Światowy Dzień Sprawiedliwości Społecznej, znany również jako Dzień Równości Sprawiedliwości Społecznej, to międzynarodowe święto obchodzone corocznie 20 lutego. Jego ustanowienie wynikało z rosnącej potrzeby promowania sprawiedliwości społecznej na świecie, a więc przeciwdziałania problemom takim jak ubóstwo, wykluczenie społeczne, nierówność płciowa, bezrobocie, ograniczony dostęp do praw człowieka i brak ochrony socjalnej.
Celem obchodów jest podkreślenie znaczenia tych zagadnień oraz mobilizacja działań na rzecz budowania bardziej sprawiedliwego świata. Inicjatywę wspierają liczne organizacje międzynarodowe, takie jak Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO) czy Amerykańskie Stowarzyszenie Bibliotek (ALA). Ich działania koncentrują się na opracowywaniu i wdrażaniu planów mających na celu eliminowanie nierówności i promowanie integracji społecznej.
Według Encyklopedii PWN, sprawiedliwość społeczna to kategoria społeczno-polityczna i prawna o historycznie zmiennej treści, będąca bądź opisem faktycznego stanu rzeczy, bądź (częściej) postulatem; spełnia funkcję kryterium oceny stosunków społecznych, odgrywa rolę zasady, wzorca, ideału; jest przeniesieniem etycznej i prawnej idei (zasady) sprawiedliwości w sferę stosunków społeczno-gospodarczych między wielkimi zbiorowościami.
Światowy Dzień Sprawiedliwości Społecznej – geneza i ustanowienie
Decyzja o powołaniu Święta Sprawiedliwości Społecznej zapadła na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ 26 listopada 2007 roku. W uchwale tej wezwano państwa członkowskie do podejmowania inicjatyw krajowych wspierających realizację celów Święta, zwłaszcza w kontekście postanowień przyjętych na Światowym Szczycie na rzecz Rozwoju Społecznego w Kopenhadze (6-12 marca 1995 roku) oraz podczas 24. sesji specjalnej Zgromadzenia Ogólnego w Genewie.
Zgromadzenie Ogólne ONZ jednomyślnie przyjęło rezolucję, w której wezwało wszystkie kraje członkowskie do poświęcenia 20 lutego na promowanie inicjatyw, które mogą przyczynić się do poprawy sytuacji w zakresie równości społecznej i zwiększenia dostępu do ochrony socjalnej.
Pierwsze oficjalne obchody odbyły się w 2009 roku, co stanowiło początek globalnej dyskusji o roli sprawiedliwości społecznej w kształtowaniu polityki narodowej i międzynarodowej.
Światowy Dzień Sprawiedliwości Społecznej – główne cele
Obchody Święta Sprawiedliwości Społecznej koncentrują się na czterech kluczowych obszarach:
- Zatrudnienie i godne warunki pracy – zapewnienie równego dostępu do rynku pracy, eliminacja dyskryminacji oraz poprawa warunków zatrudnienia.
- Ochrona socjalna – budowanie systemów wsparcia dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, w tym zabezpieczenie emerytalne, ubezpieczenia zdrowotne i pomoc dla bezrobotnych.
- Dialog społeczny – wzmocnienie roli negocjacji pomiędzy rządami, pracodawcami i pracownikami w celu kształtowania sprawiedliwego systemu gospodarczego.
- Prawa podstawowe – zapewnienie równych szans wszystkim obywatelom, niezależnie od płci, pochodzenia czy statusu ekonomicznego.
Istotnym elementem obchodów Dnia Sprawiedliwości Społecznej jest edukacja. Organizacje takie jak Oxfam oraz ONZ opracowują specjalne materiały edukacyjne, które pomagają uczniom zrozumieć globalne wyzwania związane z nierównościami społecznymi.
Szkoły i uczelnie na całym świecie organizują warsztaty, wykłady i lekcje poświęcone takim zagadnieniom jak:
- Ubóstwo w dzieciństwie – analiza przyczyn i skutków ubóstwa oraz możliwych rozwiązań.
- Globalne obywatelstwo – rola każdego człowieka w budowaniu bardziej sprawiedliwego świata.
- Prawa człowieka – jakie prawa przysługują każdemu człowiekowi i jak ich bronić.
- Zrównoważony rozwój – znaczenie ochrony środowiska dla przyszłych pokoleń.
Materiały takie jak prezentacje Oxfam „Food for Thought”, pozwalają uczniom lepiej zrozumieć funkcjonowanie globalnego systemu żywnościowego i jego wpływ na równość społeczną.
