Rewolucje serbskie z lat 1804-1813 i 1814-1815

Naród serbski, wywodzi się z ludu południowych Słowian zamieszkujących Bałkany. Kulturowe centrum podległego narodu znajduje się w granicach osmańskich, w Belgradzie. Przez większy okres tureckiej okupacji Serbowie nie stawiali większego oporu, ale wraz z nadejściem oświecenia i znoszenia feudalizmu budziła się świadomość narodowa wśród chłopów. XIX wiek jest czasem ożywianie się aspiracji narodowych i odparcia idei państwa stanowego, gdzie władzę kreuje klasa uprzywilejowanych. Teraz do władzy będą się dobijać wszyscy. Do rozwoju myśli społecznej dochodzi w całej Europie, także w Serbii, która jako pierwsza w Europie południowej będzie wszczynać walki o swoją niezależność. Sytuacja zaognia się po rozpoczęciu wojennych eskapad Napoleona i rozszerzaniu się idei narodzonych w rewolucji francuskiej.

Kłopotliwi janczarzy

By dobrze zrozumieć samą walkę Serbów, dziejąca się w granicach muzułmańskiego imperium, trzeba prześledzić lata poprzedzające te wydarzenie. Imperium Osmańskie będzie w okresie XIX wieku przechodzić kryzys. Będzie to dla Turków walka o utrzymanie coraz to słabszego państwa. Za początek upadku państwa sułtanów można uznać rok 1699, czyli pokój w Karłowicach, kończący wojnę Świętej Ligi (Państwo Papieskie, Wenecja, Rzeczpospolita, Święte Cesarstwo Rzymskie, Carstwo Rosyjskie) z prowadzącą agresywną ekspansję Turcją. Od tego momentu Porta zacznie słabnąć. Liczne wojny w XVIII wieku z Habsburgami czy Moskwą osłabiają imperium terytorialnie i gospodarczo nakładając na nie najróżniejsze ograniczenia. Przyspieszające staczanie się Państwa Osmańskiego pogarszało sytuację finansową, co wyraźnie wpływało na każdą gałąź życia imperium. Bankructwo skarbca spowodowało wzrost wpływów elit państwowych, askeri (elit wojskowych), ajanów (urzędników) czy janczarów. Ci ostatni byli najbardziej niebezpieczni. Podstawą osmańskiego wojska była piechota janczarska, która cieszyła się wysoką sławą dzięki swoim sukcesom na polach bitew w okresie budowy pozycji mocarstwowej. Janczarzy posiadali wręcz nienaruszalny status, którego byli świadomi. Posiadali liczne majątki, na swój prywatny użytek wykupywali działki państwowe zwane timar tworząc cziflik, na których to nowi właściciele posiadali o wiele większą swobodę niż we wcześniejszym systemie. Elita posiadając tak dużą swobodę, mogła sobie pozwolić na wiele więcej, ponieważ nie obowiązywały jej sułtańskie firmany określające prawa chłopów. Skutkowało to większym wyzyskiem wśród rolników, a za tym szedł wzrost niezadowolenia.

 Anarchizacja Belgradu

Do krytycznej sytuacji dochodziło w paszałyku belgradzkim. Sułtan Selim III miał dwa poważne problemy m.in. narastający kryzys z janczarami wspieranymi przez paszę Widyna, Pasvanoglu. Była to osoba niejednokrotnie psująca krew sułtanowi. Posiadał dosyć liczne wojska najemne, które go wspierały w buncie przeciwko sułtanowi. Po udanych walkach utworzył na terenie Bułgarii swoje małe niezależne państwo, które posiadało własną monetę oraz pozycję na scenie międzynarodowej. Drugim problemem byli Serbowie, którzy nie tolerowali swobody janczarskiej i coraz liczniejszych cziflików. Panowało ogólnonarodowe zawiedzenie się pokojem w Swisztowie z 1791 roku. Traktat ten kończył wojnę habsbursko–osmańską, w wyniku czego przywrócono status quo, przez Habsburgów, którzy musieli skupić swoje siły militarne na rewolucyjnej Francji. Selim, próbując zapanować nad rozgoryczonymi Serbami, użył dobrze znanej sztuczki politycznej, czyli obietnic. Zapowiadał w regionie liczne reformacje na rzecz Serbów zwiększenie autonomii, poprawienie sytuacji na cziflikach, wprowadzenie pozwolenia na broń oraz na utworzenie w pełni serbskiej milicji. Oczywiście państwo nie mogło sobie pozwolić na wprowadzenie obiecanych reform, lecz złożone obietnice poskutkowały częściowym uspokojeniem się społeczeństwa serbskiego. Pozostała jeszcze sprawa janczarów, którzy nie byli skłonni do porzucenia swojej sprawy.

Sułtan zarządził wypędzenie janczarów z Belgradu na stałe, mając nadzieje na osłabienie ich wpływów w paszałyku. Przyniosło to jednak odwrotny skutek. Dla zbuntowanej elity był to zapalnik. Janczarzy rozpoczęli otwarty bunt skierowany przeciwko władzy centralnej. Walki zaczęły się w 1797 roku. Wojska janczarskie, wspierane przez Pasvanoglu, odnosiły sukcesy, na wiosnę tego samego roku zdobywając stolicę regionu, Belgrad. Sami Serbowie nie byli jednak obojętni wobec tej sprawy. Z inicjatywy namiestnika belgradzkiego Hadżi Mustafy Paszy została zorganizowana 15-tysięczna milicja serbska wspierająca armię władz centralnych. Zjednoczone wojsko skutecznie przesuwało szalę zwycięstwa na stronę Selima. Już następnym roku zostało przeprowadzone oblężenie Widynia, stolicy państwa Pasvanoglu. Sytuację zmieniło lądowanie Napoleona w Egipcie, który był jedną z prowincji osmańskich. Selim został zmuszony do wycofania wojsk na południe swojego imperium, a tym samym musiał podpisać pokój z buntownikami. Wewnętrzny konflikt zakończył się zwycięstwem janczarów. Pasvanoglu został uznany gubernatorem Widyna, zaś janczarzy mogli wrócić do Belgradu, ale musieli podporządkować się władzy Hadżi Mustafy Paszy.

Tymczasem doszło do najgorszego w 1802 roku grupa czterech janczarów zwanych dahi zamordowała paszę Belgradu oraz wprowadziła swoje rządy. Okres rządów dahi był dla Serbów czasem niespokojnym, trwały wewnętrzne walki wśród nowej władzy paszałyku, a ogólnie narastający chaos w regionie nie poprawiał sytuacji. Władza centralna nie posiadała wystarczających środków na opanowanie stolicy. Serbowie widząc pogarszającą się sytuację oraz mając świadomość o braku pomocy z zewnątrz, zostali zmuszeni do wzięcia sprawy w swoje ręce.

Początek walk

Decydującą przyczyną wybuchu powstania była rzeź na niewinnych rodakach. Dahi, obawiając się rozpoczęcia walk ze strony Serbów, próbowali ich zatrzymać poprzez przeprowadzenie rzezi na 150 obywatelach paszałyku belgradzkiego. Na początku omawiania samego konfliktu warto podkreślić, że walki były prowadzone tylko w rejonie paszałyku, wyłącznie przeciwko władzom lokalnym, czyli dahi. Serbowie nie kierowali agresji w stronę władzy centralnej. Początek powstania miał charakter chaotyczny. Wojska buntownicze organizowały się bez ładu i składu, reagując na agresję ze strony janczarów. Wraz z powiększającymi się siłami serbskimi powstała potrzeba utworzenia scentralizowanego wojska. Głosowanie na przywódcę wojskowego odbyło się w Orašacu w roku 1804. Lokalna serbska elita na przywódcę wybrała średnio zamożnego serbskiego sprzedawcę bydła, Jerzego Czarnego Karadziordzie. Sułtan, widząc sytuację w paszałyku belgradzkim, mianował na jego paszę bośniackiego wezyra Abu Beskira, powierzając mu zadanie pokonania wojsk dahi, we współpracy z siłami świeżo wybranego Jerzego Czarnego. Władza centralna nie patrzyła wrogo na działania Serbów. Rewolucja miała charakter lokalny. Walczono o zakończenie reżimu janczarów w regionie. Starano się wywalczyć wcześniej obiecane firmany, które miały powiększyć autonomię paszałyku belgradzkiego. Przewyższające siły Serbów i Abu Beskira zdołały pokonać wojska dahi z końcem 1804 roku, a samych przywódców stracić. Porażka dahi oraz ich śmierć nie załagodziła sytuacji,. Zimą 1805 roku janczarzy przeprowadzili kontrofensywę i odwołali paszę Abu Beskira. W tym momencie paszałyk znowu stanął w ogniu. Wojska Czarnego ścierały się z niewiernymi janczarami o wpływy w regionie, a władza centralna mogła na te wydarzenia tylko patrzeć.

