Psychoanaliza faszyzmu – psychoanalityczne i biologiczne wytłumaczenie agresji
Krzyk rozerwał nocną ciszę — znowu ten sam koszmar, to samo pole bitwy, ten sam lęk. Skąd w człowieku tyle mroku, że potrafi z zimną krwią niszczyć innych i samego siebie? Psychoanaliza faszyzmu sięga tam, gdzie kończy się racjonalne tłumaczenie, a zaczynają nieświadome pragnienia, tłumiona złość i ślepa lojalność. To opowieść o tym, jak cienka granica dzieli porządek od obłędu.
Krew, ból, wybuchy, eksplozje! Mężczyzna obudził się z krzykiem, ponownie przeżywając koszmary wojennego frontu. Te przerażające sny nawiedzały go każdej nocy, mimo że od miesięcy przebywał już w bezpiecznym domu. Obawiał się zasnąć, a na- wet na jawie dręczyły go wspomnienia w postaci natarczywych retrospekcji. W końcu żona przekonała go, by udał się do jednej z klinik prowadzonych przez słynnego psychoanalityka Zygmunta Freuda. Może on mógłby pomóc?
Austriacki lekarz zawsze twierdził, że sny ujawniają nie- świadome spełnianie pragnień przez podświadomy umysł. Po I wojnie światowej wielu jego pacjentów jednak stanowili żołnierze dręczeni powtarzającymi się koszmarami, w których na nowo przeżywali traumy i grozę wojennych doświadczeń.
W 1920 roku Freud napisał esej Jenseits des Lustprinzips, w którym zasygnalizował istnienie innej podstawowej energii, przeciwstawnej libido, czyli erosowi. Ta energia, znana jako thanatos, stała się symbolem instynktu śmierci. (W mitologii greckiej Eros był uosobieniem miłości, podczas gdy Tanatos personifikował śmierć).
Jak już wiemy, pierwotna teoria psychoanalityczna Freuda zakładała, że motywacja pochodzi z erosa, elementarnego popędu życia i twórczości. Generował on energię znaną jako libido, która następnie była kontrolowana przez ego. Jednakże I wojna światowa i jej następstwa skłoniły Freuda do ponownego przemyślenia swoich poglądów.
Na zrewidowanie jego poglądów wpłynęła również opublikowana w 1912 roku praca jednej z pierwszych psychoanalityczek, Sabiny Spielrein, zawierająca sugestię, że destrukcyjność również stanowi część naszej nieświadomej motywacji. Była ona aktywną członkinią wiedeńskiego kręgu Freuda i współpracowała zarówno z nim, jak i z Jungiem, wnosząc wiele do teorii psychoanalitycznej. Chociaż Freud początkowo nie zaakceptował jej idei, później przyznał, że rozważania te pobudziły jego tok myślenia, który został dodatkowo rozwinięty dzięki jego pracy klinicznej.
Dla Freuda thanatos był pierwotną, elementarną i destrukcyjną siłą, całkowicie przeciwstawną pozytywnemu dążeniu do przetrwania, zaspokojenia pragnień i prokreacji. Uważał, że tylko w ten sposób można wytłumaczyć zdolność ludzi do brutalności i bezwzględności zarówno wobec innych, jak i samych siebie. Według Freuda te energie były źródłem nie tylko agresji, ale także potrzeby władzy i kontroli nad innymi.
W związku z tym psychoanalitycy Freuda widzieli w tej teorii wyjaśnienie faszyzmu, ruchu politycznego rozwijającego się konsekwentnie w okresie międzywojennym. Faszyzm nie ograniczał się wyłącznie do Niemiec – ruchy faszystowskie były obecne w całej Europie, w tym w Wielkiej Brytanii. Narodził się we Włoszech podczas I wojny światowej, gdzie szybko zdobył szerokie poparcie społeczne, a jego przywódca Benito Mussolini przejął władzę we włoskim rządzie w 1922 roku.
Faszyzm to ruch silnie nacjonalistyczny, charakteryzujący się autorytarnymi poglądami, tłumieniem opozycji oraz akceptacją użycia przemocy do osiągnięcia celów politycznych. Zazwyczaj skupia się wokół jednego silnego przywódcy i bywa – choć nie zawsze – silnie związany z rasizmem.
Włoski faszyzm nie był szczególnie antysemicki – w rządzie Mussoliniego wiele osób pochodzenia żydowskiego zajmowało wysokie stanowiska aż do momentu, gdy Duce został zmuszony przez Hitlera do ich usunięcia. Faszyzm Hitlera, jak powszechnie wiadomo, był natomiast skrajnie antysemicki, gdyż jednym z jego osobistych celów była całkowita eksterminacja Żydów – projekt, który realizował po dojściu do władzy, początkowo za pomocą represyjnych praw społecznych, a później poprzez zakładanie obozów śmierci.
Odkrycie pod koniec II wojny światowej istnienia obozów koncentracyjnych ukazało, w jaki sposób faszyzm może prowadzić do skrajnych uprzedzeń społecznych o tragicznych skutkach, oraz postawiło psychologii szereg pytań.
Dla niektórych badaczy kluczowe były kwestie dotyczące wpływów społecznych i ich zdolności do dominowania nad ludźmi, co omówimy w kolejnych rozdziałach. Dla innych istotne stało się pytanie o typ osobowości, który może zaakceptować radykalne ideologie do tego stopnia, by usprawiedliwiać lub wspierać ludobójstwo. Jednym z najbardziej znanych psychologów zajmujących się tym zagadnieniem był Theodor Adorno.
