Masowy terror przeciwko własnemu był jedną z najbardziej charakterystycznych cech władzy bolszewickiej w Rosji a od 1922 roku w ZSRS począwszy od rewolucji październikowej w 1917 roku. O ile jednak za czasów rządów Lenina mordowani byli rzeczywiści lub domniemani przeciwnicy bolszewików oraz członkowie grup społecznych, uznanych za „pasożytnicze” (duchowni, arystokraci oraz przedstawiciele burżuazji) o tyle za czasów rządów Stalina ludobójczy terror został rozszerzony także na przedstawicieli aparatu władzy komunistycznej: członków partii rządzącej, wojskowych oraz funkcjonariuszy sowieckiej bezpieki…
Jaka była liczba ofiar tej zbrodniczej polityki? Według badań Stowarzyszenia Memoriał, istniejącego w ZSRS/Rosji w latach 1989- 2022 liczba udokumentowanych osób, które zostały rozstrzelane w ZSRS w latach 1937-1938 wynosi 764, 590 tys. osób. Autor podaje tak, że w obozach koncentracyjnych zaś, tzw. łagrach zmarło w tych latach w przybliżeniu 2 mln ludzi, ogółem pod koniec 1938 roku przebywało w nich około 8 mln, w zakładach karnych zaś przebywało 1 mln więźniów.
Geneza masowych czystek
„Wielki Terror” w ZSRS w latach 1937-1938 był logiczną konsekwencją ustroju jednopartyjnej dyktatury, opartej na tajnej policji politycznej, którą bolszewicy pod wodzą Lenina narzucili Rosji w latach 1917-1922. Na poparcie tej tezy można przytoczyć szereg dowodów. Pierwszym z nich jest sformułowana przez Lenina zasada, że każde działanie, mimo, że „niemoralne z mieszczańskiego punktu widzenia” jest uzasadnione, jeśli służy „partii”.
Mówiąc prościej chodziło tu o to, że „cel uświęca środki”. W myśl tej zasady, Lenin rozpędził w styczniu 1918 roku, Zgromadzenie Konstytucyjne w Rosji, wybrane 12 listopada 1917 roku w pełni demokratycznych i powszechnych wyborach przez ludność Rosji, po zaledwie jednym dniu jego obrad. Przyczyną tego był fakt, że większość w tym parlamencie uzyskały w wyniku wyborów partie opozycyjne wobec partii bolszewickiej, przede wszystkim tzw. socjaliści-rewolucjoniści, w skrócie eserowcy, którzy zdobyli 40% miejsc, podczas gdy bolszewicy uzyskali tylko 24% miejsc, zgodnie z procentem oddanych na nich głosów.
Rok później Lenin stwierdził natomiast, że „Nie uznajemy ani wolności ani demokracji robotniczej, jeśli stoją one w sprzeczności z interesami wyzwolenia świata pracy spod jarzma kapitału.” Sformułował także tezę, że „rewolucyjna przemoc musi być stosowana także przeciwko chwiejnym i krnąbrnym elementom wśród samych mas pracujących”.
Na X Zjeździe partii bolszewickiej w marcu 1921 roku Lenin przeforsował z kolei zatwierdzenie prawnego zakazu tworzenia w partii grup opozycyjnych wobec rządu sowieckiego, tzw. frakcji i nakazał rozwiązanie dotychczas istniejących. Od tej pory nie tylko państwo sowieckie, ale także partia rządząca były zarządzane pod dyktatorsku przez kierownictwo partii bolszewickiej.
Już sześć tygodniu po przejęciu władzy, 20 grudnia 1917 roku bolszewicy utworzyli tajną policję polityczną o nazwie CzeKa, której zadaniem było prowadzenie terroru wobec osób uznanych przez Lenina za „wrogów rewolucji” oraz klas społecznych określanych jako „pasożytnicze” (arystokracji, burżuazji i duchowieństwa).