Wojna z Sułtanem

Od początku konfliktu wojsko serbskie skutecznie przeciwstawiało się janczarom, co powodowało wzrost pewności siebie wśród rewolucjonistów. Wraz z rosnącą siłą powiększał się apetyt Serbów, zaczęto szukać zagranicznej pomocy. Głównymi kierunkami były Rosja i Austria oba te mocarstwa prowadziły niejedną wojnę z Turcją. Sami Habsburgowie nie byli skłonni do pomocy, sami mieli musieli opanować sytuację z prowadzącym swoje kampanie Napoleonem. Równie chłodną decyzję podjęli Rosjanie, którzy nie chcieli mieszać się w sytuację wewnętrzną Osmanów. Tu Serbowie najbardziej się zawiedli, uważali prawosławną Rosję za sojusznika, który nieraz ingerował w sytuację na Bałkanach. Serbowie mogli liczyć na pomoc ze strony swoich rodaków z terenów Austrii, oraz na Czarnogórców, którzy od lat stawiali opór sułtanowi.

Co raz bardziej rosnąca siła rewolucji w paszałyku zaczęła niepokoić sułtana Selima. Z rozkazem poskromienia rewolucyjnych Serbów, władza centralna wprowadziła wojska pod dowództwem Hafiza Paszy do paszałyku belgradzkiego w roku 1805. Od teraz była to otwarta wojna z Portą. Początkowo szala zwycięstwa przechylała się na stronę rewolucjonistów. Wojska Jerzego Czarnego zdołały zdobyć w 1805 roku twierdzę w Smederowie oraz rok później Belgrad. Od tego momentu cały paszałyk znajdował się pod kontrolą Serbów, wojna stanęła w miejscu, żadna ze stron nie potrafiła przechylić szali na swoją stronę.

Organizacja powstania

Naturalną koleją rzeczy po opanowaniu paszałyku było stworzenie i rozbudowanie organizacji państwowej. Po mianowaniu Jerzego Czarnego najwyższym wojewodą w 1805 roku, nadano mu władzę absolutną jednak wraz z rosnącą siłą powstania kolejni kneziowie (serbscy notable) woleli ograniczyć władzę Karadziordzie, by posiadać większą swobodę działania. W tym celu podczas skupsztyny (zgromadzenieparlamentarne) w Smederewie do życia została powołana Rada Rządząca, na czele której stanął Matija Nenadović. Pierwszym sekretarzem został Boža Grujović. Rada miała za zadanie kontrolować działanie władcy. Starano się także ustanowić konstytucję. Pierwszy projekt ustawy zasadniczej powstał w roku 1807, wpisując się w idee oświecenia poprzez gwarancję równości prawa wobec obywateli. Władca posiadał funkcję ustawodawczą i kontrolną. Do uchwalenia projektu jednak nie doszło przez brak zgody skupsztyny, Karadziordzie i cara Aleksandra I, który na mocy umów stał się „suzerenem” wobec Serbii. Starano się zreformować administrację. Dążono do przekształcenia Serbii w małą federację, w której to nahjie (gminy) otrzymają większą swobodę działania. Doprowadziłoby to do silnej decentralizacji władzy, do czego władca nie chciał dopuścić. To właśnie z jego inicjatywy ustawa została odrzucona.

