnością Oktawiana Augusta. Szerzej jednak patrząc, przejście od Republiki do nowego ustroju państwa było procesem, który zaczął się w II w. p.n.e., a kulminacją było panowanie pierwszego z cesarzy. Źródeł powstania cesarstwa należy więc szukać w okresie upadku republiki i w działaniach dwóch ważnych aktorów tych wydarzeń: Juliusza Cezara i Oktawiana Augusta.

Spis treści:

• Agonia Republiki i Gajusz Juliusz Cezar
• Od id do triumwiratu – Oktawian zostaje nowym Cezarem
• Ostatnie wojny domowe Republiki – gdy w krwi zwyciężonych rodził się pierwszy z równych
• Powstanie Cesarstwa Rzymskiego – jak Oktawian stał się cesarzem?
• Pierwsza reforma – narodziny Augusta
• Druga reforma – dookreślenie formalnych podstaw władzy
• Formalny zakres władzy cesarskiej w Rzymie
• Charakterystyka władzy Augusta i jej realny zakres
• Rola Augusta w powstaniu cesarstwa

Agonia Republiki i Gajusz Juliusz Cezar

Republika Rzymska stała się ofiarą swego własnego sukcesu. Rok 146 p.n.e. – moment największego triumfu legionów, gdy zniszczono Kartaginę i Korynt, stał się początkiem powolnego gnicia ustroju republikańskiego. Każdy kolejny rok, kolejni wodzowie i politycy z obydwu stron sporu, przyczyniali się do przyśpieszenia tego procesu. Karty historii wypełniają wielcy mężowie jak: bracia Grakchowie, Sulla, Gajusz Mariusz, Cynna, Krassus, Pompejusz Wielki, Cyceron i Katon Młodszy.

Kto jednak był grabarzem Republiki i twórcą nowego ustroju?

Swetoniusz – antyczny biograf – swój poczet cesarzy rzymskich zaczyna od postaci Gajusza Juliusza Cezara. Sugerowało by to, że to Cezar stworzył cesarstwo. Jednak nic bardziej mylnego!

Wygrywał wojny zewnętrzne i wojny domowe – podbił Galię, pokonał Pompejusza i innych republikanów. Podporządkował sobie republikę i w konsekwencji ogłosił się dyktatorem. Lecz podobnych czynów dokonywali przed nim już inni z wymienionych wyżej wodzów i polityków.

W czym więc Cezar był wyjątkowy? Jego osoba, czy też bardziej idee jakie połączono z nim, stały się inspiracją dla wszystkich walczących ze sobą po jego śmierci. A zwycięzca tego konfliktu wziął wszystko.

Od id do triumwiratu – Oktawian zostaje nowym Cezarem

Gajusz Juliusz Cezar umierał pod posągiem swego dawnego przyjaciela, a później wroga, pod ciosami zamachowców w idy marcowe 44 roku p.n.e. (15 marca).

Do tego dnia elity rzymskiej republiki dzieliły się zasadniczo na dwa obozy: optymatów – zwolenników tradycji i prymatu Senatu nad ludem oraz popularów – postępowców, propagatorów reform ułatwiających byt zwykłego ludu.

Od tego dnia realnie istniały tylko dwa obozy republikanie  – na których czele stali Brutus i Kasjusz, zarazem przywódcy spisku przeciw Cezarowi oraz cezarianie – których przywództwo początkowo spoczywało w rękach Lepidusa, wówczas magister eqvitum Cezara, oraz Marka Antoniusza, który w roku 44 p.n.e. sprawował wespół z Cezarem urząd konsula.

Do grupy osób odgrywających pewną rolę w ówczesnej polityce zgłosił się niedługo po marcowych wydarzeniach pewien 18-latek. Gajusz Oktawiusz, bo to o nim mowa – prywatnie wnuk siostry Cezara – od kilku lat był widywany w towarzystwie swego wuja – jak chociażby w trakcie triumfu po zwycięstwie nad Afryką czy w trakcie kampanii hiszpańskiej. Teraz – jak wynikało z testamentu zamordowanego dyktatora – był jego głównym spadkobiercą oraz został pośmiertnie przez niego adoptowany.

