Sargon zapoczątkował również tradycję nadawania córkom władców godności kapłanek. Po śmierci Sargona Wielkiego, który zakończył życie w oblężonej stolicy Akadu14 na tron akadyjski wstąpił jego syn Rimusz, który musiał walczyć z buntownikami miast Sumeru: Ur, Lagasz, Ummy, Adabu, Zabalam i Kazallu15. W trzecim roku panowania Rimusz przeprowadził zwycięską inwazję na Elam rządzony wówczas przez króla Warahsze, wziął do niewoli wielką liczbę jeńców, na polu bitwy pozostawiając wielką liczbę zabitych16. Manisztusu – prawdopodobnie brat bliźniak Rimusza powiększył obszar imperium, dzięki prowadzonej na terenie Iranu kampanii wojennej, podczas której zdobył Anszan i Szerihum, a także przejął kontrolę nad Aszur i Niniwą w północnej części Iranu17. Jednym z najbardziej cennych zabytków archeologicznych z okresu akadyjskiego jest Obelisk Manisztusu – syna Sargona akadyjskiego, brata Rimusza. Jest to dokument kupna rozległych obszarów za potężną sumę srebra od 96 ludzi przez Manisztusu. Obelisk Manisztusu miał charakter dokumentu państwowego. Jest on zdobiony sceną zwycięstwa władcy. Podczas panowania dynastii zapoczątkowanej przez Sargona obserwujemy gwałtowny rozwój propagandy królewskiej, który uwidacznia się między innymi w sztuce okresu akadyjskiego np: wizerunki zwycięskich władców, przedstawiane na wystawianych przez nich stelach. Za czasów panowania Naram-Sina – ostatniego wielkiego króla z dynastii akadyjskiej doszło w Mezopotamii do wojny domowej, postępowanie władcy podczas konfliktu opisuje Klątwa na Akad – władca spalił świątynię Enlila – jednego z najważniejszych bogów w panteonie Sumeru (W świątyni Enlila w Nippur odbywała się koronacja królewska.) oraz całe miasto Nippur. Wojna domowa była jedną z wielu przyczyn załamania się panowania dynastii. Naram-Sin był pierwszym na całym świecie królem, który się deifikował. Próbował on podczas swego panowania dorównać swojemu dziadowi, szczególnie pod względem podbojów i dalszego poszerzania granic imperium akadyjskiego. Naram-Sin tytułował się „królem czterech stron świata” co wskazuje, że również pod względem tytulatury próbuje on dorównać Sargonowi akadyjskiemu. Ta „rywalizacja” przejawia się niemal we wszystkich działaniach podejmowanych przez „króla czterech stron świata”.
Zdj. Wikimedia Commons
Archeolodzy twierdzą, że przyczyną upadku dynastii akadyjskiej mógł być wybuch wulkanu Thira na greckiej wyspie Santoryn w XXII w. p.n.e.. (Na obszarze Sumero-akadu rządził wówczas Sar-kali-sarri). Po okresie panowania Sar-kali-sarriego nastąpił 3- letni okres anarchii, po którym tron na krótko objęli Dudu i jego syn Szu-durul. Podczas panowania tych dwóch ostatnich władców z dynastii akadyjskiej nasiliły się najazdy Gutejów, które ostatecznie doprowadziły imperium akadyjskie do upadku Mezopotamia na około 100 lat pogrążyła się w chaosie politycznym. Sumeryjska Lista Królów podaje imiona 21 gutejskich władców, których listę otwiera Inkiszusz, zamyka zaś Tirigan pokonany przez Utuhengala – lugala miasta Uruk, jedynego przedstawiciela V dynastii z tego miasta.
Czasy panowania na tronie sumeryjskim władców z dynastii założonej przez Sargona zwanego również Wielkim to początkowo czasy wielkich sukcesów przede wszystkim militarnych zapoczątkowanych przez Sargona, który według wielu badaczy stworzył nowy typ armii operującej według nowych zasad taktycznych18. Armię Sargona tworzył luźny szyk łuczników i piechoty uzbrojonej w topory, włócznie, krótkie miecze i tarcze19. Tego rodzaju wojsko okazało się znacznie skuteczniejsze od tradycyjnej, ciężkiej i mało mobilnej sumeryjskiej falangi. Kolejną istotną nowością było wprowadzenie przez Sargona armii stałej. W owym czasie armie państw sumeryjskich składały się głównie z pospolitego ruszenia zwoływanego w chwili zagrożenia. Tym zastępom uzbrojonych lecz nie wyszkolonych wieśniaków Sargon przeciwstawił znacznie lepiej wyszkoloną i dosyć liczną – szacowaną na ok. 5,5 tysiąca żołnierzy – armię20.
Fakt utrzymywania stałej armii spowodował także znaczny wzrost zagęszczenia elementu semickiego w okolicy Akadu, jako że armia Sargona w dużym stopniu składała się z semickich koczowników najmujących się na określony czas do służby wojskowej21. Prawdopodobnie w czasach panowania na tronie akadyjskim Naram-Sina wynaleziono jedną z głównych innowacji w dziedzinie broni – łuk kompozytowy. Przypuszczenia te potwierdza stela upamiętniająca zwycięstwo Naram-Sina nad wojskiem plemienia Lulubejów22, na której władca trzyma łuk kompozytowy w lewej ręce.