Pozycja Jerzego Czarnego w społeczeństwie zaczęła się wzmacniać. Obywatele uważali go za bohatera narodowego, który zjednoczy Serbów i przegoni Osmanów. Jednak nie wystarczało to, aby utrzymać pozycję polityczną. Rosła opozycja wśród wojewodów. Pragnęli oni jak najmocniej ograniczyć władzę Czarnego.

Do istotnych zmian doszło w roku 1807 i 1808, kiedy to siła powstania zaczęła istotnie słabnąć. Władca dostał władzę monarszą, a Rada Rządząca został podzielona na sześć ministerstw. Dokonano zmiany w administracji, dotychczasowe nahjie zarządzane przez wojewodów zostały zlikwidowane, a na ich miejsce powstały magistraty, gdzie władzę sprawowali urzędnicy. Utworzono stałą armię oraz z inicjatywy Dositeja Obradovicia zbudowano podstawy pod oświatę. Scentralizowano także sądownictwo, tworząc Sąd Najwyższy. Dzięki reformom Serbia przekształciła się w państwo o nurcie absolutyzmu oświeconego.

Czynnik międzynarodowy  

Sytuacja zmieniła się po wybuchu wojny między Rosją a Imperium Osmańskim w 1806 roku. Oba trony wolały mieć Serbów po swojej stronie. Porta była gotowa wprowadzić firmany z roku 1797 oraz zapewniała o pełnej autonomii, ale dopiero po wojnie z carem. Rosja zaproponowała Serbii wsparcie wojskowe i opiekę, która ściślej mówiąc była uzależnieniem się od Petersburga. W tym celu car wysłał w 1807 roku emisariusza Filipa Osipowicza Pauluccia, który miał za zadanie spisanie serbskich potrzeb. Było to głównie działanie symbolicznie, pokazujące Rosję jako dobrego sojusznika, czy bardziej opiekuna.

Serbowie wybrali bratni naród rosyjski, jak mówiła sama umowa potwierdzająca układ „Lud serbski najpokorniej błaga Jego Cesarską Mość o mianowanie zdolnego gubernatora, który zaprowadzi porządek wśród ludności, narodu. Konstytucja powinna być ogłoszona w imieniu Jego Cesarskiej Mości Aleksandra[i]. Była to jasna deklaracja wasalizacji Serbii przez Rosję. Długoletni konflikt zaczynał męczyć, sytuacja zaczęła się pogarszać. W roku 1807 został podpisany pokój w Tylży, kończący wojnę Napoleona z wrogą mu koalicją. Podczas pertraktacji starano się rozwiązać konflikt sojuszniczej Turcji z Rosją. Doszło tylko do zawieszenia broni trwającego dwa lata. Wraz z kolejnymi latami wzmacniały się walki wewnętrzne. Całkowity upadek powstania powstrzymało tylko wznowienie wojny między Rosją a Turcją. Sam Jerzy Czarny nie będzie kończył starań o zwycięstwo, sprawa serbska była dla niego najważniejsza. Wiedząc o bezwartościowej pomocy Rosji, sła listy do Napoleona, posiadającego do roku 1813 państwo na terenach Chorwacji, Prowincje Iliryjskie. W listach do cesarza pisałSława oręża i osiągnięć Waszej Cesarskiej Mości rozniosła się po całym świecie. Narody znalazły w szczęśliwej Waszej Osobie wybawiciela i prawodawcę… Monarcho, obróć swój wzrok na Słowiano-Serbów, w których znajdziesz męstwo i wierność dla Dobroczyńcy. Czas i okoliczności potwierdzą tę prawdę i udowodnią, że Serbowie są godni opieki wielkiego narodu[ii]. Nie doczekano się pozytywnego odzewu. Napoleon nie był zainteresowany udzieleniem pomocy, wobec czego Karadziordzie wysłał drugi list, napisany w podobnym stylu, gdzie zaznaczał serbską niezależność i pochwalał utworzenie Prowincji Iliryjskich: „a szczególnie nowo utworzona Iliria, w której żyją nasi współrodacy[iii]„. Wysłanie drugiego listu także kończy się niepowodzeniem. Choć korespondencja nic nie wniosła w temacie polityki zagranicznej, to pokazuje ona ważną rzecz. Karadziordzie wskazywał w niej na jedność serbskiego narodu. Nie liczył się dla niego tylko interes utrzymania władzy, ale dobro narodu jak równiż obywateli poza granicami państwa. W trakcje wojny Rosji z Turcją carskie wojska wspomagały walki Serbów, zwyciężając razem Turków, jednak Karadziordzie starał się nie opierać swoich planów na Rosji. Raz się na niej zawiódł i nie chciał drugi raz do tego doprowadzić. Wskazują na to wspomniane listy.