5 września 1918 roku rząd sowiecki uchwalił „dekret o czerwonym terrorze”, który warto w tym miejscu przytoczyć:
Rada Komisarzy Ludowych, wysłuchawszy sprawozdania Przewodniczącego Wszechrosyjskiej Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją na temat działalności wyżej wymienionej komisji, uznała, że w obecnej sytuacji zapewnienie bezpieczeństwa na zapleczu drogą terroru jest niezbędnie koniecznie; że dla wzmożenia działalności Wszechrosyjskiej Nadzwyczajnej Komisji i nadania jej bardziej planowego charakteru bezwzględnie należy zasilić jej szeregi możliwie największą liczbą odpowiedzialnych partyjnych towarzyszy; że niezbędne jest zabezpieczenie Republiki Radzieckiej przed wrogami klasowymi drogą izolowania ich w obozach; że wszystkie osoby powiązane z organizacjami białogwardyjskimi oraz zamieszane w spiski i bunty podlegają rozstrzelaniu; że należy podawać do wiadomości publicznej nazwiska wszystkich rozstrzelanych wraz z uzasadnieniem wyroku.
W wyniku tej zbrodniczej polityki, w latach 1917-1921 z rąk CzeKa życie straciło około 250 tysięcy ludzi. To zatem Lenin, a nie Stalin, jak niektórzy do dziś z różnych powodów uważają, był twórcą sowieckiej dyktatury i rządów opartych na polityce masowego terroru wobec własnego społeczeństwa.
Po śmierci Lenina, w dniu 21 stycznia 1924 roku, w kierownictwie partii bolszewickiej rozgorzała zaciekła walka o władzę, która ostatecznie zakończyła się objęciem dyktatorskiej władzy w Związku Sowieckim przez Józefa Stalina, w latach 1929-1930. Pierwszymi jego posunięciami było wprowadzenie gospodarki centralnie planowanej w formie tzw. planów 5 letnich, począwszy od 1929 roku oraz gwałtownej industrializacji państwa sowieckiego.
W latach 1929-1934 Stalin przy pomocy masowego terroru przeprowadził także kolektywizację sowieckiego rolnictwa, która doprowadziła w tym czasie do śmierci około 11-12 milionów chłopów w całym kraju. Szczególnie tragiczny los spotkał Ukrainę, na której w wyniku wywołanego sztucznie przez Stalina „Wielkiego Głodu” życie straciło 3,3 miliona ludzi. Kolektywizację rolnictwa w europejskiej części ZSRS zakończono w 1934 roku, a na Dalekim Wschodzie w 1938 roku. W jej wyniku 25 milionów gospodarstw chłopskich zostało zastąpionych przez 250 tysięcy kołchozów.
Po zakończeniu kolektywizacji w europejskiej części ZSRS, Stalin postanowił ostatecznie rozprawić się ze swoimi wrogami w partii bolszewickiej od 1925 roku noszącej oficjalnie nazwę Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) [WKP (b)] Mimo bowiem tego, że w latach 1924-1930 udało mu się pokonać w wewnątrzpartyjnych rozgrywkach wszystkim konkurentów do władzy, przede wszystkim Lwa Trockiego i obsadzić w całości najważniejsze stanowiska w państwie i partii swoim ludźmi to jednak nadal w latach 1930-1934 spotykał się czasami z silnym sprzeciwem w kierownictwie sowieckim wobec niektórych swoich posunięć.
Dlatego też, postanowił zakończyć ten stan rzeczy poprzez fizyczną eliminację osób uznanych przez siebie za wrogów w partii, władzach państwowych, armii bezpiece, noszącej od 1934 roku nazwę NKWD (ros. Narodnyj Komissariat Wnutriennych Dieł- Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych). W tym celu sformułował tezę głoszącą „zaostrzanie się walki klas w miarę rozwoju budownictwa socjalizmu w ZSRS”. Była ona zapożyczona od francuskich jakobinów, z okresu rewolucji francuskiej 1789-1799, którzy głosili, że w miarę rozwoju rewolucji przybywa jej wrogów, których należy zwalczać. Także i same określenia „wróg ludu” oraz „wróg klasowy” również zostały zapożyczone od francuskich jakobinów.