Młody Oktawian, czy też formalnie po adopcji, Gajusz Juliusz Cezar – zdecydował się zagrać w grę o dziedzictwo – także polityczne – po swym przybranym ojcu. Początkowo wojna domowa toczyła się na zasadzie wszyscy przeciwko wszystkim.

Jednakże weterani wojsk Cezara – jak pisaliśmy jego duch unosił się długo nad narodzinami cesarstwa – wymusili na trzech wodzach odwołujących się do dziedzictwa dyktatora sojusz, który objawił się Rzymowi jako II triumwirat.

W przeciwieństwo do prywatnej umowy między Cezarem, Krassusem i Pompejuszem z 60 r. p.n.e. – I triumwiratu – ten drugi był sformalizowany. W listopadzie 43 r. p.n.e. na wniosek Trybuna Ludowego, niejakiego P. Titiusza, komicja tribusowe uchwaliły Lex Titia, ustanawiające nowy urząd tresviri rei publicae constituendae consulari potestate – czyli trzech mężów do odnowienia Republiki z władzą konsularną. Sprawowanie tego ekstraordynaryjnego urzędu miało trwać 5 lat!

Czym był ten urząd? Miał on wszelkie cechy dyktatury, nieograniczoną władzę lecz był sprawowany kolegialnie przez trzech wodzów cezariańskich, i co najważniejsze – nie nosił nazwy dyktatura.

Cała trójka uzyskała więc ogromny zakres władzy, którą wykorzystali w stylu iście sullańskim – od proskrypcji. Śmierć miało wówczas ponieść wedle Appiana z Aleksandrii nawet 300 senatorów oraz 2000 ekwitów[1]. Ich majątki oczywiście przejęli triumwirowie. To w trakcie tych wydarzeń śmierć poniósł Cyceron.

Ostatnie wojny domowe Republiki – gdy w krwi zwyciężonych rodził się pierwszy z równych

Następnym aktem triumwirów było pokonanie zabójców Cezara w bitwie pod Filippi w Macedonii jesienią 42 roku p.n.e. Po zakończonej wojnie triumwirowie podzieli między siebie Imperium: Antoniusz dostał Wschód, Lepidus Afrykę, a Oktawian Zachód. Italia miała być wspólnym obszarem wpływów, jednak to ostatni z wymienionych realnie nią zarządzał.

Następne 10 lat to okres niespokojny, pełny konfliktów ale i cementowania wpływów Oktawiana. Wśród wojen wówczas toczonych przez dziedzica Cezara, wymienić można m.in.:

• wojnę Peruzyjską (41 – 40 p.n.e.),
• wojnę z Sekstusem Pompejuszem – toczoną z przerwami (zakończona w 36 roku p.n.e.),
• wojnę w Dalmacji (35 – 34 p.n.e.),
• kilka konfliktów z Markiem Antoniuszem (40 i 38 rok p.n.e.).

W trakcie tych konfliktów Oktawianowi udało się pokonać resztki republikanów. Najpierw w Italii, potem zgromadzonych wokół Sekstusa Pompejusza na Sycylii. Zdobył też sławę pogromcy piratów sycylijskich i dalmatyńskich. Do swych ziem dołączył również Afrykę odebraną Lepidusowi w 36 roku p.n.e.

W trakcie konfliktów z Markiem Antoniuszem ugruntował swoją pozycję jako przywódca zachodu oraz triumwir, który tu urząd został przedłużony do końca 33 roku p.n.e. W międzyczasie na fali entuzjazmu po oswobodzeniu Italii z widma głodu i niepokojów wywoływanych przez piratów nadano Oktawianowi nietykalność trybuńską.

Toczona w latach 31-30 p.n.e. wojna z Antoniuszem, której punktem kulminacyjnym była bitwa pod Akcjum, formalnie była toczona z Egiptem Kleopatry.

Koniec tej wojny oznaczał też koniec: epoki hellenistycznej, monarchii Ptolemeuszów w Egipcie oraz, co ważniejsze, wojen domowych. Przed Oktawianem stanęło ważne pytanie – Co dalej?