 Upadek

Porażka na scenie międzynarodowej będzie jednym z czynników upadku powstania. Nie posiadający zagranicznego gwaranta prawa i pomocy militarnej Serbowie nie będą mogli zaistnieć na dworach Europy. W tej sytuacji musiano polegać tylko na Petersburgu. W roku 1811 rosyjskie wojska zdobyły twierdzę w Belgradzie, Sabace i Deligradzie. Sukcesy długo nie trwały. Wraz z rozpoczęciem wyprawy Bonapartego na Moskwę car był zmuszony do podpisania pokoju w Bukareszcie z sułtanem w roku 1812. Dla Serbów najważniejszym punktem w tym traktacie był artykuł VIII, który określa stosunki między Portą a narodem serbskim, „Aby owe garnizony w żaden sposób nie dokuczały Serbom wbrew prawom przysługującym poddanym, Wysoka Porta w swej łaskawości zapewni narodowi serbskiemu konieczne środki bezpieczeństwa. Zagwarantuje Serbom, na ich prośbę, te same korzyści, które przysługują jej poddanym z wysp Archipelagu i innych krajów oraz pozwoli odczuć skutki swej wielkiej łaskawości, przekazuje im zarządzanie własnym sprawom wewnętrznymi, ustalając wysokość ich daniny, pozwalając ją zbierać własnymi rękami, a mówiąc krótko, wszystkie te sprawy uzgodni z narodem serbskim.”[iv]. Rząd serbski, dowiadując się o treści artykułu VIII, nie mógł pozwolić na jego realizację. Spowodowywałoby to odzyskanie w regionie kontroli przez Osmanów.

Imperium Osmańskie obawiając się kolejnej interwencji Rosji, która wypchnęła Napoleona spod Moskwy, postanowiła całkowicie zakończyć trwający już dziesięć lat konflikt. Latem 1813 roku trzy armie tureckie weszły na teren paszałyku belgradzkiego, od strony Bośni, Widynia i Niszu. Serbowie prowadzili walkę do samego końca, ale to nie wystarczyło. Już w październiku wojska sułtana zbliżały się do Belgradu. Na wieść o tym zaczęła się wielka emigracja Serbów za Sawę do cesarstwa Habsburgów, Wśród emigracji znalazł się Jerzy Czarny i inni wojewodowie. Rewolucja została zakończona. Po tureckim zwycięstwie władza centralna ogłasza powszechną amnestie dla emigrantów, a wojewodowie, którzy zostali, musieli podporządkują się nowemu paszy Sulejmanowi Skopljakowi, wprowadzającemu w regionie terror i pilnującego by nie doszło do kolejnego powstania.

Druga rewolucja serbska

Niedługo po zakończeniu pierwszej rewolucji pod wodzą Jerzego Czarnego, wybuchła druga. Podobnie jak w roku 1804, przyczyną było serbskie niezadowolenie z władzy lokalne. Nowo mianowany pasza, Sulejman Skoplijak prowadził politykę terroru, która miała zapobiec kolejnym serbskim zrywom. Stało się jednak odwrotnie. W roku 1815 została przeprowadzona narada w Takovie, na której serbscy kneziowie i wojewodowie decydowali o zapoczątkowaniu zrywu. Na jego czele stanął Miłosz Obrenowicz. Co ważne, Serbowie odmówili posłuszeństwa paszy belgradzkiemu, a nie sułtanowi, tak samo jak w 1804.