Zamach na Siergieja Kirowa i jego konsekwencje
1 grudnia 1934 roku w Leningradzie (Sankt-Petersburgu) został zastrzelony Siergiej Kirow, I Sekretarz Komitetu Miejskiego WKP (b) w tym mieście. Do dnia dzisiejszego historycy spierają się co do przyczyn zamachu na niego. Jedni oskarżają o jego inspirację samego Stalina, któremu śmierć Kirowa posłużyła za wygodny pretekst do rozprawy ze swoimi wrogami, inni twierdzą, że zamachowiec, Leonid Nikołajew dopuścił się morderstwa z przyczyn osobistych, m.in. z powodu faktu, że jego żona miała w tym czasie romans z Kirowem.
Niezależnie od tego jaka jest prawda w tej kwestii, Stalin natychmiast wykorzystał śmierć Kirowa do własnych celów. Już następnego dnia, 2 grudnia 1934 roku, ogłosił „dekret o terrorze”, który nakazywał bezzwłoczne wykonywanie wyroków śmierci w sprawach o terroryzm antysowiecki, oraz wprowadzający „przyśpieszony tryb” ich rozpatrywania. Dekret ten był podstawą prowadzenia polityki terroru przez organa państwa sowieckiego w następnych latach.
Następnie sowiecki dyktator oskarżył o inspirację zamachu na Kirowa Grigorija Zinowiewa i Lwa Kamieniewa, którzy obok Lwa Trockiego byli jego głównymi przeciwnikami w walce o władzę w latach 1925-1927. 15 grudnia 1934 roku zostali oni aresztowani i 15 stycznia 1935 roku otrzymali wyroki 5 (Kamieniew) i 10 (Zinowiew) lat więzienia. Po tym farsowym procesie sądowym przez cały rok 1935 panował w ZSRS chwilowy spokój. Była to jednak przysłowiowa „cisza przed burzą”.
W 1936 roku ZSRS przyjął swoją nową konstytucję, która gwarantowała obywatelom tego państwa wyjątkowo duży zakres swobód obywatelskich. Była ona jednak tylko i wyłącznie dokumentem propagandowym, gdyż jej zapisy pozostały tylko na papierze i nie były wprowadzane w życie. W tym samym roku, w dniach 19-24 sierpnia, miał miejsce tzw, I proces moskiewski, którego oficjalna nazwa brzmiała „Proces trockistowsko-zinowjewowskiego centrum terrorystycznego”.
Głównymi oskarżonymi w tym procesie byli znowu Zinowiew i Kamieniew oraz 14 innych działaczy partii bolszewickiej, stąd też proces ten nosi także nazwę „proces 16”. Zostali oni fałszywie oskarżeni o zabójstwo Kirowa, planowanie zabójstwa Stalina, kontakty z przebywającym wtedy za granicą Lwem Trockim oraz terroryzm.
W stosunku do wszystkich orzeczono karę śmierci, którą bezzwłocznie wykonano. Także w 1936 roku ówczesny szef NKWD, Gienrich Jagoda, nakazał stosowanie tortur wobec aresztowanych ludzi w celu wydobycia od nich pożądanych zeznań. Ponieważ jednak Stalin uważał go za „zbyt umiarkowanego”, 26 września w tym samym roku został pozbawiony swojego stanowiska, a jego następcą został Nikołaj Jeżow.
W dniach 23-30 stycznia 1937 roku miał miejsce II proces moskiewski, zwany także „procesem siedemnastu”, oficjalnie nazwany „procesem alternatywnego antysowieckiego centrum trockistowskiego”. Głównymi oskarżonymi byli w nim działacze Karol Radek i Jurij Piatakow. Oskarżono ich o szpiegostwo na rzecz Japonii i Niemiec, kontakty z Trockim oraz sabotowanie kolektywizacji i industrializacji. 13 oskarżonych skazano na karę śmierci, 2 (Karola Radka i Grigorija Sokolnikowa) na karę 10 lat łagru (obydwaj zostali zamordowani w więzieniu w maju 1939 roku), jednego na karę 8 lat więzienia.
2-13 marca 1938 roku miał miejsce III proces moskiewski (i jak się miało okazać ostatni), zwany również „procesem 21”,oficjalnie zaś „Procesem bloku prawicowo-trockistowskiego”.