Powstanie Cesarstwa Rzymskiego – jak Oktawian stał się cesarzem?

Moralny mandat do sprawowanie władzy dziedzic Cezara otrzymał jeszcze przed wojną akcyjską. Jak sam to opisał w Res gesate:

Mare pacavi a praedonibus. Eo bello servorum qui fugerant a dominis suis et arma contra rem publicam ceperant triginta fere millia capta dominis ad supplicium sumendum tradidi. Iuravit in mea verba tota Italia sponte sua, et me belli quo vici ad Actium ducem depoposcit; iuraverunt in eadem verba provinciae Galliae, Hispaniae, Africa, Sicilia, Sardinia. Qui sub signis meis tum militaverint fuerunt senatores plures quam DCC, in iis qui vel antea vel postea consules facti sunt ad eum diem quo scripta sunt haec LXXXIII, sacerdotes circiter CLXX[2].

Formalnie w trakcie wojny z Antoniuszem i w latach następnych Oktawian bez przerwy sprawował konsulat. Ta sytuacja nie mogła jednak wiecznie trwać. Chociażby z tego względu, że szczyt senatorskiego cursus honorum stawał się dużo mniej dostępny dla nobilów. Realne ich odcięcie od tego zaszczytu mogło być równie niebezpieczne dla Oktawiana jak dla Cezara przyjęcie dyktatury wieczystej wiele lat wcześniej.

Po długim więc namyśle Oktawian z współpracownikami opracowali plan.

Pierwsza reforma – narodziny Augusta

Jeszcze w 28 roku p.n.e. dziedzic Cezara ukończył cenzus i wpisał siebie jako pierwszego spośród senatorów (princeps senatus). Tytuł ten stanie się jednym z określeń cesarza oraz da nazwę pierwszemu okresowi trwania cesarstwa – pryncypatowi.

Natomiast większość kluczowych wydarzeń miała miejsce 13 stycznia 27 roku p.n.e. Wiele lat później Oktawian – gdy pisał swą polityczną autobiografię – opisał to w następujący sposób:

In consulate sexto et septimo, postquam bella civilian exstinxeram, per consensum universorum potitus rerum omnium, rem publicam ex mea potestate in senatus populique Romani arbitrium transtuli. Quo pro merito meo senatus consulto Augustus appellatus sum et laureis postes aedium mearum vestiti publice coronaque civica super ianuam meam fixa est et clupeus aureus in curia Iulia positus, quem mihi senatum populumque Romanum dare virtutis clementiaeque et iustitiae et pietatis caussa testatum est per eius clupei inscriptionem. Post id tempus auctoritate omnibus praestiti, potestatis autem nihilo amplius habui quam ceteri qui mihi quoque in magistratu conlegae fuerunt[3].

Jak te wydarzenia przedstawiały się realnie?

Oktawian wygłosiwszy przemówienie przed szlachetnymi senatorami ogłosił, że zrzeka się swej władzy na rzecz Senatu i Ludu Rzymskiego. Pozostawia sobie jedynie sprawowany tymczasowo urząd konsula.

Ten spektakl – gdyż niczym innym nazwać tego nie można – nie mógłby odbyć się bez aktorów drugoplanowych, czyli zaufanych senatorów. Ci niemalże natychmiast zaczęli go nawoływać by niezostawiał ojczyzny w potrzebie. Skonsternowana wiekszość nia miała wyboru i chcąc nie chcąc włączyła się do chóru pochlebców.

Oktawian łaskawie pod naciskiem senatorów zgodził przyjąć ponownie władzę lecz nie w całości – zaproponował Senatowi współudział w rządzeniu imperium. Generalnie podział wyglądał następująco – prowincje spokojne, pokojowe i bez załogi wojskowej podlegały jurysdykcji senatu jak dawniej poprzez prokonsulów, natomiast obszarami niebezpiecznymi, zmilitaryzowanymi zarządzał cesarz przez swych legatów.

Badacze w większości zgadzają się, iż wówczas przyznano Oktawianowi imperium prokonsularne, które odnawiane było co 5 lat do końca jego panowania.