O samym Obrenowiczu możemy usłyszeć w pierwszym powstaniu. Był jednym z przeciwników Karadziordzie. W przeciwieństwie do poprzednika operował głównie dyplomacją niż orężem. Po zakończeniu pierwszego powstania prowadził politykę lojalizmu, chciał wywalczyć prawa dla Serbów przez ugody i umowy z paszą. Na zaufanie zasłużył w roku 1814, kiedy to na północnym pograniczu paszałyku doszło do rozruchów wśród wiejskiej społeczności. Pasza nakazał pacyfikację tamtejszego regionu, w tym przedsięwzięciu wsparł go właśnie Obrenowicz, który w nagrodę za lojalność został kneziem w nahiji kragujevackiej. Dalsza współpraca między Obreowiczem a paszą mogła trwać, ale Sulejman dokonał wśród serbskich przywódców prewencyjnej czystki Obrenowicz, obawiając się o swoje życie postanowił dołączyć do powstania.

Rosjanie w Istambule

Po wybuchu powstania sułtan od razu skierował na Belgrad armię bośniackiego wezyra Kurszida oraz paszy Rumeli Maraszliego. Sułtan Mahmud II nie chciał powtórki z dziewięcioletniego konfliktu, zadziałał więc szybko aby nieposłuszeństwo zdusić w zarodku. Jego plany jednak zostały szybko ukrócone przez cara Aleksandra I. Petersburg zainterweniował w sprawie serbskiej, nakazując sułtanowi zakończenie działań w Serbii pod groźbą wojny. Rosyjska pozycja w Europie po śmierci Napoleona była na tyle silne, że sułtan wolał zakończyć sprawę pokojowo.                  

Tak szybko jak wojna się zaczęła, tak się skończyła. Po udanej interwencji cara, Mahmud II zaczął pertraktacjez Obrenowiczem. Utworzono autonomiczne Księstwo Serbii, z dualistyczną władzą w postaci wezyra Belgradu Maraszliego i księcia Miłosza Obrenowicza, który miał faktyczną władzę w regionie, choć ograniczoną obecnością wezyra i innych urzędników. Po za władzą został poruszony temat sądownictwa. Utworzono Naczelną Kancelarię Serbską, która była dla Serbów sądem najwyższym. Instytucja spełniała także funkcję administracyjną. W prawa autonomii wchodziła również możliwość zbierania podatków przez kneziów, zakaz wykupu ziem przez janczarów, prawo do posiadania broni i prawa handlowe w obrębie całego Imperium.

Skutki powstania

Walki Serbów o własne prawa trwały jedenaście lat, od 1804 do 1815. Warto zaznaczyć, że był to pierwszy zryw narodowy w regionie bałkańskim. Nie był on w pełni udany, ponieważ Serbia była jeszcze silnie zależna od sułtana, ale dało to zalążek pod dalszy rozwój. Rewolucja nakreśliła politykę zagraniczną Belgradu, charakteryzowała się próbami wyjścia spod wpływów osmańskich i prorosyjskością. Liczni bohaterowie walk z Portą będą w kolejnych latach rozwijać i konstruować Państwo Serbskie. Zdolna polityka Obrenowicza, będzie w przyszłości skutkować, co raz to większą autonomią, a w końcu pełną niezależnością osiągnięto w 1878 roku. Oczywiście trzeba tutaj wspomnieć o Jerzym Czarnym, który zaznaczył spójność serbskiego narodu, co możemy zobaczyć w jego listach do cesarza Napoleona. To duże osiągnięcie, w czasie, gdy naród dopiero się kształtuje.         

Krystian Styczyński

Przypisy:

1 B. Jelavich „Historia Bałkanów wiek XVIII i XIX” Kraków 2005 s.199

2 T. Wasilewski i W. Felczak „Historia Jugosławii” Wrocław 1985 s.269

3 Tamże s.270

4 B. Jelavich „Historia Bałkanów wiek XVIII i XIX” Kraków 2005 s. 201

Bibliografia:

B. Jelavich „Historia Bałkanów wiek XVIII i XIX” Kraków 2005

T. Wasilewski, W. Felczak „Historia Jugosławii” Wrocław 1985

K. Popek „Geneza, przebieg oraz znaczenie powstań serbskich (1804–1815)”

Fot. Wikimedia Commons

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*