Anna Zapalec, Szlakami zesłańców w ZSRS. Wokół doświadczeń represji wobec obywateli polskich w czasie drugiej wojny światowej
W sowieckich łagrach codziennością były głód, choroby, katorżnicza praca i różne formy przemocy. W nieludzkiej machinie represji cierpienie nierzadko miało twarz kobiety czy dziecka – najczęściej nie potrafiącego zrozumieć dlaczego dzieje mu się krzywda. Często o życiu lub śmierci decydował łut szczęścia.
Temat sowieckich represji wobec Polaków jest bardzo szerokim zagadnieniem. Można badać go wieloaspektowo. Jednak rysująca się narracja zazwyczaj będzie podobna – głód, cierpienie, okrucieństwo aparatu terroru i śmierć. Jak zatem szlaki zesłańców w ZSRS przedstawia książka Anny Zapalec?
Autorka
Pani dr hab. Anna Zapalec jest polską historyk z Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie. Jej dorobek naukowy obejmuje kilkadziesiąt publikacji poświęconych szeroko rozumianej problematyce represji wobec obywateli polskich podczas II wojny światowej.
Jest także członkinią Polskiego Towarzystwa Historycznego. Jej dokonania naukowe wielokrotnie nagradzano i doceniano w postaci grantów badawczych.
Zawartość i wydanie książki Szlakami zesłańców w ZSRS
Tytuł książki jest dość ogólnie ale trafnie sformułowany. Wbrew pozorom to nie paradoks, ponieważ książka jest zbiorem artykułów poświęconych tytułowej tematyce. Zainteresowani tematyką znajdą w tej książce informacje o tym jak wyglądały deportacje, jakie metody stosowano, jak wyglądało życie w obozach (w tym jaki był los kobiet i dzieci) i inne wątki odpowiadające tytułowi.
Publikacja podzielona jest na trzy części. Pierwszą i najobszerniejszą są „artykuły i referaty”. Osoby zaznajomione już z dorobkiem autorki znajdą tam takie publikacje, które ukazały się już wcześniej. Podobnie rzecz się ma w przypadku części drugiej – czyli „zagadnień z metodologii badań”. Trzecia część zatytułowana „miejsca i krajobrazy” wyraźnie różni się od pozostałych. Zarówno obszernością jak i faktem, że nie jest ona stricte naukowa. Są to obserwacje i refleksje autorki z odległych podróży śladami polskich zesłańców. Warto dodać, że dotyczą one także i tych, których okrutny los doświadczył w wieku XVIII i XIX.
Całość opatrzona jest aparatem krytycznym. Uwagę zwraca bogata bibliografia oraz fachowe pomoce w postaci wykazu skrótów, tabel, indeksów (osobowy i geograficzny), a także wykazu ilustracji – które choć w skromnej ilości, to jednak w publikacji znajdziemy. Niestety próżno szukać jakichkolwiek map, co w kontekście tytułowych szlaków jest nieco niezręczne. Wielkim plusem natomiast jest duża ilość cytatów materiałów źródłowych, co znacznie wzbogaca narrację.
Książka ukazała się nakładem wydawnictwa Universitas, w miękkiej oprawie. Dostępna jest także w formie e-booka. Projekt okładki (w tym przypadku fotografia z okrytego złą sławą „Dalstroju”) jest jak najbardziej trafny.
Szlakami zesłańców w ZSRS – ocena
Jak często bywa w przypadku prac naukowych, kwestia oceny jest kłopotliwa. Trudno sobie bowiem wyobrazić, że po taką publikację sięgnie na przykład osoba ogólnie zainteresowana historią, czy wręcz dopiero rozpoczynająca swoją przygodę z nią. Dlatego osoby dopiero wstępnie zainteresowane tematem lojalnie muszę ostrzec, że ta publikacja jest rzetelnym źródłem informacji, ale w lekturze nieco cięższym niż inne, bardziej popularnonaukowe.
W praktyce ocena powinna się więc odnosić do dość konkretnie sformułowanego pytania: czy lektura tej książki powinna spełnić oczekiwania wynikające z tytułu? Moim zdaniem zdecydowanie tak. Jest to fachowe opracowanie tematu, choć na swój sposób wybiórcze. Jako zbiór tekstów opublikowany pod dość ogólnym tytułem, publikacja podejmuje tytułową problematykę w różnych aspektach.
Właśnie dlatego zbiór tekstów Anny Zapalec polecam szczególnie osobom, które interesują się tytułową tematyką. Poza dość niezręczną bolączką w postaci braku jakichkolwiek map, książka w pełni zasługuje na uwagę osób zainteresowanych kwestią losów Polaków w sowieckich łagrach.
Wydawnictwo Universitas
Ocena recenzenta: 5/6
Maciej Kościuszko
