Watzenrodowie – toruńska rodzina mieszczańska

Watzenrodowie z czasem stracili potęgę ekonomiczną. Jej świetność próbował przywrócić Łukasz Watzenrode, ławnik staromiejski z lat 1432-1463, w tym starszy ławnik od 1439 roku, także Fryderyk III, rajca z lat 1441-1446[8]. To Łukasz w dużej części skupił majątek po zmarłych braciach. Sam się wzbogacił dzięki małżeństwu z wdową po Henryku Peckowie. Wniosła ona do tego związku pokaźny posag. Dzięki takim posunięciom Łukasz pod koniec swojego życia posiadał w Toruniu kilka działek. Posiadał dom przy dzisiejszej ul. Żeglarskiej, (wówczas ulica o funkcji handlowej) przy ul. Szkolnej (dziś ul. Łazienna), dom przy ul. św Anny (dzisiaj ul. Kopernika), na ul. Rabiańskiej, na rogu św. Anny i ul. Kokoszej posiadał trzy budy, połowę domu przy rynku, ponadto osiemnaście łanów w Sławkowie, winnicę w Kaszczorku, łąkę przy Nowym Młynie. Pobierał czynsz z Gostkowa i gospodarstw w Mokrem i inne[9]. Majątek po Łukaszu przejęli jego zięciowie – Mikołaj Kopernik starszy i Tileman von Allen. Jego syn, również Łukasz, wybrał karierę duchownego. Z czasem Łukasz młodszy został biskupem warmińskim, co niewątpliwie podniosło prestiż rodziny. W późniejszym okresie, biskup Łukasz Watzenrode pomógł siostrzeńcom osiągnąć wysokie urzędy kościelne – młodzi Kopernikowie weszli wtedy w skład kapituły warmińskiej. Łukasz von Allen natomiast, syn Tilemana von Allen, został starostą rogozińskim[10]. Tenże Łukasz dwukrotnie żenił się ze szlachciankami polskimi – Działyńską i Anną Czerny z Witkowic. Jego majątek trafił po jego śmierci w ręce zięciów Tilemana von Allen – Henryka, Krugera, Johana, Bartela. Dlatego też w tych rodzinach zawsze jakiś syn nosił imię „Łukasz” – na cześć dobroczyńcy[11].

Druga gałąź Watzenrodów wychodzi od Fryderyka II zmarłego w 1416 roku. Jego syn Fryderyk III bogato się ożenił. Jego żoną została dziedziczka dóbr rodu Frauenburgów. W 1440 roku wszedł on w skład ławy staromiejskiej, a w 1441 roku w skład rady Starego Miasta Torunia. Zmarł w 1446 roku[12]. Pozostawił po sobie synów – Fryderyka IV i Jerzego oraz dwie córki – Katarzynę wydaną za Ludwika Czegen Halsa i Elizę wydaną za Henryka Foylkera. Fryderyk III zostawił po sobie małoletnie dzieci, które mieszkały z matką w domu po Frauenburgach przy ul. Kokoszej (dziś ul. Żeglarska). Miały one w posiadaniu trzy budy na rodu ul. Kokoszej i ul. Wielkiej (dziś ul. Szeroka), ponadto dwa domy na ul. Jęczmiennej (dziś ul. Łazienna)[13]. Był to typowy majątek dla zamożnej rodziny kupieckiej. Jerzy ożenił się z córką Tilemana vom Wege[14]. Powoli następował krach finansowy Jerzego i Fryderyka. Wiąże się to z faktem, iż w latach sześćdziesiątych XV wieku wyprzedali oni część swojego majątku. W 1463 r. Bracia sprzedali inny dom na ul. Jęczmiennej Dorocie Nebelerynne. W 1464 r. Fryderyk sprzedał dom przy ul. Jęczmiennej Janowi Newmanowi za sześćdziesiąt grzywien. W 1469 r. Fryderyk sprzedał z kolei Klemensowi Lewpoldowi (siodlarzowi) dom ze spichrzem przy ul. Przewoźnej. W 1474 r. Sprzedał również Henrykowi Snellenbergowi trzy budy na rogu ulic Kokoszej i Wielkiej[15]. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych XV wieku nastąpił ostateczny finansowy krach Watzenrodów – stali się niewypłacalni. Nie potrafili spłacić zaciągniętych pożyczek. Ich dobra zostały zlicytowane. To nie jedyna rodziną, która w tym czasie zbankrutowała. Vom  Wegenowie i Beckerowie jako wierzyciele Watzenrodów, sami zbankrutowali[16]. Sam Jerzy Watzenrode zapożyczył się u Jana Trosta, Liboriusa Jode’a z Torunia, Wygandta z Maydenburga, Ulbrechta Ramana z Poznania, Ludwika Lama z Gdańska, Katarzyny (wdowa po Tomaszu Zeypnitzu z Torunia) i Henczego Bornbacha (wystąpił on w imieniu swojego ojca)[17]. Doszło do procesu sądowego w sprawie długów. Trwał on cztery lata i zakończył się zlicytowaniem majątku Jerzego. Lam i Zeypnitz przejęli dom przy ul. Kokoszej, Trost dostał dom przy rynku, do którego prawo mieli również Bornbachowie z Warszawy[18].