Światowy Dzień Sprawiedliwości Społecznej to nie tylko okazja do refleksji, ale przede wszystkim wezwanie do działania. W czasach rosnących nierówności społecznych i ekonomicznych konieczne jest zaangażowanie rządów, organizacji oraz społeczeństwa obywatelskiego w budowanie bardziej równego świata.
Rządy, które spotkały się w ramach Światowego Szczytu na rzecz Rozwoju Społecznego, zobowiązały się do walki z ubóstwem, promowania pełnego zatrudnienia oraz zapewnienia integracji społecznej. Te cele pozostają aktualne i stanowią fundament dla przyszłych pokoleń w budowaniu bardziej sprawiedliwego świata.
Sprawiedliwość społeczna na przestrzeni dziejów
W starożytnej filozofii zachodniej koncepcja sprawiedliwości była przede wszystkim rozpatrywana w kontekście społeczności. Myśliciele tacy jak Platon, Arystoteles i Sokrates analizowali jej znaczenie w odniesieniu do struktury państwa, obowiązków jednostki wobec wspólnoty oraz zasad sprawiedliwego podziału dóbr i ról społecznych.
Platon w swoim słynnym dziele Republika kreśli wizję państwa idealnego, w którym sprawiedliwość opiera się na zasadzie, że każdy członek społeczności powinien być przypisany do klasy, do której najlepiej pasuje.
Oznaczało to podział społeczeństwa na trzy grupy: władców-filozofów, strażników i rzemieślników. Według Platona, sprawiedliwość jest nie tylko fundamentem dobrego ustroju, ale także cechą samej duszy człowieka.
Jak pisze D.R. Bhandari w artykule dla J.N.V. University, dla Platona sprawiedliwość jest jednocześnie częścią ludzkiej cnoty i więzią, która łączy człowieka w społeczeństwie. To jest ta sama jakość, która czyni go dobrym i towarzyskim. Sprawiedliwość jest porządkiem i obowiązkiem części duszy, jest dla duszy tym, czym zdrowie jest dla ciała. Platon mówi, że sprawiedliwość to nie tylko siła, ale jest to siła harmonijna. Sprawiedliwość nie jest prawem silniejszego, ale skuteczną harmonią całości.
Platon twierdził także, że prawo powinno uwzględniać stosunki nierówności, w których jednostki są traktowane proporcjonalnie do ich wartości i zdolności. Z drugiej strony, uważał, że prawdziwa równość ma drugorzędne znaczenie wobec harmonii społecznej.
Arystoteles, uczeń Platona, miał nieco odmienne podejście do sprawiedliwości. W jego filozofii kluczowe miejsce zajmowała koncepcja sprawiedliwości dystrybutywnej, według której dobra i zasoby powinny być rozdzielane proporcjonalnie do zasług jednostki. Jego podejście podkreślało znaczenie cnoty oraz zasług jako podstawowych kryteriów dystrybucji dóbr materialnych i niematerialnych.
Sokrates, którego myśl znamy głównie dzięki pismom Platona, również odegrał istotną rolę w rozwoju idei sprawiedliwości. W dialogu Kriton przedstawia on koncepcję umowy społecznej, według której ludzie powinni przestrzegać zasad narzuconych przez społeczeństwo, ponieważ korzystają z jego dobrodziejstw.
Średniowieczne koncepcje sprawiedliwości
W średniowieczu temat sprawiedliwości był ściśle powiązany z myślą religijną. Tomasz z Akwinu argumentował, że sprawiedliwość jest nie tylko cechą społeczną, ale także cnotą moralną, prowadzącą człowieka do doskonałości.
Średniowieczne ruchy religijne, takie jak waldensi, opowiadały się za sprawiedliwością społeczną, rozumianą jako równość wobec prawa i wspólna odpowiedzialność za dobro wspólne.
Narodziny nowoczesnej koncepcji sprawiedliwości społecznej
Po renesansie i reformacji myśliciele zaczęli postrzegać sprawiedliwość jako kluczowy element rozwoju społecznego i realizacji ludzkiego potencjału. Baruch Spinoza w dziele O doskonaleniu rozumu (1677) wskazywał, że celem życia powinno być zdobycie ludzkiego charakteru o wiele bardziej stabilnego niż własny.
W okresie oświecenia, myśliciele tacy jak Thomas Paine w The Rights of Man (1792) podkreślali, że społeczeństwo powinno oferować wszystkim równe szanse. Pisał on, że społeczeństwo powinno dać geniuszowi sprawiedliwą i powszechną szansę.
