W związku z tak rysującą się sytuacją należało wypracować plan odpowiadający obu stronom. Zakładał on powstanie Zjednoczonych Republik Bośni i Hercegowiny, gdzie władzę sprawowaliby wszyscy trzej prezydenci, co trzy miesiące pełniąc funkcję szefa rządu. Plan przyjęto, ale nie zażegnało to trwającego konfliktu. Zerwany rozejm wiązał się z użyciem sił NATO, na co nie pozwolił ZSRR. Wkrótce stworzono nowy plan, tym razem zakładający powstanie unii państw z podziałem na dwanaście dystryktów; Chorwaci podpisali porozumienie z Muzułmanami, a Muzułmanie z Serbami[29].
Karadić w marcu 1994 roku zgłosił gotowość do ustępstw w sprawie terytorium[30], a warunkiem takiej decyzji miało być powstanie własnego państwa. Już w maju wybrano władze nowego parlamentu i podzielono resorty. Mimo takiego obrotu spraw, podpisanego wcześniej rozejmu nie przestrzegano. W tym celu grupa kontaktowa[31] wypracowała plan podziału Bośni i Hercegowiny tak, aby odpowiadał zarówno stronie muzułmańskiej jak i federacyjnej. Jesienią jednak zarówno władze stacjonujące w Zagrzebiu, jak i w Sarajewie zaczęły dopominać się o swoje terytorium i rozpoczęły ofensywę wymierzoną w Serbów. Ten stan rzeczy znów wprowadził na omawiane terytoria element zewnętrzny w postaci sił ONZ. Dopiero w grudniu prezydent Karadić podpisał dokument, który zakładał zatrzymanie działań na 4 miesiące[32].
Pokojowe stosunki nie trwały jednak długo, albowiem już w styczniu 1995 roku prezydent Chorwacji, Franjo Tudman, żądał, aby siły ONZ wycofały się z Krainy, ponieważ zarzucał on UNPROFORowi[33] popieranie Serbów[34]. Doprowadziło to do sytuacji, gdzie po raz kolejny zainterweniowała grupa kontaktowa, i po raz kolejny wypracowała plan, tym razem zakładający, że zostaną zniesione sankcje wobec Jugosławii, o ile ta uzna istnienie Bośni i Hercegowiny.
W sprawy wtrąciła się także Moskwa, która zaproponowała zebranie ministrów spraw zagranicznych skłóconych terytoriów w Genewie. W trakcie tego spotkanie dyskutowano zasady porozumienia, które miało zakończyć konflikt. W jego myśl Bośnia i Hercegowina miały posiadać integralność terytorialną, ale opłaconą podziałem na dwie równe części. Druga tura rozmów odbyła się w Nowym Yorku we wrześniu i podejmowała kwestię demokratycznych wyborów przeprowadzonych w przyszłości na tych terenach. W wyniku rozmów ustalono, że już w październiku nastąpi zawieszenie broni. Strony konfliktu w Dayton podpisały 14 grudnia 1995 roku pokój kończący wojnę w Bośni. Gwarantami tegoż pokoju zostały: USA, Rosja, Wielka Brytania, Niemcy, Francja oraz Hiszpania, a Bośnia i Hercegowina miała być państwem wielonarodowym i wielokulturowym. Powołano też Zespół do Spraw Współpracy między Chorwacją a Bośnią i Hercegowiną w 1996 roku, a Serbowie zapowiedzieli demilitaryzację.
W 1996 roku, wypłynęła dodatkowo na światło dzienne sprawa regulacji stosunków między Jugosławią a Chorwacją. Uregulowanie tej kwestii nastąpiło na konferencji w Atenach, gdzie prezydent Serbii (S. Miloševic) i prezydent Chorwacji (F. Tudman) złożyli podpisy pod porozumieniem kończącym okres wrogich stosunków między państwami.
Porozumienie podpisane w Dayton pominęło jedną ważną kwestię – sprawę Kosowa[35]. Doprowadziło to do powołania już w 1995 roku armii wyzwoleńczej tego regionu – UCK[36]. Oddziały te w 1996 roku zastrzeliły trzech Serbów za pobicie Albańczyka. Walkiewicz podaje, że w pod koniec 1997 roku w szeregach tejże jednostki zbrojnej działało 30 tysięcy ludzi, a w walkach w 1998 roku zginęło 83 Kosowian[37]. Ciągłe manifestancie w stolicy Kosowa i pogłębianie działań zbrojnych doprowadziły do wykorzystania, po raz kolejny, czynnika zewnętrznego w postaci ONZ.