Zwieńczeniem zaszczytów było nadanie mu przydomka Augustus. Przy próbie tłumaczenia na język polski pojawiają się propozycje takie jak: “poświęcony”, “wspaniały”, “święty”, “uświęcony”, “boski” itp.

Sakralny charakter imienia podkreśla także Owidiusz:

Sed tamen humanis celebrantur honoribus omnes, hic socium summo cum Iove nomen habet. sancta vocant augusta patres, augusta vocantur templa sacerdotum rite dicata manu: huius et augurium dependet origine verbi et quodcumque sua Iuppiter auget ope[4].

Od tego momentu – stycznia 27 roku p.n.e. – możemy określać Oktawiana jako Augusta.  Formalnie natomiast nazywał się on wówczas Imperator Caesar divi filius Augustus. Z dawnego Gajusza Oktawiusza, który niecałe dwadzieścia lat wcześniej stawiał pierwsze kroki w polityce nie zostało nic.

Druga reforma – dookreślenie formalnych podstaw władzy

Drugim zasadniczym etapem określania prawnych podstaw władzy cesarskiej był rok 23 p.n.e. Przez Rzym przetoczyła się wówczas zaraza, która zabrała Marcellusa – siostrzeńca Augusta i pierwszego męża jego córki Julii – oraz prawie zabiła samego princepsa. Niezależnie jakie przemyślenia wywołała ta choroba – czy troskę o zdrowie własne, czy o potencjalną sukcesję – władca zreformował system władzy.

Zrezygnował z urzędu konsula. Uwalniając się od codziennych obowiązków administracyjnych, a także umożliwiając dwukrotnie większej liczbie senatorów sięgnięcie po ten zaszczyt. Pozostawił sobie imperium prokonsularne, zmodyfikowane do godności – dignitas – cesarskiej  i określane jako imperium proconsulare maius, czyli większe. Co więcej swe uprawnienia mógł realizować na terenie miasta Rzym, czego dotychczas prokonsulowie nie mogli czynić.

Władca uzyskał ponadto władzę trybuńską dającą szerokie uprawnienia oraz możliwości. O jej znaczeniu świadczy fakt, że lata panowania cesarzy od Augusta liczono wedle właśnie corocznie odnawianej tribunicia potestas.

Dopełnieniem wszystkich powyższych uprawnień stały się godności najwyższego kapłana (Pontifex maximus) – uzyskany w 12 roku p.n.e. po śmierci Lepidusa oraz ojca ojczyzny (Pater patriae) nadany przez Senat w 2 roku p.n.e.

Formalny zakres władzy cesarskiej w Rzymie

Wszystkie powyższe rozważania sprowadzały się do pewnej zaskakującej konstatacji. Z jednej strony władza cesarska polegała na uzyskiwaniu przez Augusta uprawnień urzędniczych. Tutaj sednem sprawy była komasacja wielu urzędów i uprawnień dodatkowych w rękach jednego człowieka.

Z drugiej wpływ Oktawiana na senatorów i całość państwa był na tyle duży, że bez większych oporów wszystkie opisane uprawnienia uzyskał.

Jak więc był zakres jego realnej władzy?

Zacznijmy od rzeczy prostszej, czyli formalnych prerogatyw, wynikających z pełnionych urzędów i przyznanej władzy. Wśród nich wymienić można m.in.:

• zwoływanie posiedzeń senatu w dowolnym momencie;
• przedkładanie projektów aktów prawnych zgromadzeniu ludowemu;
• sprawowanie najwyższej jurysdykcji w sprawach karnych;
• przedkładanie senatowi wniosków na piśmie, które ten miał obowiązek rozważyć w pierwszej kolejności;
• władza zwierzchnia nad wszystkimi namiestnikami prowincji;
• prawo wydawania rozkazów wszystkim prokonsulom;
• prawo wyznaczania kandydatów na urzędy;
• prawo zawierania umów z obcymi państwami bez obowiązku przedstawienia ich do ratyfikacji senatowi lub ludowi; 
• odbieranie od urzędników przysięgi wymuszającej stosowanie się do jego przeszłych i przyszłych zarządzeń;
• cała armia podlegała cesarzowi poprzez mianowanych przez niego legatów.