Choć termin sprawiedliwość społeczna jest często przypisywany jezuickiemu księdzu Luigiemu Taparelliemu z lat 40. XIX wieku, idea ta istniała już wcześniej. W XVIII wieku w Europie odnajdujemy pierwsze odniesienia do tego pojęcia, zwłaszcza w kontekście monarchii.
Taparelli w Civiltà Cattolica twierdził, że kapitalizm i socjalizm nie uwzględniają aspektu etycznego i naruszają jedność społeczną. Podobne poglądy wyrażał John Stuart Mill, który w Utylitaryzmie (1861) pisał, że „społeczeństwo powinno traktować jednakowo wszystkich, którzy na nie zasłużyli”.
Na przełomie XIX i XX wieku temat sprawiedliwości społecznej stał się istotnym zagadnieniem w amerykańskiej filozofii politycznej. Myśliciele tacy jak John Dewey i Roscoe Pound argumentowali, że rządy powinny dążyć do równości szans.
Po I wojnie światowej Międzynarodowa Organizacja Pracy podjęła temat sprawiedliwości społecznej, uznając ją za fundament trwałego pokoju.
Współcześnie koncepcja sprawiedliwości społecznej obejmuje trzy podstawowe elementy:
- Dystrybucję zasobów – państwo powinno zapewnić obywatelom podstawowe środki do życia.
- Ochronę godności ludzkiej – każdy człowiek powinien być traktowany z szacunkiem.
- Równość szans – społeczeństwo powinno eliminować bariery ograniczające rozwój jednostek.
Od czasów Arystotelesa wyróżniamy sprawiedliwość redystrybutywną (wyrównawczą), która polega na rekompensowaniu nierówności, oraz sprawiedliwość dystrybutywną, czyli podział dóbr według zasług i wkładu.
W doktrynach lewicowych sprawiedliwość społeczna wiązana jest z ideą równości, w liberalnych – z wolnością jednostki. W XX wieku była hasłem rewolucji społecznych, ale również kluczowym elementem doktryny Kościoła katolickiego, a po II wojnie światowej – istotnym składnikiem polityki międzynarodowej.
Dziś sprawiedliwość społeczna pozostaje wartością uniwersalną, której interpretacja zależy od kontekstu historycznego i społecznego.
Współczesne teorie sprawiedliwości społecznej
Sprawiedliwość społeczna to jedno z kluczowych zagadnień we współczesnej filozofii i polityce, które odnosi się do kwestii równości, praw człowieka oraz dbałości o dobro ogółu. Współczesne perspektywy filozoficzne podejmują temat sprawiedliwości w kontekście ekologii, ekonomii oraz relacji międzyludzkich, przy czym szczególną rolę odgrywają prace badaczy, którzy łączą te zagadnienia z troską o przyrodę i rozwój społeczny.
Prace Huntera Lewisa promujące naturalną opiekę zdrowotną oraz zrównoważoną gospodarkę opowiadają się za ochroną środowiska naturalnego jako fundamentem sprawiedliwości społecznej. Jego manifesty wskazują na niezbędność powiązania rozwoju ludzkiego życia z odpowiednimi warunkami ekologicznymi. Lewis dostrzega niesprawiedliwość w działaniu, które prowadzi do szkodliwych skutków ubocznych, wynikających z niezamierzonych konsekwencji ludzkich działań.
Papież Benedykt XVI odnosi się do idei kosmicznej harmonii, przywołując myśli Teilhard’a de Chardin’a, który opisywał kosmos jako „żywego gospodarza”. W tej wizji, ekologia jest czymś więcej niż tylko troską o przyrodę – jest to również troska o relacje międzyludzkie, w których zanieczyszczenie środowiska ma wpływ na całą strukturę społeczną. Papież podkreśla, że:
Jeśli chcesz kultywować pokój, chroń stworzenie.
Zatem, dbałość o środowisko naturalne to również dbałość o sprawiedliwość i pokój w relacjach międzyludzkich, a zanieczyszczenie środowiska i zniszczenie przyrody negatywnie wpływa na te relacje, w tym na równowagę społeczną i sprawiedliwość.
W swojej książce The Quest for Cosmic Justice Thomas Sowell zauważa, że dążenie do utopii, choć zrozumiałe, może prowadzić do katastrofalnych skutków, jeśli nie uwzględnia się podstawowych zasad ekonomicznych, które wspierają funkcjonowanie społeczeństw.
Sowell zwraca uwagę, że każda koncepcja sprawiedliwości, szczególnie ta zakładająca utopijne wizje, powinna uwzględniać realia ekonomiczne, które mają bezpośredni wpływ na to, jak społeczeństwa funkcjonują i jak skutecznie mogą dążyć do większej równości.
