Rafał Czachor, Spór o Wyspy Kurylskie z perspektywy prawa międzynarodowego publicznego i stosunków międzynarodowych. Studium krytyczne
Książka prof. Rafała Czachora Spór o Wyspy Kurylskie stanowi dogłębną analizę jednego z najbardziej złożonych i wielopłaszczyznowych konfliktów terytorialnych XX i XXI wieku. Autor, opierając się na narzędziach prawa międzynarodowego oraz teorii stosunków międzynarodowych, bada historyczne, polityczne i prawne aspekty sporu między Japonią a Rosją o cztery południowe wyspy archipelagu Kurylskiego.
Przybliża ten konflikt nie tylko z punktu widzenia prawa międzynarodowego i dyplomacji, ale także uwzględnia kluczową rolę rdzennej ludności Ajnów, którzy od wieków zamieszkiwali te terytoria. Studium krytycznie ocenia historyczne i współczesne próby rozwiązania sporu oraz wpływ wykluczenia Ajnów z procesu negocjacji na przyszłe możliwości pokojowego porozumienia.
Książka stanowi istotny wkład w debatę nad prawami rdzennych narodów i ich miejscem w sporach międzynarodowych. Jest to pozycja niezbędna dla osób zainteresowanych problematyką terytorialną, dyplomacją i prawem międzynarodowym oraz pierwotnymi ludami Ajnów.
Krótko o historii sporu
Tytuł, który widnieje na okładce książki niewiele nam mówi, jednak jest to tylko skrót. Pełny tytuł brzmi: Spór o Wyspy Kurylskie z perspektywy prawa międzynarodowego publicznego i stosunków międzynarodowych. Studium krytyczne i jest wyjaśniający to, o czym książka Rafała Czachora traktuje.
Spór o Wyspy Kurylskie jest ostatnim nierozwiązanym sporem z czasów II wojny światowej. Historia tego sporu sięga XVIII wieku, kiedy rosyjscy i japońscy osadnicy zaczęli kolonizować Wyspy Kurylskie, których pierwotnymi mieszkańcami byli Ajnowie — rdzenna ludność o unikalnej kulturze, żyjąca na Kurylach, Sachalinie i Hokkaido.
W XVIII i XIX wieku rywalizacja między Rosją a Japonią narastała, a wraz z nią pojawiła się potrzeba regulacji granic. W 1855 roku oba kraje zawarły Traktat z Shimody, na mocy którego ustalono granicę na archipelagu. Rosja utrzymała kontrolę nad północnymi Kurylami, a Japonia nad czterema południowymi wyspami: Iturup, Kunaszyr, Szykotan i Habomai.
W 1875 roku Rosja i Japonia podpisały Traktat z Sankt Petersburga, w którym Japonia przejęła kontrolę nad Kurylami w zamian za Sachalin. Po wojnie rosyjsko-japońskiej (1904-1905) Rosja musiała oddać południowy Sachalin Japonii, a Kuryle pozostały w jej rękach do końca II wojny światowej. W 1945 roku, na mocy ustaleń z Jałty, ZSRR zajął Kuryle i południowy Sachalin, ale Japonia nigdy nie uznała tej aneksji, twierdząc, że południowe wyspy są jej terytorium.
Po wojnie Japonia zrzekła się roszczeń do wysp w Traktacie z San Francisco (1951), lecz nie sprecyzowano, które wyspy miały zostać oddane. ZSRR nie podpisał traktatu i uznawał wyspy za swoje, podczas gdy Japonia, wspierana przez USA, dążyła do odzyskania czterech południowych wysp.
W 1956 roku ZSRR zaproponował zwrot dwóch mniejszych wysp (Szykotan i Habomai) w zamian za traktat pokojowy, ale Japonia upierała się, że wszystkie cztery wyspy są jej. Do dziś traktat pokojowy nie został podpisany.
Ajnowie, rdzenni mieszkańcy wysp, byli marginalizowani przez Rosjan i Japończyków, a ich prawa nie były uwzględniane w negocjacjach. Po rozpadzie ZSRR w 1991 roku wydawało się, że Rosja będzie bardziej otwarta na rozmowy, jednak spór nadal trwa. Japonia uznaje cztery południowe wyspy za swoje “terytoria północne”, a Rosja rozwija tam infrastrukturę, traktując je jako część swojego państwa.
Struktura książki
Książka Rafała Czachora podzielona jest na cztery rozdziały poprzedzone wstępem. Wprowadzenie zawiera cele pracy i jej założenia teoretyczne. Autor przedstawia problem przynależności terytorialnej ziem odkrytych oraz podporządkowanych przez inne państwa, który przejawia się w trzech pytaniach badawczych.
