Przewrót. Rok 1926 w relacjach uczestników i świadków, oprac. Agnieszka Knyt, Aleksiej Rogozin
Przewrót. Rok 1926 w relacjach uczestników i świadków to krótka, źródłowa publikacja Ośrodka KARTA poświęcona zamachowi majowemu. Wyboru i opracowania dokonali Agnieszka Knyt oraz Aleksiej Rogozin. Książka ukazała się w Warszawie w 2026 roku, liczy 160 stron i została oparta na relacjach osób znajdujących się blisko wydarzeń: wojskowych, mieszkańców Warszawy oraz obserwatorów z różnych miejsc Polski.
Przewrót. Rok 1926 w relacjach uczestników i świadków pokazuje zamach majowy przez głosy ludzi stojących blisko wydarzeń. Ośrodek KARTA oddaje miejsce mieszkańcom Warszawy, wojskowym i obserwatorom, którzy widzieli, jak polityczny konflikt przechodzi w walki uliczne, strach i decyzje bez dobrego wyjścia. Zwięzła, potrzebna publikacja o cenie maja 1926 roku.
KARTA wybiera formę montażu świadectw, a przy temacie maja 1926 roku ma to szczególne znaczenie. Zamach majowy bardzo szybko obrasta w gotowe hasła: Józef Piłsudski, sanacja, kryzys parlamentaryzmu, słabość młodego państwa, walka o naprawę Rzeczypospolitej. Ta publikacja przesuwa uwagę z politycznych etykiet na doświadczenie ludzi, którzy widzieli narastające napięcie, walki uliczne, dezorientację tłumu i pęknięcie wspólnoty.
Są to głosy obu stron konfliktu. Dzięki temu książka ma wartość większą niż rocznicowy skrót. Nie prowadzi czytelnika przez gotowy wyrok, lecz przez zderzenie racji, emocji i strachu. W relacjach pojawiają się lojalność wobec wojska, obywatelskie oszołomienie, gniew, bezradność i świadomość, że spór polityczny przeszedł w realną przemoc.
Walki trwały od 12 do 15 maja 1926 roku. Ich skutkiem była rezygnacja prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, a politycznym następstwem przejęcie władzy przez obóz sanacyjny. Bilans był wysoki: prawie 400 zabitych i ponad drugie tyle rannych oraz okaleczonych. Przy takich liczbach przewrót przestaje być jedynie datą z historii ustrojowej, a staje się doświadczeniem miasta, rodzin, żołnierzy i cywilów.
Największą wartość publikacji stanowi bliskość źródeł. Relacje świadków porządkują pamięć o wydarzeniu opisywanym często z nadmierną pewnością. KARTA oddaje głos ludziom, którzy nie znali jeszcze późniejszych interpretacji, ocen i podręcznikowych formuł. Ich zapisy pokazują moment niepewności: kto ma rację, komu należy dochować lojalności, co oznacza posłuszeństwo wobec rozkazu, gdzie kończy się spór polityczny, a zaczyna wojna domowa.
Istotne są także zdjęcia z epoki. Przy publikacji opartej na świadectwach materiał ikonograficzny nie pełni roli dodatku. Wzmacnia konkret miejsca, twarzy, munduru, ulicy i tłumu. Pomaga zobaczyć przewrót majowy jako zdarzenie fizyczne, rozgrywające się w przestrzeni miasta, a nie abstrakcyjny kryzys państwa.
Przewrót będzie szczególnie przydatny czytelnikom zainteresowanym II Rzeczpospolitą, Piłsudskim, sanacją oraz historią opartą na źródłach osobistych. Książka ma formę zwięzłą, więc nie zastąpi obszernej monografii politycznej. Dobrze uzupełnia ją jednak o perspektywę uczestników i świadków. Pokazuje cenę maja 1926 roku w skali pojedynczych ludzi, ulic i decyzji podejmowanych pod presją chwili.
To publikacja potrzebna zwłaszcza w stulecie przewrotu majowego. Zamiast pomnikowego skrótu daje zapis napięcia, strachu i argumentów obu stron. Zamiast wygodnego dystansu – głosy ludzi, którzy zobaczyli, jak młode państwo zaczyna pękać od środka.
Warto przeczytać. Szczególnie ze względu na formę montażu relacji, temat stulecia przewrotu majowego i perspektywę bliską wydarzeniom. Książka najlepiej sprawdzi się jako uzupełnienie wiedzy o II Rzeczpospolitej, Piłsudskim, sanacji i politycznym przesileniu młodego państwa.
Wydawnictwo Ośrodka KARTA
Agnieszka Cybulska