Była to władza ogromna, jednakże gdy wyobrażamy sobie cesarza – w tym cesarza rzymskiego – wyobrażamy sobie władcę absolutnego, a nie urzędnika z większą władzą, niż pozostali. Co więcej, zwyczajowo określamy rządy Augusta jako monarchię – co również nosi konotacje władzy szerokiej, o ile nie absolutnej. Jak ma się ta rzecz do początków cesarstwa rzymskiego?

Charakterystyka władzy Augusta i jej realny zakres

Zanim zajmiemy się realnym zakresem władzy Augusta należy spojrzeć generalnie na jej charakter. Badacz niemiecki Max Weber – twórca wielu wpływowych dzieł – podzielił źródła legitymizacji władzy na: tradycyjne (wynikające z władzy przodków), legalistyczne (uprawnienia urzędnicze) oraz charyzmatyczne (wynikające z autorytetu oraz posiadanych czy przypisywanych przymiotów przywódcy)[5]. Oktawian od początku budował swą władzę na dwóch filarach: urzędniczym oraz charyzmatycznym.

Na ten drugi aspekt wpływ miało: pośmiertna adopcja przez Cezara, deifikacja zamordowanego dyktatora oraz sakralny charakter władzy cesarskiej. Wyrażało się to nawet w oficjalnej tytulaturze.

Jako triumwir Oktawian tytułował się divus Iulius filius – syn boskiego Juliusza. Boskość ojca naturalnie musiała przechodzić na syna!

Przydomek Augustus, jak wskazywaliśmy, również ma charakter uświęcający.

Od stycznia 27 roku p.n.e. cesarz był nie tylko synem boskiego Juliusza, lecz również sam był niemal równy bogom! Ktoś taki musi przecież rządzić!

Wyraz w języku łacińskim, który oddawał sens tego rodzaju władzy to auctoritas. To słowo już padło w tym artykule. W cytowanym wcześniej fragmencie Res gestae. August w tymże fragmencie stwierdza, że przewyższał wszystkich jedynie autorytetem (auctoritas).

Czymże jest ten autorytet? Podświadomie, każdy wyczuwa sens tego słowa. Jak jednak to zdefiniować?

Th. Mommsen definiuje to pojęcie jako „więcej niż radę i mniej niż rozkaz – taką radę, której nie można bez obaw zignorować”[6].

Co to realnie oznacza? Otóż każda sugestia Augusta nie spotykała się z odmową gdyż społeczny ostracyzm, polityczne konsekwencje itp. były by zbyt poważne.

Jak to wyglądało w praktyce? Pewien obraz daje nam dokument z 70 roku n.e. gdy formalnie nadawano wszelkie uprawnienia, cuncta princibus solita, nadawane zwyczajowo cesarzom, Wespazjanowi (T. Flavius Vespasianus panował jako Imperator Caesar Vespasianus Augustus). Szczególnie dla nas istotny passus brzmi następująco:

Utique quecunque ex usu rei publicae maiestate divinarum, humanarum, publicarum, privatarumque rerum esse censebit, ei agree fecere ius potestaque sit, ita ut divo Augusto, Tiberiuque Claudio Caesari Augusto Germanico fuit[7].

Fragment ten sugeruje, że w 70 roku n.e. – czyli 56 lat po śmierci Augusta – twierdzono, że ten miał prawo czynić cokolwiek uzna za pożyteczne dla państwa.

Wątpliwe, że formalnie tak było – najprawdopodobniej pierwszym, który takie uprawnienia otrzymał de iure był Kaligula – ale niewątpliwie realnie taki stan funkcjonował.

Rola Augusta w powstaniu cesarstwa

Jakież więc były narodziny Cesarstwa Rzymskiego? Niewątpliwie krwawe. Nowy ustrój wykuwał się w ogniu upadku republiki. Wyrastał też ze stosu pogrzebowego Cezara.

