Szkolnictwo ogólnokształcące w Polsce w latach 1948 – 1961

Jednak zmieniający się świat, a co za tym idzie i rozwijająca się technologia, wymagał aby przyszły pracownik poza umiejętnościami praktycznymi posiadał także wykształcenie ogólne. Znalezienie złotego środka było niezwykle trudne. Mimo to próbowano coś zmienić. Niezadowolenie z wykształcenia absolwentów szkół zawodowych doprowadziło do przedłużenia czasu pobierania nauki w szkołach zawodowych do trzech lat, a w technikach do pięciu. Nastąpiło to na podstawie uchwały Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1957 roku w sprawie zmiany ustroju szkolnictwa zawodowego. Ponadto nowe możliwości w zakresie kształcenia zawodowego stworzyła ustawa z dnia 2 lipca 1958 roku o nauce zawodu, przyuczeniu do określonej pracy i warunkach zatrudniania młodocianych w zakładach pracy. Zgodnie z nią młodociani[7] mogli być zatrudniani przez zakłady pracy tylko w celu nauki zawodu, przyuczenia do określonej pracy lub odbycia wstępnego stażu[8].

Dużym problem, z jakim musieli radzić sobie ówcześni uczniowie mieszkający w małych ośrodkach lub na wsi była dostępność szkół, w których mogli kontynuować naukę po skończonej podstawówce. O ile w dużych miastach nie było z tym większego problemu, to już młodzież ze wspomnianych obszarów miała z tym spory kłopot. I tak przede wszystkim wybór przyszłego zawodu lub kierunku dalszego kształcenia w wieku 13 – 14 lat powodował często wiele pomyłek i życiowych rozczarowań. Ale największym problemem była odległość do najbliższej szkoły poziomu średniego. Często zdarzało się tak, iż to właśnie wadliwe rozmieszczenie sieci szkolnej tego poziomu powodowało, że młodzież spoza ośrodków, w których placówki tego typu były szeroko dostępne, rezygnowała z kontynuowania nauki. Ważnym czynnikiem, który również nie ułatwiał podjęcia decyzji o dalszej edukacji były finanse. W związku z tym konieczne stało się rozpoczęcie procesu budowy burs i internatów oraz przeznaczenie większej ilości środków na stypendia dla młodzieży, której rodzice mieszkają w innej miejscowości niż siedziba szkoły. W skali całego kraju problem ten dotyczył ponad 37 procent uczniów.

Istotnym z punktu widzenia oświaty wydarzeniem było VII Plenum KC PZPR z dnia 20 stycznia 1961 roku, które poświęcone zostało zagadnieniom reformy szkolnictwa podstawowego i średniego. Uznano wówczas, iż konieczna jest dalsza przebudowa treści kształcenia oraz wzbogacenie pracy wychowawczej szkoły. Realizacja tych zadań wymagała zmian w organizacji szkolnictwa. W związku z tym postanowiono przedłużyć okres nauki w szkole podstawowej do 8 lat i na tej podbudowie oprzeć naukę w szkołach ponadpodstawowych oraz wprowadzić do szkół średnich ogólnokształcących zajęcia praktyczno – techniczne. W oparciu o te wytyczne Sejm PRL wydał dnia 15 lipca 1961 roku „Ustawę o rozwoju systemu oświaty i wychowania”. Była ona pierwszym aktem prawnym w Polsce Ludowej, który normował całość spraw nauczania i wychowania oraz ustalał zasady ustroju szkolnego. W dokumencie tym znalazły się zapisy mówiące o tym, iż nauka w szkole podstawowej (ośmioletniej) jest obowiązkowa, a obowiązek szkolny zaczyna się w roku, w którym dziecko kończy 7 lat i trwa nie dłużej niż do roku, w którym uczeń kończy 17 lat. W zakresie szkolnictwa średniego ogólnokształcącego ustawa stwierdzała, że licea (czteroletnie) mają zapewnić wykształcenie ogólne i politechniczne niezbędne do podjęcia studiów wyższych. Realizacja wszystkich wymienionych postulatów wymagała znacznego wkładu pracy i określonych środków finansowych. Przede wszystkim należało zmienić programy nauczania i sposoby kształcenia nauczycieli oraz przystąpić do przemyślanego procesu budowy nowych bądź rozbudowy już istniejących szkół.

Jak widać z powyższego lata 1948 – 1961 to czas, w którym oświata, podobnie jak w okresie wcześniejszym, miała swoje problemy. Tym razem nie były one związane już bezpośrednio z wydarzeniami drugiej wojny światowej, ale stanowiły bezsprzecznie jej następstwo. Ponadto lata te charakteryzowały się koniecznością dostosowania systemu edukacji do zmieniających się uwarunkowań politycznych i gospodarczych w naszym kraju oraz rozwoju technologicznego, którego ówcześni ludzie byli naocznymi świadkami. Władza komunistyczna, która w pełni zalegalizowała swą działalność, próbowała wszelkimi dostępnymi metodami wpłynąć na oświatę tak, aby ta realizowała jej podstawowe zamierzenia. Dlatego też wydaje się, iż omawiany okres nie był wcale o wiele bardziej korzystny dla polskiej edukacji aniżeli pierwsze lata powojenne. Oczywiście zauważalne są różnice w rodzaju problemów i próbach walki z nimi, jednak cały czas należy pamiętać, iż to właśnie polska szkoła szczebla średniego była pod „szczególną opieką” władzy, która zdawała sobie sprawę, że to tam rozpoczynają kształcenie osoby, które w niedalekiej przyszłości będą w dużej mierze decydować o wyglądzie państwa polskiego. Dlatego też zagadnienie to było tak często poruszane i szeroko się o nim dyskutowało. Wszystko to miało sprawiać wrażenie, iż to obywatele mają wpływ na wygląd i funkcjonowanie szkoły, a tak naprawdę odwrócić uwagę od prawdziwych zamierzeń polskich komunistów.

Maciej Wierzchnicki

Bibliografia:

Źródła drukowane:

Deklaracja ideowa PZPR, Warszawa 1948.

Dziennik Ustaw Ministerstwa Oświaty, 1953, nr 4, 1956, nr 13.

Czasopisma:

„Głos Nauczycielski”, 1956, nr 48.

Opracowania:

Ozga W., Organizacja szkolnictwa w Polsce, Warszawa 1960.

Pęcherski M., Świątek M., Organizacja oświaty w Polsce w latach 1917 – 1977. Podstawowe akty prawne, wyd.2 rozsz. Warszawa 1978.

Potyrała B., Oświata w Polsce w latach 1949 – 1956, Wrocław 1992.

Potyrała B., Szlufik W., Szkolnictwo ogólnokształcące na Ziemiach Zachodnich i Północnych w latach 1945 – 1970, Warszawa 1972.

Świecki A., Oświata i szkolnictwo w Polsce Ludowej, Warszawa 1968.

Przypisy: