Świadomość historyczna istotnym elementem wszechstronnego rozwoju człowieka
Lekcja religii, która ma doprowadzić człowieka do wszechstronnego rozwoju, powinna uwzględniać zalecenia Dyrektorium ogólnego o katechizacji z 1997 r., które mówi, że wszystkie zadania katechezy są potrzebne, a każde z nich w oryginalny sposób realizuje jej nadrzędny cel oraz przyczynia się do wszechstronnego rozwoju człowieka, w czym pomaga przekazywanie Ewangelii oraz ,,doświadczenie życia chrześcijańskiego”[15].
Również Konferencja Episkopatu Polski w dokumencie Dyrektorium katechetycznym Kościoła katolickiego w Polsce z 2001 r. zwraca uwagę na wszechstronny rozwój człowieka i wymienia pomniejsze zadania, które winny prowadzić ku nadrzędnemu celowi. Zadaniami tymi są: rozwijanie poznania wiary, wychowanie liturgiczne, formacja moralna, wychowanie do modlitwy, wychowanie do życia wspólnotowego, wprowadzenie do misji[16]. W związku z kształtowaniem świadomości historycznej, szczególne znaczenie posiada zadanie związane z wychowaniem do życia wspólnotowego. Zadanie to wiąże się z potrzebą wychowania ekumenicznego, którego celem jest zachęcenie ludzi do przyjęcia braterskich postaw w stosunku do innych Kościołów oraz chrześcijańskich wspólnot[17].
Wspomniane Dyrektorium naucza także o istnieniu różnych społeczności oraz ich specyfice. Wskazuje na istnienie społeczności naturalnych (rodzina, naród) oraz nadprzyrodzonych (Kościół) i tłumaczy, że szkoła ma przygotować uczniów do życia w tych wspólnotach[18]. Poznanie i życie we wspólnocie narodowej określone zostaje m.in. przez zapoznanie z historią Kościoła katolickiego w Polsce i historią narodu, przekazanie społecznej nauki Kościoła oraz wychowanie patriotyczne[19].
Mówiąc o kształtowaniu świadomości historycznej jako części wszechstronnego rozwoju człowieka, należy zwrócić uwagę na istotną rolę kultury i przekazywanie wiedzy o niej. Kultura bowiem oraz jej elementy (nazywane źródłami historycznymi) stanowią bezpośrednie źródło poznania historycznego, które w dalszej mierze umożliwia kształtowanie świadomości historycznej. Nadto posiada walor wychowawczy, również w zakresie wychowania religijnego. Obok tego kultura spaja wspólnoty, np. naród. Chodzi tutaj zarówno o kulturę sakralną (wiążącą się z głoszeniem Słowa Bożego), jak i laicką. Z tego względu katecheza ma obowiązek przekazywać orędzie zbawienia w kontekście polskiej kultury narodowej, historii narodu, ukazywać jej związek z chrześcijaństwem oraz Kościołem katolickim, wskazywać na tradycję tolerancji religijnej, tłumaczyć proces inkulturacji, a także określać inne związki wiary z kulturą. Wobec tego zadaniem katechezy jest nauczenie młodych ludzi krytycznej postawy wobec form kultury, które zaprzeczają Objawieniu. Inne zadanie szkolnych lekcji religii to uwrażliwienie uczniów na sztukę jako formę poszukiwania prawdy, dobra, kontaktu z Bogiem[20].
W związku z zadaniem przedstawienia pełni prawdy katecheza prezentuje nie tylko elementy biblijne czy teologiczne, ale powołuje się również na ludzkie doświadczenie. Obecność elementu egzystencjalnego wynika z zasady korelacji między prawdami wiary poznanymi drogą naturalną i nadprzyrodzoną. Wpływa on ponadto na katechezę XXI w., która nie separuje ludzkich doświadczeń i Objawienia, a w miejsce tego głosi współzależność między Bożym orędziem i ludzkim życiem[21].
Element egzystencjalny nie ogranicza się tylko do doświadczeń nabytych przez samych uczniów, ich znajomych, rodzin czy przyjaciół. Niesie w sobie ludzkie doświadczenia wszystkich pokoleń, bez względu na czas i miejsce życia. Stąd katecheza ma obejmować ,,poważne studium historii Kościoła powszechnego, partykularnego, jak i lokalnego. Studium to winno odnosić problemy historyczne do dzisiaj Kościoła, podejmować również zagadnienia trudne i drażliwe. W ten sposób nauka historii Kościoła pomoże katechizowanym w odnajdywaniu tożsamości członków wspólnoty wiary zakorzenionej w tradycji. Bowiem wiara przeżywana przez Kościół ma także wymiar historyczny, ponieważ jest wiarą całego Ludu Bożego rozbrzmiewającego w ciągu historii”[22].