Aby Rzymem władał jeden człowiek pozostali konkurenci musieli umrzeć. Jednak sam wysiłek wojny i śmierci nie jest wystarczający. Potrzebna jest też siła twórcza.

August swą osobowością, temperamentem i przebiegłością stworzył cesarstwo takim jakim było – komedią republiki. Ustrój pryncypatu był jego dziełem życia.

Spryt Augusta pozwolił stworzyć ustrój, który zaakceptowali starzy republikanie, cezarianie i wszyscy, którzy plasowali się w ramach tego spektrum. Jego władzę zaakceptowali potomkowie: Antoniuszy, Domicjuszy, Klaudiuszy, Liwiuszy i wielu innych dawnych i szacownych rodów.

Jednocześnie brak sprecyzowania władzy cesarskiej i realnych zasad dziedziczności powodował, że problem sukcesji pokutował w historii cesarstwa, aż po sam kres tego Imperium Rzymskiego.

Drugim problemem systemu stworzonego przez Augusta było powiązanie z wojskiem. Imperator – zwycięski wódz – musi być związany z legionami. W ciągu pierwszego wieku cesarstwa objawiło się to tylko – lub aż – dwa razy. Gdy zamordowano Kaligulę to gwardia cesarska – pretorianie – obwołali cesarzem Klaudiusza. Gdy zginął Neron, to wodzowie legionów rywalizowali o tron doprowadzając do – wówczas szczęśliwie krótkiej – wojny domowej.

Czy Oktawian August był więc geniuszem, który popełnił błąd nie doceniając potencjalnych zagrożeń? Czy też stworzył system w swym założeniu błędny? Lub też skroił go pod siebie, nie zwracając uwagi na następców?

Żadna z tych konkluzji, naszym zdaniem, nie może być uznana za słuszną. Gdyby ustrój cesarstwa był u zarania zły nie przetrwałby tylu wieków.

Cesarstwo Rzymskie Augusta było tworem, który był możliwy na tamte czasy i tamte warunki. Ten patchwork republiki, monarchii i dyktatury wojskowej był najlepszym, co polityk rangi Oktawiana mógł dać Rzymowi wówczas, gdy trwała jeszcze pamięć o ranach zadanych Cezarowi w idy marcowe 44 roku p.n.e.

Bibliografia

Źródła:

• Appianus Alexandrinus, Bellum Civilum.
• Caius Suetonius Tranquilius, Caligula.
• Caius Suetonius Tranquilius, Divus Augustus.
• Caius Suetonius Tranquilius, Divus Iulius.
• Cassius Dio Cocceianus, Historiae Romanae.
• Nicolaus Damascenus, Vita Augusti.
• Titus Livius, Ab Urbe Condita.
• Velleius Paterculus, Historiarum ad M. Vinicium consulem libri duo.

Skróty:

• CAH X = The Cambridge Ancient History, vol. X: The Augustan Empire, 43 B.C. – AD 69, ed. A. K. Bowman, E. Champlin, A. Lintott,Cambridge 2006

Opracowania:

• Alston R., Rome’s Revolution. Death of the Republic and Birth of the Empire, Oxford 2017.
• Berdowski P., Res gestae Neptuni filii. Sextus Pompeius i rzymskie wojny domowe, Rzeszów 2015.
• Carry M., Scullard H. H., Dzieje Rzymu od czasów najdawniejszych do Konstantyna, t. I, Warszawa 1992.
• Carry M., Scullard H. H., Dzieje Rzymu od czasów najdawniejszych do Konstantyna, t. II, Warszawa 1992.
• Christ K., Historia Cesarstwa Rzymskiego od Augusta do Konstantyna, Poznań – Gniezno 2016.
• Crook J. A., Augustus: Power, Authority, Achivement  [w:] CAH X.
• Crook J. A., Political History 30 B.C. to A.D. 14 [w:] CAH X.
• Eck W, Age of Augustus, Singapore 2007.
• Holland R., Oktawian August. Ojciec chrzestny Europy, Warszawa 2005.
• Keppie L., The Army and the Navy [w:] CAH X.
• Milczanowski M., W cieniu boskiego Juliusza. Imię Cezara w propagandzie schyłku republiki, Kraków  2013.
• Morawiecki L., Władza charyzmatyczna w Rzymie u schyłku Republiki (lata 44 – 27 p.n.e.), Poznań – Gniezno 2014.
• Pelling Ch., The Triumviral Period [w:] CAH X.
• Ruciński S. , Praefecti Praetorio. Dowódcy gwardii pretoriańskiej od 2 roku przed Chr. do 228 roku po Chr. Bydgoszcz 2013.
• Sculard H. H., From the Gracchi to Nero: A History of Rome from 133 BC to AD 68, London – New York, 2010.
• Southern P., Oktawian August, Warszawa 2003.
• Syme R., Rewolucja rzymska, Poznań 2009.
• Ziółkowski A., Historia Rzymu, Poznań 2004.