John Rawls: sprawiedliwość jako bezwzględna zasada
Filozof John Rawls jest jednym z najważniejszych myślicieli współczesnych w dziedzinie teorii sprawiedliwości społecznej. W swojej pracy Teoria sprawiedliwości Rawls proponuje koncepcję sprawiedliwości opartą na zasadzie nienaruszalności każdej osoby, której dobrobyt nie może zastępować interes całego społeczeństwa. Podkreśla, że:
Każda osoba posiada nienaruszalność opartą na sprawiedliwości, której nawet dobrobyt społeczeństwa jako całości nie może zastąpić.
Jest to podejście deontologiczne, czyli oparte na niezmiennych zasadach moralnych, które nie mogą być łamane, nawet w imię wyższego dobra. W poglądach Rawlsa wybrzmiewają echa Immanuela Kanta, który stawiał moralność i sprawiedliwość na piedestale absolutnych zasad.
Rawls, czerpiąc z idei umowy społecznej, opracował model, w którym społeczeństwo jest postrzegane jako sprawiedliwy system współpracy. Podstawowym testem legitymacji takiego systemu jest, czy członkowie społeczeństwa akceptują te zasady dobrowolnie. Rawls proponuje dwuetapowy proces, w którym obywatel zgadza się na bycie reprezentowanym przez wybraną instytucję lub władzę, a ta z kolei ma za zadanie dbać o dobro obywateli. Jeśli rząd nie przestrzega zasad sprawiedliwości, traci legitymację.
Thomas Pogge i odpowiedzialność za niesprawiedliwość
Thomas Pogge w swoich pracach krytykuje współczesne instytucje społeczne, które jego zdaniem generują deficyty praw człowieka, szczególnie w krajach rozwijających się. Pogge twierdzi, że odpowiedzialność za takie deficyty ponoszą ci, którzy aktywnie projektują lub narzucają społeczne porządki, które nie tylko nie eliminują, ale wręcz pogłębiają ubóstwo i wykluczenie społeczne. Pogge zauważa:
Instytucje społeczne mają negatywny obowiązek nie krzywdzić biednych.
Wśród głównych zarzutów stawianych przez Poggego wobec współczesnych systemów społecznych znajduje się ich wspieranie nielegalnych przepływów finansowych, korupcji, handlu ludźmi i bronią, a także unikanie sprawiedliwego opodatkowania przez międzynarodowe korporacje.
Pogge mówi również o instytucjonalnym kosmopolityzmie, który zakłada, że odpowiedzialność za złamanie praw człowieka ponoszą instytucje, a nie tylko poszczególne państwa czy jednostki. Jego zdaniem, obecny porządek instytucjonalny systematycznie szkodzi gospodarkom rozwijającym się, pogłębiając nierówności i eksploatację.
Rola Organizacji Narodów Zjednoczonych w promowaniu sprawiedliwości społecznej
Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) uznaje sprawiedliwość społeczną za fundamentalną zasadę pokojowego i dostatniego współistnienia narodów. W dokumencie z 2006 roku, Sprawiedliwość społeczna w otwartym świecie: rola Organizacji Narodów Zjednoczonych, wskazuje się, że sprawiedliwość społeczna to szerokie pojęcie, które obejmuje sprawiedliwy podział owoców wzrostu gospodarczego oraz dbałość o równą dystrybucję zasobów. ONZ zauważa również, że brak dbałości o sprawiedliwość społeczną prowadzi do przemocy, represji i chaosu.
Dodatkowo, dokument ONZ zwraca uwagę na to, że pojęcie sprawiedliwości społecznej pojawiło się dopiero w XIX wieku, po rewolucji przemysłowej i rozwoju doktryny socjalistycznej. Termin ten został po raz pierwszy użyty w deklaracjach Związku Radzieckiego w latach 60-tych XX wieku, a dziś jest centralnym punktem programów politycznych wielu państw.
Bibliografia:
- 20th WCP: Plato’s Concept of Justice: An Analysis, bu.edu.pl [dostęp: 17.02.2025].
- Barry Brian, Matt Matravers, Justice, Routledge Encyclopedia of Philosophy [online] [dostęp: 17.02.2025].
- Justice, Stanford Encyclopedia of Philosophy [online] [dostęp: 17.02.2025].
- Perelman Charles, O sprawiedliwości, Warszawa 1988.
- Pérez-Garzón C., ‘What is social justice? A new history of its meaning in the transnational legal discourse‘, 2019.
- sprawiedliwość społeczna, Encyklopedia PWN [online] [dostęp: 17.02.2025].
Fot. Rafael, Szkoła ateńska, 1509, Pałac Apostolski