Podsumowanie
Celem lekcji religii na omawianym etapie edukacyjnym jest nie tylko przekazanie wiedzy oraz nabycie umiejętności, ale także ułatwienie identyfikacji własnej osoby w obszarze kulturowym, przygotowanie do prawidłowego życia w rodzinie i społeczeństwie. Dlatego należy stwierdzić, że kształtowanie świadomości historycznej na lekcjach religii w szkole ponadgimnazjalnej jest istotnym elementem wszechstronnego rozwoju człowieka. Tezę tę potwierdzają wyżej przedstawione treści, stanowiące analizę dokumentów katechetycznych Kościoła katolickiego.
Poza tym zachowanie interdyscyplinarnego dialogu między przedmiotami szkolnymi w wychowaniu oraz kształceniu młodzieży ponadgimnazjalnej dotyczy nie tylko lekcji religii, ale działania całej szkoły. To znaczy, że wszechstronny rozwój polegać ma również na integrowaniu wiedzy z różnych dziedzin, a więc z różnych przedmiotów szkolnych[23]. Komentarze do dokumentów katechetycznych Kościoła katolickiego podkreślają potrzebę integrowania laickiej wiedzy z katechezą szkolną. Akcentuje się również fakt, że adresatem procesu edukacyjnego jest uczeń rozumiany jako całościowa ,,osoba konkretna i historyczna”[24]. Dlatego wszelkie działanie szkoły (w tym również nauczanie religii) powinno być nastawione na ucznia, jego harmonijny i integralny rozwój m.in. po to, aby w dorosłym życiu potrafił właściwie odczytać kulturę, jej treści, zadania, a także we własnym działaniu zawrzeć chrześcijańskie treści na rzecz ewangelizacji[25] .
Agnieszka Laddach – historyk, teolog, doktorantka na Wydziale Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
Bibliografia:
Źródła:
Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce, Konferencja Episkopatu Polski, Wydawnictwo WAM, Kraków 2001.
Dyrektorium ogólne o katechizacji, Kongregacja ds. Duchowieństwa, Watykan, wyd. pol. Pallotinum, Poznań 1997.
Jan Paweł II, Adhortacja apostolska o katechizacji w naszych czasach ,,Catechesi tradendae”, Watykan, wyd. pol. Wydział Nauki Katolickiej Kurii Metropolitalnej Warszawskiej, Warszawa 1979.
Jan Paweł II, Encyklika ,,Centesimus annus” Ojca Świętego Jana Pawła II w setna rocznicę encykliki ,,Rerum novarum”, Watykan, wyd. pol. Wydawnictwo Duszpasterstwa Rolników, Włocławek 1991.
Jan Paweł II, List do młodych całego świata ,,Parati semper”, Watykan, wyd. pol. Wydawnictwo Świętego Stanisława, Kraków 1985.
Jan Paweł II, Posynodalna adhortacja apostolska ,,Christifideles laici” o powołaniu i misji świeckich w Kościele i w świecie dwadzieścia lat po Soborze Watykańskim II, Watykan, wyd. pol. TUM Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archidiecezjalnej, Wrocław 1988.
Katechizm Kościoła Katolickiego, Watykan, wyd. pol. II popr. Pallottinum, Poznań 1992.
Kościół wobec rzeczywistości politycznej, [w:] II Polski Synod Plenarny (1991-1999), Pallottinum, Poznań 2001.
Ogólna instrukcja katechetyczna, Kongregacja ds. Duchowieństwa, Watykan, wyd. pol. Kuria Metropolitalna Warszawska Wydział Nauki Katolickiej, Warszawa 1972.
Program nauczania religii, Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Wydawnictwo WAM, Kraków 2001.
Reforma systemu edukacji. Projekt, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1998.
Religijny wymiar wychowania w szkole katolickiej, Kongregacja ds. Wychowania Katolickiego, Watykan, wyd. pol. Wydawnictwo WAM, Kraków 1988.
Świecki katolik świadkiem wiary w szkole, Kongregacja ds. Wychowania Katolickiego, Watykan, wyd. pol. Pallottinum, Poznań 1982.
Opracowania:
Bagrowicz J., Edukacja religijna współczesnej młodzieży. Źródła i cele, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2000.