Fot. główna: Forum Romanum – pozostałości po dawnej stolicy cesarstwa rzymskiego, 2006, autor zdjęcia: Adam Krynicki (Wikimedia Commons)

[1] App., XVI, 5 – 12.
[2] RG, 25. “Na morzu przywróciłem pokój od napaści piratów. W tej niewolniczej wojnie 30,000 złapanych niewolników, którzy opuścili swych właścicieli i podnieśli uzbrojona rękę na rzeczpospolitą, oddałem na ukaranie swym panom. Cała Italia dobrowolnie przysięgła mi wierność, domagając się mnie jako przywódcy w tej wojnie, w której odniosłem zwycięstwo pod Actium; prowincje Galii, Hispanii, Afryki, Sycylii i Sardynii przysięgła mi wierność tak samo. A ci, którzy wówczas bili się pod mym sztandarem, między którymi było ponad 700 senatorów, spośród których 83 zostało uczynionych konsulami przed czy po wojnie, aż do dnia spisania tych słów, a około 170 z nich zostało kapłanami (tłum. S. Drej).
[3] RG, 34. „Za szóstego i siódmego konsulatu, po tym jak zgasiłem wojny domowe i za powszechną zgodą osiągnąłem pełnię władzy, oddałem Rzeczypospolitą spod mojej władzy pod uznanie senatu i ludu rzymskiego. Za tę moją zasługę otrzymałem na mocy uchwały senatu miano Augusta i publicznie wawrzynem owinięto odrzwia mego domu, a wieniec obywatelski (corona civica) umieszczono nad moją bramą, zaś w Kurii Julijskiej umieszczono złotą tarczę; na tarczy zaś tej wyryto napis świadczący, że dał mi ją senat i lud rzymski dla mej cnoty, łagodności, sprawiedliwości i pobożności. Od tego czasu przodowałem przed wszystkimi autorytetem (auctoritas), władzy (potestas) jednak nie miałem więcej niż inni, którzy byli za każdym razem moimi kolegami w urzędzie” (tłum. S. Łoś). 
[4] Ovid., Fast., I, 608 – 612. „Wszystkie te imiona są czczone w sposób ludzki, a tylko on jeden [August – aut. ] ma imię zrównujące z najwyższym Jowiszem. Przodkowie nazywali świętości augusta. Tak określano także te świątynie, które zostały poświęcone rękami kapłanów. Z tego słowa wywodzi się obrzęd augurów i wszystko, co nam Jowisz daje w swej hojności” (tłum. M. Adamowski). 
[5] M. Weber, Theory of Social and Economic Organization, Oxford 1947, s. 328. 
[6] Th. Mommsen, Römiche Staatsrecht,vol. 3, Cambridge 2010, s. 1028. [tłumaczenie własne]. 
[7] CIL, VI, 930, 17 – 21. „aby miał prawo i władzę działać i przeprowadzać cokolwiek uzna za pożyteczne dla państwa i przysparzające wielkości w sprawach boskich i ludzkich, publiczny i prywatnych, jak to przysługiwało Augustowi, Tyberiuszowi i Klaudiuszowi” [tłum. za A. Ziółkowski, Historia Rzymu…, s. 413]. 

Łukasz Jończyk
Korekta: Kamila Szymczak