Aby zapobiec i zahamować rozwój wojny domowej władze serbskie przeprowadziły referendum. Blisko 95% biorących udział w referendum nie chciało ingerencji czynników z zewnątrz, które naciskały na przywrócenie autonomii Kosowa. Do pewnego rodzaju porozumienia doszło dopiero we wrześniu 1996 roku, kiedy to Belgrad zaproponował układ trwający od 3 do 5 lat, na którego mocy Kosowo miało otrzymać pewną autonomię. Nie spodobało się to Serbom, którzy dokonali ataku na Albańczyków. Dlatego też w grudniu tego samego roku przedstawiono nową koncepcje, w myśl której, Kosowo miało uzyskać bardzo dużą autonomię, ale i tego projektu nie przyjęto.
Dopiero groźba interwencji NATO zmusiła obie strony do zaaprobowania planu przygotowanego przez grupę kontaktową. Plan mówił o autonomii dla Kosowa, ale z uwzględnieniem mniejszości serbskiej zamieszkującej ten teren. W marcu 1997 roku Albańczycy podpisali porozumienie, a Serbowie zaakceptowali to.
Echa rozpadu byłej Jugosławii dają się słyszeć także dziś. Jeden twór, złożony z kilku bardzo różnych etnicznie i kulturowo elementów, istniejący prawie od początku XX wieku zakończył swój żywot wraz z początkiem lat 90. XX wieku. Dziś Jugosławia nie istnieje, ale istnieje między innymi Albania, Chorwacja, Serbia i Czarnogóra, Macedonia. Rozpad tego państwa nie przebiegał na drodze pokoju i wzajemnego poszanowania, wręcz przeciwnie – odbywało się to na drodze wzajemnej wrogości, przelewu krwi, wojen. Kiedy rozbudziły się hasła narodowe, rozbudziła się także chęć utworzenia z byłej Jugosławii państw, które skupiałyby ludność ze względu na przynależność językową i kulturową. To oczywiście nie jedyne powody rozpadu Jugosławii, ale główne przyczyny wojen na tym terenie.
mgr Karolina Charchowska
Bibliografia:
Benson Leslie, Jugosławia, historia w zarysie, tłum. B. Gutowska – Nowak, Kraków 2011.
Biondich Mark, Stjepan Radić, the croat Peasant Party, and the Politics of Mass Mobilization, 1904 – 1928, Toronto – Buffalo – Londyn 2000.
Borejsza Jerzy Wojciech, Szkoły nienawiści: historia faszyzmów europejskich 1919 – 1945, Wrocław 2000.
Giza Antonii, Narodziny i rozpad Jugosławii, Szczecin 1994.
Jamsheer Hassan Ali, Liga Państw Arabskich, Acta Universitati Lodziensis. Politologia, nr 22/1991, s. 107 – 145.
LeBor Adam, Milosevic. A biography, London 2012.
Pawłowski Konrad, Kosowo: konflikt i interwencja, Lublin 2008.
Podhorodecki Leszek, Jugosławia – zarys dziejów, Warszawa 1979.
Popławski Dariusz, Szwajcarska polityka bezpieczeństwa, Warszawa 2007.
Sell Louis, Slobodan Milosevic and the destruction of Yugoslavia, London 2003.
Simić Pero, Tito: zagadka stulecia, przeł. D. Cirlić – Straszyńska, D. J. Ćirlić, Wrocław 2011.
Sobolewska Beata, Terroryzm w drugiej połowie XIX i XX wieku, w: Oblicza współczesnego terroryzmu, pod red. Grzegorza Libory, 2016, s. 119 – 133.
Swain Geoffray, Tito. A biography, London – New York 2011.
Walkiewicz Wiesław, Jugosławia: byt wspólny i rozpad, Warszawa 2000.
Zacharias Michał J., Komunizm, federacja, nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii
1943 – 1991. Powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa 2004.
Przypisy:
[1] L. Benson, Jugosławia, historia w zarysie, tłum. B. Gutowska – Nowak, Kraków 2001, s.1.
[2] L. Benson, tamże, s. 37.
[3] Na temat Radića zob. Biondich Mark, Stjepan Radić, the Croat Peasant Party, and the Politics of Mass Mobilization, 1904 – 1928, Toronto – Buffalo – Londyn 2000.
[4] L. Podhorodecki, Jugosławia. Zarys dziejów, Warszawa 1979, s. 308.
[5] Tajna organizacja założona na terenach Królestwa SHS, która miała charakter wojskowy, a swoją działalnością wspierała króla. Zob. J. W. Borejsza, Szkoły nienawiści: historia faszyzmów europejskich 1919 – 1945, Wrocław 2000 , s. 144.
[6]Serbska organizacja konspiracyjna. W wyniku jej działalności dokonano zamachu na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Za: B. Sobolewska, Terroryzm w drugiej połowie XIX i XX wieku, w: Oblicza współczesnego terroryzmu, pod red. G. Libory, 2016, s. 122.