Bagrowicz J., Podręczniki do nauki religii, [w:] W trosce o dobre podręczniki. Vademecum dla autorów i recenzentów podręczników katechetycznych, red. P. Tomasik, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003, s. 26–42.
Bagrowicz J., Towarzyszyć wzrastaniu. Z dyskusji o metodach i środkach edukacji religijnej młodzieży, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2006.
Bałoniak A., Wokół Podstawy programowej i Dyrektorium katechetycznego, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań 2001.
Bilicka B., Kształtowanie świadomości historycznej młodzieży gimnazjalnej na przykładzie podręczników do nauki religii po 2001 roku, [w:] Pamięć. Historia. Polityka, red. A. P. Bieś, M. Chrost, B. Topij-Stempińska, Wydawnictwo WAM, Kraków 2012, s. 113–129.
Dudzikowa M., Wychowanie w toku procesu lekcyjnego, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1978.
Hajduk A., Katecheza Kościoła w świetle ,,Dyrektorium ogólnego o katechizacji”, Wydawnictwo WAM, Kraków 1999.
Jackowiak D., Szpet J., Katecheza wobec zadań nowej szkoły. Materiały sympozjum zorganizowanego w dniach 22 maja i 18 września 1999 R., Uniwersytet im. A. Mickiewicza: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 1999.
Jeliński E., Kilka uwag o religijności Polaków na początku XXI wieku, ,,Przegląd Religioznawczy” 2008, nr 2, s. 159–166.
Kubik W., Wychowanie do pełnienia ról społecznych, ,,Katecheta” 1985, nr 2, s. 258–267.
Marek Z., Polskie dyrektorium i inne dokumenty katechetyczne, ,,Keryks” 2004, nr 3, s. 41–47.
Murawski R., Rozwój religijny, [w:] Teoretyczne założenia katechezy młodzieżowej, red. R. Murawski, Wydawnictwo Salezjańskie, Warszawa 1989.
Szpet J., Jackowiak D., Podstawa programowa i program kształcenia religijnego dzieci i młodzieży, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań 2001.
Olearczyk T.E., Przygotowanie szkoły i nauczyciela do realizacji zadań związanych z reformą, ,,Roczniki Sekcji Pedagogiki Religijnej WSFP Ignatianum w Krakowie”, Wydawnictwo WAM, Kraków 2000.
Pierzchała K., Poczucie powinności i odpowiedzialności u młodzieży katolickiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2001.
Szpet J., Przyszłość lekcji religii w polskiej szkole, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań 2002.
Zellma A., Wielostronne aktywizowanie młodzieży w szkolnym nauczaniu religii. Studium w świetle ,,Programu nauczania religii katolickiej” z 2001 roku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006.
Przypisy:
[1] Konferencja Episkopatu Polski, Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 2001 , nr 28, (dalej: PDK.)
[2] ,,Przez świadomość historyczną rozumieć będziemy część świadomości narodowej obejmującą wiedzę o przeszłości własnego narodu i kraju, widzianej na tle historii ogólnej”, B. Bilicka Kształtowanie świadomości historycznej młodzieży gimnazjalnej na przykładzie podręczników do nauki religii po 2001 roku, [w:] Pamięć. Historia. Polityka, red. A. P. Bieś, M. Chrost, B. Topij-Stempińska, Kraków 2012, s. 113.
[3] Szerzej na temat Dyrektorium i innych polskich dokumentów katechetycznych zob. D. Jackowiak, J. Szpet, Katecheza wobec zadań nowej szkoły. Materiały sympozjum zorganizowanego w dniach 22 maja i 18 września 1999 R., Poznań 1999; A. Hajduk, Katecheza i liturgia, Kraków 1999; T. Olearczyk, Przygotowanie szkoły i nauczyciela do realizacji zadań związanych z reformą, ,,Roczniki Sekcji Pedagogiki Religijnej WSFP Ignatianum w Krakowie”, Kraków 2000, s. 99-131; A. Bałoniak, Wokół Podstawy programowej i Dyrektorium katechetycznego, Poznań 2001; J. Szpet, Przyszłość lekcji religii w polskiej szkole, Poznań 2002; Z. Marek, Polskie dyrektorium i inne dokumenty katechetyczne, ,,Keryks” 2004, nr 3, s. 41–47.
[4] Kongregacja ds. Duchowieństwa, Dyrektorium ogólne o katechizacji, Watykan 1997, wyd. pol. Poznań 1998, nr 30, (dalej: DOK).