Adorno był osobą wszechstronnie utalentowaną – spełniał się jako muzyk, kompozytor, a także socjolog i psycholog. Przed II wojną światową należał do szkoły frankfurckiej, grupy akademików, którzy wykorzystywali idee Freuda, a także Karola Marksa i Georga W. F. Hegla do analizy i krytyki ówczesnego społeczeństwa.
W wyniku prześladowań ze strony rosnącego w siłę niemieckiego ruchu faszystowskiego Adorno przeniósł się do Anglii, a następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuował badania społeczne, łącząc je z pracą w przemyśle muzycznym. Wspólnie z kilkoma znanymi socjologami, takimi jak Else Frenkel-Brunswik, Daniel Levinson i Nevitt Sanford, napisał książkę The Authoritarian Personality, która szybko zyskała popularność.
Książka opierała się na wywiadach przeprowadzonych z białymi Amerykanami i wskazywała typowe wzorce myślenia osób o skrajnie prawicowych poglądach. Jednym z tych wzorców był charakterystyczny dogmatyzm: osoby te trzymały się swoich przekonań nawet w obliczu dowodów im przeczących i odma- wiały zmiany zdania. Inna cecha to nietolerancja wobec nie- jednoznaczności: osoby te słabo radziły sobie z dwuznacznymi ideami i nalegały na jednoznaczne odpowiedzi, domagając się wyraźnego rozróżnienia między dobrem a złem. W sporach szybko wybierały stronę i trzymały się własnego stanowiska nie- zależnie od argumentów innych osób.
Dla Adorna i jego współpracowników te zaobserwowane wzorce stanowiły część całego zespołu cech osobowościowych. Składały się one na typ osoby o silnych skłonnościach autorytarnych, która wierzyła w sankcje społeczne, wykazywała wysoki poziom uprzedzeń wobec outsiderów i miała skrajnie prawicowe przekonania osobiste.
Tę konfigurację nazwano osobowością autorytarną. Badania osób o takich cechach wykazały, że były one wychowywane przez surowych, władczych rodziców, którzy nie dopuszczali dyskusji, sprzeciwu ani nawet wyrażania rozczarowania. Taki styl wychowawczy, niezbyt rzadki w tamtych czasach, zgodnie z teorią psychoanalityczną prowadził do gromadzenia się u dziecka dużej ilości tłumionej złości, której nie mogło wyrazić ze względu na rygorystyczny sposób wychowania.
Adorno i współautorzy sugerowali, że wrogość wobec arbitralnej władzy rodziców zakorzenia się w nieświadomości dziecka, pozostając poza zasięgiem świadomości. Prowadzi to do rozwoju mechanizmów obronnych, które mają zapobiec ujawnieniu się choćby cienia tej tłumionej złości. Zdaniem Adorno i jego współpracowników właśnie te mechanizmy obronne kształtują strukturę osobowości autorytarnej.
Otwartość na nowe idee mogłaby na przykład otworzyć umysł na myśli nie do przyjęcia – jak ta, że odczuwają złość wobec własnych rodziców. Dogmatyzm i odrzucanie dwuznaczności stanowiły barierę, która uniemożliwiała ujawnienie się tych uczuć. Inną cechą charakterystyczną osobowości autorytarnej było silne podporządkowanie autorytetom. Badacze postrzegali to jako reakcję upozorowaną przeciwko wewnętrznej wrogości.
Reakcja upozorowana to opisany przez Freuda mechanizm obronny polegający na tym, że tłumione zachowanie przekształca się w swoje przeciwieństwo. Tłumienie agresji wobec autorytetów było kluczowe, aby zapobiec przeniesieniu wrogości do rodziców na inne osoby sprawujące władzę. Przesadna lojalność wobec autorytetów uniemożliwiała krytykę lub sprzeciw, które mogłyby dotyczyć również rodziców.
Była to także przyczyna wykazywania przez te osoby silnej wrogości wobec innych – szczególnie tych, którzy nie podzielali ich przekonań. Wrogość skierowana na inną grupę (na przykład osoby czarnoskóre, Żydów czy długowłosych hipisów) pozwalała im „bezpiecznie” rozładować swoją złość – to znaczy bez konieczności konfrontowania się z własnymi wewnętrznymi konfliktami.
Adorno opracował test psychometryczny, znany jako skala F (gdzie „F” oznacza faszyzm), który miał na celu mierzenie autorytaryzmu. Skala oceniała dziewięć cech osobowości, które według niego były wynikiem działania mechanizmów obronnych. Pierwszą z nich był konwencjonalizm, czyli skłonność do podejrzliwości wobec osób odbiegających od normy.
Kolejne cechy to uległość, czyli tendencja do podporządkowywania się autorytetom, oraz agresja, wyrażająca się we wrogości wobec osób kwestionujących autorytety lub podających je w wątpliwość. Istotny element stanowiło także popieranie surowych kar, które Adorno określił mianem antyintrospekcji. Do cech tych zaliczały się również przesądy, czyli wiara w to, że los rządzi życiem i wydarzenia są poza ludzką kontrolą, oraz despotyzm, czyli postawa dominująca, a nawet zastraszająca.
Destrukcyjne nastawienie do nowych lub wyzywających idei oraz projekcja, czyli przypisywanie innym własnych nieświadomych impulsów, również stanowiły kluczowe aspekty. Ostatnią cechą była przesadna i wroga obsesja na punkcie seksu oraz zachowań seksualnych. Skala F stała się jednym z pierwszych narzędzi do badania związku cech osobowości z ideologiami politycznymi i społecznymi.
Tekst jest fragmentem książki „Krótka historia psychologii” Nicky Hayes Wydawnictwa RM.
Fot. Benito Mussolini i Adolf Hitler, najbardziej znani przywódcy faszystowscy w 1940 roku.