[7] L. Podhorodecki, tamże, s. 309.
[8] Do tego czasu Jugosławia nastawiona była profrancusko. O powodach przejścia Jugosławii
na politykę proniemiecką szerzej w: L. Podhorodecki, Jugosławia. Zarys dziejów, Warszawa 1979,
s. 311 – 314.
[9] Serbski generał, który dowodził 2. Armią Jugosławiańską.
[10] A. Giza, Narodziny i rozpad Jugosławii, Szczecin 1994, s. 140.
[11] Serb, który w czasie trwania II wojny światowej zorganizował grupę Partyzanci Jugosławii,
której celem była działalność antyfaszystowska. Późniejszy prezydent Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii, którą rządził do śmierci w 1980 roku.
Na temat jego osoby zob.: G. Swain, Tito. A biography, London – New York 2011
oraz P. Simić, Tito: zagadka stulecia, przeł. D. Cirlić – Straszyńska, D. J. Ćirlić, Wrocław 2011.
[12] L. Benson, tamże, s.120.
[13] Tamże, s. 126.
[14] Tamże, s. 128.
[15] W latach 80tych XX wieku Jugosławia była wśród siedemnastu najbardziej zadłużonych państw świata, obok takich jak Argentyny, Boliwii, Kostaryki, Wybrzeża Kości Słoniowej, Peru, Nigerii.
Za: W. Walkiewicz, Jugosławia. Byt wspólny i rozpad, Warszawa 2000, s. 236.
[16] L. Benson, tamże.
[17] Tamże, s. 238.
[18] Slobodan Miloševic (1941 – 2006) – prezydent Serbii (1989 – 1997) oraz prezydent Jugosławii
(1997 – 2000).
Więcej na temat jego osoby w: L. Sell, Slobodan Milosevic and the desctruction of Yugoslavia, London 2003, s. 11 – 39 oraz A. LeBor, Milosevic. A biography, London 2012.
[19] Zostały one zlikwidowane w 1989 roku.
[20] Zob.: M. J. Zacharias, Komunizm, federacja, nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943 – 1991. Powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa 2004, s. 404 – 408.
[21] W. Walkiewicz, tamże, s. 242.
[22] Szwajcarski model bezpieczeństwa zakładał neutralność wobec narodów, które zamieszkiwały teren
Więcej na temat tego sposobu prowadzenia polityki bezpieczeństwa w D. Popławski, Szwajcarska polityka bezpieczeństwa, Warszawa 2007.
[23] Kiro Gligorow – jugosłowiański działacz komunistyczny; 1967 – 1969 wicepremier Socjalistycznej Republiki Macedonii; 1974 – 1978 przewodniczący Skupštiny; od 1991 pierwszy po rozpadzie federacji prezydent. Za: W. Walkiewicz, tamże, s. 306.
[24] Milan Martić – ekstremista serbski w Chorwacji, milicjant, prezydent SAO Kraina.
Za: W. Walkiewicz, tamże, s. 311.
[25] Tzw. plan Vance – Owen, który ostatecznie Serbowie bośniaccy odrzucili w 1993 roku.
[26] Decyzja ta była podyktowana plebiscytem przeprowadzonym w Krainie, podczas którego tamtejsza ludność opowiedziała się za przyłączeniem do republiki Bośni, a w późniejszym czasie do Serbii.
Za: W. Walkiewicz, tamże, s. 252.
[27] Organizacja międzynarodowa, powstała w 1945 roku, która skupiała (i skupia nadal) państwa,
których łącznikiem jest język, tradycja, historia.
Zob. H. A. Jamsheer, Liga Państw Arabskich, Acta Universitati Lodziensis. Politologia, nr 22/1991,
s. 107 – 145.
[28] Wielkość terytorium miała wynosić 30 %.
[29] W. Walkiewicz, tamże, s. 254.
[30] Powodem takiej decyzji były naloty myśliwców amerykańskich, które zestrzeliły 4 serbskie samoloty.
[31] W jej skład wchodziły: USA, ZSRR, Francja, Wielka Brytania, Niemcy, przedstawiciele UE oraz ONZ.
[32] Tamże, s. 257.
[33] Siły Ochronne Organizacji Narodów Zjednoczonych; misja pokojowa wysłana na tereny Jugosławii, powołana do życia w 1992 roku.
[34] Tamże, s. 258.
[35] Więcej na temat Kosowa w : K. Pawłowski, Kosowo: konflikt i interwencja, Lublin 2008
[36] Armia Wyzwolenia Kosowa.
[37] W. Walkiewicz, tamże, s. 264.