[5] Jan Paweł II, Adhortacja apostolska o katechizacji w naszych czasach ,,Catechesi tradendae”, Watykan 1979, wyd. pol. Warszawa 1980, nr 69, (dalej: CT); DOK nr 73, Kongregacja ds. Wychowania Katolickiego, Religijny wymiar wychowania w szkole katolickiej, Watykan 1988, wyd. pol. Kraków 1996, nr 70.
[6] CT nr 5; Katechizm Kościoła Katolickiego, Watykan 1992, wyd. pol. II popr. Poznań 2002, nr 426, (dalej: KKK); DOK nr 80; PDK nr 21–22.
[7] DOK nr 83; KKK nr 166–169, 196; PDK nr 21–30, 35.
[8] CT nr 25; PDK nr 1; J. Bagrowicz, Podręczniki do nauki religii, [w:] W trosce o dobre podręczniki. Vademecum dla autorów i recenzentów podręczników katechetycznych, red. P. Tomasik, Kraków 2003, s. 31.
[9] PDK nr 28.
[10] DOK nr 182; J. Szpet, D. Jackowiak Podstawa programowa i program kształcenia religijnego dzieci i młodzieży, Poznań 2001, s. 110-111; R. Murawski, Rozwój religijny, [w:] Teoretyczne założenia katechezy młodzieżowej, red. Murawski R., Warszawa 1989, s. 70–94.
[11] J. Bagrowicz, Edukacja religijna współczesnej młodzieży. Źródła i cele, Toruń 2000, s. 71–72.
[12] Tamże, s. 284; K. Pierzchała, Poczucie powinności i odpowiedzialności u młodzieży katolickiej, Toruń 2001, s. 216–219; Na potrzebę łączenia nauczania i wychowania prowadzącego do kształtowania całej osobowości ucznia wskazywano na długo przed reformą z 2001 r. Na ten temat zobacz: M. Dudzikowa, Wychowanie w toku procesu lekcyjnego, Warszawa 1978, s. 10–42; W. Kubik, Wychowanie do pełnienia ról społecznych, ,,Katecheta” 1985, nr 2, s. 258–267; J. Bagrowicz, Towarzyszyć wzrastaniu. Z dyskusji o metodach i środkach edukacji religijnej młodzieży, Toruń 2006, s. 251–267; E. Jeliński, Kilka uwag o religijności Polaków na początku XXI wieku, ,,Przegląd Religioznawczy” 2008, nr 2, s. 159–166.
[13] Jan Paweł II, List do młodych całego świata ,,Parati semper”, Watykan 1985, wyd. pol.
Kraków 2010, nr 3.
[14] DOK nr 183; Kongregacja ds. Duchowieństwa, Ogólna instrukcja katechetyczna, Watykan 1972,
wyd. pol. Kielce 1990, nr 89, (dalej: DCG); Jan Paweł II, Posynodalna adhortacja apostolska ,,Christifideles laici” o powołaniu i misji świeckich w Kościele i w świecie dwadzieścia lat po Soborze Watykańskim II, Watykan 1988, wyd. pol. Częstochowa 2003, nr 46, (dalej: ChL).
[15] DOK nr 87.
[16] PDK nr 24–29.
[17] DOK nr 86; CT nr 32–34; KKK nr 821; DCG nr 271.
[18] PDK nr 28; ChL nr 59.
[19] DOK nr 71; PDK nr 28; Kościół wobec rzeczywistości politycznej, [w:] II Polski Synod Plenarny (1991–1999), Poznań 2001, nr 44.
[20] PDK nr 69–71; CT nr 53; Kongregacja ds. Wychowania Katolickiego, Świecki katolik świadkiem wiary w szkole, Watykan 1982, wyd. pol. Poznań 1986, nr 20; Jan Paweł II, Encyklika ,,Centesimus annus” Ojca Świętego Jana Pawła II w setną rocznicę encykliki ,,Rerum novarum”, Watykan 1991, wyd. pol. Włocławek 1991, nr 45; J. Bagrowicz, Edukacja religijna…, s. 288–289.
[21] PDK nr 66; Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Program nauczania religii, Kraków 2001, s. 116, 127, 137.
[22] PDK nr 68; DOK nr 105.
[23] Ministerstwo Edukacji Narodowej, Reforma systemu edukacji. Projekt, Warszawa 1998, s. 36.
[24] DOK nr 167.
[25] J. Szpet, D. Jackowiak, Podstawa programowa…, s. 11-13; A. Zellma, Wielostronne aktywizowanie młodzieży w szkolnym nauczaniu religii. Studium w świetle ,,Programu nauczania religii katolickiej” z 2001 roku, Olsztyn 2006, s. 95–101, 147–158.