Biskup Watzenrode

Jednym z najbardziej znanych członków rodziny Watzenrodów to biskup warmiński –  Łukasz. W czasie wojny trzynastoletniej okazywał propolskie nastawienie. Popierał inkorporację Prus do Korony Królestwa Polskiego. Nawiązywał wtedy współpracę z radą miejską i stronnictwem propolskim (sam zresztą do tego stronnictwa należał. Udzielał pożyczek Toruniowi na prowadzenie wojny z zakonem krzyżackim[19].

Zakończenie

Na podstawie dziejów opisywanej przeze mnie rodziny można dostrzec w jaki sposób wykształcały się miejskie elity. Można również zobaczyć w jaki sposób te elity traciły swoją pozycję ekonomiczną, jak i społeczną. U Watzenrodów przyczyna utraty majątku i pozycji społecznej (krach finansowy) to najprawdopodobniej nieudana transakcja kupiecka powzięta przez Jerzego. Powzięte pożyczki posłużyły za kapitał do przedsięwzięcia, które się nie udało. Mimo to, należało je zwrócić. Ponadto na uwagę zasługuje sytuacja w Prusach Królewskich. To czas po długotrwałej wojnie zwanej trzynastoletnią. Spory odsetek ludności uległ peuparyzacji, wiele majątków zniszczono. W tych warunkach każde przedsięwzięcie finansowe mogło skończyć się niepowodzeniem. W każdych zresztą warunkach pieniężne operacje mogą się udać, i nie. Prowadzenie działalności handlowej jest bowiem ryzykiem. Watzenrodowie zajmowali się głównie handlem, który dawał duże możliwości zdobycia dóbr materialnych. Jednak zawsze istniało ryzyko niepowodzenia, tym samym (w najgorszym wypadku) bankructwa.

Bez wątpienia, obsadzanie przez członków danej rodziny urzędów miejskich stanowiło przejaw wysokiej pozycji. Dużą role tu odgrywał przede wszystkim majątek. Majątek z kolei pozwalał na wysoką pozycję społeczną. Jest to fakt ponadczasowy, obecny w średniowieczu, jak i dziaj. Na wskutek nieudanej transakcji łatwo można tę pozycje społeczna i ekonomiczną utracić. Na podstawie sukcesów i krachów finansowych można tu zaobserwować pewne formy początków kształtowania się systemu kapitalistycznego. Dostrzegamy również procesy wymiany elit.

Rafał Korzeniec

Bibliografia:

1. Mikulski Krzysztof, Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początku XVIII wieku, Toruń 1999, ss. 464.
2. Idem, Watzenrodowie i kapituła warmińska. Rola związków rodzinnych w dochownych karierach mieszczan toruńskich w XIV i XV wieku, w: „Homines et Societas. Czasy Piastów i Jagiellonów. Studia ofiarowane Antoniemu Gąsiorowskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin”, Poznań 1997, s. 359-371.
3. Idem, Wymiana elity władzy w Toruniu w drugiej połowie XV wieku (Przyczynek do badań nad mechanizmami kształtowania się elit), w: „Elity mieszczańskie i szlacheckie Prus Królewskich i Kujaw w XIV-XVIII wieku, pod red. Jacka Staszewskiego, Toruń 1995, s. 51-87.

Spis ilustracji:

Grafika 1: Łukasz Watzenrode, źródło: Wikipedia Common

Grafika 2: Toruń, źródło: Wikipedia Common

Grafika 3: Kamienica Watzenrodego (obecnie hotel) na terenie zespołu staromiejskiego w Toruniu, źródło: Wikipedia Common

Przypisy:

[1]              K. Mikulski, Wymiana elity władzy w Toruniu w drugiej połowie XV wieku (Przyczynek do badań nad mechanizmami kształtowania się elit), w: „Elity mieszczańskie i szlacheckie Prus Królewskich i Kujaw w XIV-XVIII wieku, pod red. Jacka Staszewskiego, Toruń 1995, s. 51-87.

[2]              Idem, Watzenrodowie i kapituła warmińska. Rola związków rodzinnych w dochownych karierach mieszczan toruńskich w XIV i XV wieku, w: „Homines et Societas. Czasy Piastów i Jagiellonów. Studia ofiarowane Antoniemu Gąsiorowskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin”, Poznań 1997, s. 359-371.

[3]              Idem, Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początku XVIII wieku, Toruń 1999, ss. 464.

[4]              Idem, Wymiana elity władzy w Toruniu…, s. 60-61.

[5]              Ibidem, s. 61.

[6]              Ibidem.; Idem, Watzenrodowie i kapituła warmińska…, s. 363.; Idem, Przestrzeń i społeczeństwo…, s. 124.

[7]              Idem, Wymiana elity władzy w Toruniu…, s. 61.

[8]              Ibidem, s. 62.

[9]              Idem, Wymiana elity władzy w Toruniu…, s. 62.; Idem, Przestrzeń i społeczeństwo…, s. 164-165.

[10]            Idem, Wymiana elity władzy w Toruniu…, s. 63.; Idem, Przestrzeń i społeczeństwo…, s. 165.

[11]            Ibidem.

[12]            Ibidem.

[13]            Ibidem, s. 63-64.

[14]            Ibidem, s. 64.

[15]            Idem, Wymiana elity władzy w Toruniu…, s. 64.; Idem, Przestrzeń i społeczeństwo…, s. 165.

[16]            Idem, Wymiana elity władzy w Toruniu…, s. 64.

[17]            Ibidem, s. 65.

[18]            Ibidem.; Idem, Przestrzeń i społeczeństwo…, s. 166.

[19]            Idem, Watzenrodowie i kapituła warmińska…, s. 361.