Pierwsze pytanie skupiać się będzie na tym, jak współczesne prawo międzynarodowe reguluje kwestie nabycia praw do terytorium oraz czy uznaje podmiotowość narodów tam żyjących. Drugie pytanie dotyczy tego jaki jest tytuł prawny i roszczenia zgłaszane przez Federację Rosyjską i Japonię do spornego terytorium i jak oceniany jest przez prawników. Ostatnie pytanie, które stawia autor w swojej książce brzmi w jaki sposób czynniki polityczne sprawiają, że konflikt ten trwa już przeszło 80 lat.
Rozdział pierwszy skupia się na prawie międzynarodowym i stosunkach międzynarodowych opisując treść tytułu prawnego państwa do terytorium uwzględniając możliwe okoliczności jego nabycia. Dowiadujemy się czym jest terytorium, jakie ma znaczenie dla pozycji politycznomiędzynarodowej państwa, które go posiada; w jaki sposób zmienia się własność nad terytorium oraz jak zdobywanie terytorium przez podbój i kolonizację wiktymizowało rdzenną ludność tzw. pierwszych narodów.
Drugi rozdział analizuje pozycję Ajnów w sporze. Rozpoczyna się charakterystyką tego narodu i historią ich kontaktów z Japończykami i Rosjanami. Opisuje również historię sporu japońsko-rosyjskiego o tereny zamieszkiwane przez Ajnów. Autor w tym rozdziale przedstawia rwnież, jak Ajnowie traktowani byli przez zmieniających się w ciągu dziesięcioleci “właścicieli” Wysp Kurylskich.
Studium krytyczne prawnych argumentów stron współczesnego sporu o Wyspy Kurylskie to zawartość rozdziału trzeciego. Jest to najważniejszy rozdział dla autora, gdyż zawiera krytyczną rekonstrukcję argumentów prawnych podnoszonych przez Japończyków i Rosjan.
Ostatni rozdział, autor kieruje swoją uwagę ku wewnątrzpolitycznemu i międzynarodowemu apsektowi sporu. Zastanawia się, jakie mogą być skutki podjęcia próby jego rozwiązania zarówno dla Japonii jak i Rosji.
Książka jest wydana starannie z przedstawieniem reprezentanta kultury Ajnów na okładce. Wewnątrz okładki znajdują się historyczne mapy przedstawiające Wyspy Kurylskie, jednak nie jest ona czytelna. Jest to wyraźny mankament, gdyż w każdej pracy omawiającej jakiś obszar terytorialny, wyraźna mapa tego terytorium powinna być zamieszczona w pracy. Praca nie jest obszerna, za to jest bardzo konkretna.
Spór o Wyspy Kurylskie – recenzja i ocena
Książka Rafała Czachora porusza niezwykle interesujący aspekt polityki i prawa międzynarodowego, koncentrując się na sporze terytorialnym między dwoma państwami. Choć obszar badany wydaje się geograficznie odległy od Polski, nie jest zaskakujące, że Polak podejmuje ten temat. Przecież pierwszym badaczem Wysp Kurylskich, a zwłaszcza kultury Ajnów, był Bronisław Piłsudski, brat Józefa Piłsudskiego.
Praca napisana jest językiem prawniczym, co sprawia, że ma charakter studium krytycznego i może być trudniejsza w odbiorze. Osoby niezaznajomione z terminologią prawa międzynarodowego będą musiały niejednokrotnie sięgać do wyjaśnień zawartych w książce.
Niemniej, lektura nie jest zbyt skomplikowana. Rafał Czachor zdaje sobie sprawę, że jego książka będzie czytana również przez osoby niebędące ekspertami, dlatego w pewien sposób upraszcza narrację, aby była bardziej przystępna. Co więcej, czytelnik ma szansę znacząco poszerzyć swoją wiedzę o podstawy prawa międzynarodowego.
Jednym z elementów, które z pewnością przyciągną uwagę czytelników, jest uwypuklenie pozycji Ajnów oraz ogólne traktowanie ludów tubylczych przez “drapieżną” politykę państw. Ajnowie doświadczyli długotrwałej marginalizacji i brutalnej asymilacji, a ich bogata kultura, unikalny język i tradycje były systematycznie niszczone przez kolonialne ambicje Japonii i Rosji.
Książka, oprócz prawniczego studium, zyskuje na wartości także dzięki tej kulturowej perspektywie. Jest to lektura dla każdego, kto interesuje się zarówno polityką międzynarodową, jak i kulturoznawstwem. Rafał Czachor umiejętnie połączył te dwie, pozornie odrębne, dziedziny.
Autor osiągnął zamierzony cel, ponieważ czytelnik z łatwością podąża za jego zamysłem, stosując krytyczną perspektywę wobec opisanego problemu. Uświadamiamy sobie, w jaki sposób prawo międzynarodowe bywa wykorzystywane przez państwa do realizacji ich interesów — często po to, by faworyzować własne cele i wspierać narracje oparte na sile i mocarstwowych ambicjach.
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego
Ocena recenzenta: 6/6
Remigiusz Gogosz
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Uniwersytetu Wrocławskiego.