Akadyjczycy rządzili w Mezopotamii przez 141 lat. W szczytowym momencie potęgi imperium akadyjskiego pod władzą dynastii znalazło się więcej niż 65 miast sumeryjskich. Akadyjczycy wydaje się że byli zawsze w stanie wojny. Trzymali się oni ściśle własnej polityki i chcieli stale przyłączać nowe terytoria. Imperium Akadyjskie obejmowało ogromny obszar, co powodowało, że transport był wolniejszy. Szybkość transportu zależała od osła, wozów i łodzi rzecznych. Wolniejszy transport ograniczał także komunikację między miastami. Zwiększająca się liczba pól uprawnych w imperium powodowała trudności w kontrolowaniu obszarów znajdujących się w jego granicach.23. Utworzenie przez Sargona Wielkiego pierwszego (lub jednego z pierwszych) w dziejach świata imperium dynastycznego podobnie jak samo panowanie tego władcy wywarło ogromny wpływ na historię całej Mezopotamii, gdzie od tego czasu nastąpił wyraźny postęp idei zjednoczenia i władzy centralnej24.
Kamil Przybył
Bibliografia:
Roux G., Mezopotamia, Warszawa 2008.
Mity akadyjskie, red. M. Kapełuś, Warszawa 2000.
Zabłocka., Historia Bliskiego Wschodu w starożytności, Wrocław 1982.
Ławecka D., Północna Mezopotamia w czasach Sumerów, Warszawa 2006.
Kondratow A., Zaginione cywilizacje, Warszawa 1976.
Leick G., Historical Dictionary of Mesopotamia, [w:] Historical Dictionaries of Ancient Civilizations and Historical Eras Series, Maryland and Oxford 2003.
Kuiper K., Mesopotamia – The world’s earliest civilization, [w:] The Britannica Guide to Ancient Civilizations, New York 2011.
Edwards I. E. S., C. J. Gadd, N. G. L. Hammond, The Cambridge Ancient History Vol. 1, Part 2, Early History of the Middle East, 2008.
Mcintosh J. R., Ancient Mesopotamia – New Perspectives, Santa Barbara, California, Denver, Colorado, Oxford, England 2005.
Sommervill B. A., Empires of Ancient Mesopotamia, w: Great Empires of the Past, New York 2010.
Gabriel R. A., K. S. Metz, A Short History of War – The Evolution of Warfare and Weapons, Pennsylvania 1992.
Przypisy:
1 P. Steinkeller, Early Political Development in Mesopotamia and the Origins of the Sargonic Empire, [w:] D. Ławecka, Północna Mezopotamia w czasach Sumerów, Warszawa 2006, s. 22.
2 G. Leick, Historical Dictionary of Mesopotamia, [w:] Historical Dictionaries of Ancient
Civilizations and Historical Eras Series, Maryland and Oxford 2003, s. 78.
3 G. Roux, Mezopotamia, Warszawa 2008, s. 125.
4 E. Strommenger, Das Menschenbild, s. 3, Taf. 16, [w:] Zarys historii okresu akadyjskiego.
5 G. Roux, Mezopotamia, Warszawa 2008, s. 125.
6 Miasto do dnia dzisiejszego nie zostało zlokalizowane, leżące gdzieś nad brzegami Eufratu, [w:] Zarys historii okresu akadyjskiego.
7 K. Kuiper, Mesopotamia – The world’s earliest civilization, [w:] The Britannica Guide to Ancient Civilizations, New York 2011, s. 56.
8 B. A. Sommervill, Empires of Ancient Mesopotamia, [w:] Great Empires of the Past, New York 2010, s. 32.
9 G. Roux, Mezopotamia, s. 402 – 403.
10 A. Kondratow, Zaginione cywilizacje, s. 87.
11 Miasto do tej pory nie zlokalizowane. Dwie późniejsze kroniki lokalizują Akad na obszarze późniejszego Babilonu. Dziś uważa się, że miasto Akad było położone ok. 20 km od Babilonu, [w:] Zarys historii okresu akadyjskiego.
12 Šar tamḫ āri [w:] Mity akadyjskie, s. 160-164.
13 J. Zabłocka, Historia Bliskiego Wschodu w starożytności, s. 105.
14 King Chronicles, I, s. 27-156; A.K. Grayson, Assyrian and Babylonian Chronicles, s. 152-154, J.B. Pritchard (ed.), Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton, s. 133.
15 G. Roux, Mezopotamia, s. 133.
16 I. E. S. Edwards i in., The Cambridge…, s. 460.
17 J. R. Mcintosh, Ancient Mesopotamia – New Perspectives, s. 78.
18 Zarys historii okresu akadyjskiego.
19 J. Zabłocka, Historia Bliskiego Wschodu w starożytności, s. 105.
20 Zarys historii okresu akadyjskiego.
21 Th. Jacobsen, Early Political Development in Mesopotamia, s. 97.
22 R. A. Gabriel, K. S. Metz, A Short History of War – The Evolution of Warfare and Weapons.
23 B. A. Sommervill, Empires of Ancient Mesopotamia, s. 33.
24 Zarys historii okresu akadyjskiego.
Ciekawy artykuł jednakże pojęcie “kultura sumeryjska” to znaczne zawężenie osiągnięć znamienitej cywilizacji Sumerów.
Mam nadzieję, że to żargonowo mówiąc wypadek przy pracy.
Co do samego Akadu nie rozumiem jak mogli dać się posiąść pod panowanie Gutejów. Czym takim ten barbarzyński lud potrafił pokonać tak zorganizowane wojska jak akadyjskie?