Głównymi oskarżonymi w nim byli Nikołaj Bucharin i Aleksiej Rykow, przywódcy tzw. „frakcji prawicowej”, która była ostatnią przeszkodą na drodze do jedynowładztwa Stalina w latach 1928-1930. Jednym z pozostałych oskarżonych był szef NKWD w latach 1934-1936, wspomniany wcześniej Gienrich Jagoda. Wszystkim podsądnym zarzucono szpiegostwo na rzecz Wielkiej Brytanii, Japonii, Polski, i Niemiec, udział w zabójstwie Kirowa, a także planowanie zamachu na Lenina razem z partią eserowców. 13 marca zasądzono karę śmierci dla 18 z 21 oskarżonych, a dla reszty wieloletnie więzienie.
We wszystkich trzech „procesach moskiewskich” przewodniczącym składu sędziowskiego był generał Wasilij Ulrich, a oskarżycielem prokurator generalny ZSRS, Andriej Wyszynski, twórca teorii, w myśl której „przyznanie się oskarżonego do zarzuconych mu czynów jest decydującym dowodem.”
W tym okresie, Stalin pozbył się także dwóch innych wybitnych przywódców bolszewickich ze „starej gwardii” Lenina: Sergo Ordżonikidze (w dniu 18 lutego 1937 roku zmuszony do samobójstwa lub zamordowany) i Lwa Trockiego ( zamordowany w Meksyku przez agenta NKWD w dniu 21 sierpnia 1940 roku). Przeprowadzono także bardzo szeroko zakrojone represje w całym międzynawowym ruchu komunistycznym, czego przykładem była likwidacja kierownictwa Komunistycznej Partii Polski oraz polskich komunistów, przebywających w tym czasie w ZSRS oraz rozwiązanie tej partii przez Stalina 16 sierpnia 1938 roku.
Rozprawa z dowództwem Armii Czerwonej i kierownictwem NKWD
Poza rządzącą partią, Stalin postanowił dokonać czystki także w Armii Czerwonej i w samym NKWD, w celu całkowitego podporządkowania sobie tych dwóch fundamentów władzy w ZSRS. W pierwszej kolejności, sowiecki dyktator postanowił rozprawić się z marszałkiem Michaiłem Tuchaczewskim, znanym z nieudanej wyprawy na Polskę w 1920 roku. Podczas tej wojny, Tuchaczewski często krytykował Stalina, który również brał w niej udział, czego mściwy dyktator nigdy mu nie wybaczył.
22 maja 1937 roku Tuchaczewski został aresztowany przez NKWD w Kujbyszewie. W śledztwie był torturowany, w wyniku czego przyznał się do wszystkich stawianych mu fałszywych zarzutów. W dniu 11 czerwca tego samego roku został skazany przez sąd sowiecki, razem z siedmioma innymi oficerami za „szpiegostwo na rzecz Niemiec”.
Wyrok wykonano w nocy z 11 na 12 czerwca. Po zamordowaniu Tuchaczewskiego, Stalin rozpoczął szeroko zakrojoną likwidację korpusu oficerskiego Armii Czerwonej, w wyniku której zginęło 3 z 5 sowieckich marszałków (poza Tuchaczewskim, Aleksander Jegorow i Wasilij Blucher), 3 spośród 8 komandarmów I rangi, 10 spośród 10 komandarmów II rangi, 401, spośród 456 pułkowników oraz około 40 tysięcy oficerów innych rang.
Jak już wspomniano wcześniej, jedną osób sądzonych w „procesie 21” był Gienrich Jagoda, szef NKWD w latach 1936-1937, który następnie został rozstrzelany. Jego następcę na tym stanowisku, niezwykle bezwzględnego i zbrodniczego Nikołaja Jeżowa, spotkał ten sam los. 25 listopada 1938 roku został pozbawiony swojej funkcji na rzecz Ławrientija Berii, w kwietniu 1939 roku został aresztowany i rozstrzelany 4 lutego 1940 roku. W tym samym okresie zlikwidowano także wielu innych funkcjonariuszy NKWD i jego agentów za granicą, którzy w tym celu byli odwoływani do kraju.
Prześladowanie mniejszości narodowych
„Wielki terror” dotknął także mniejszości narodowe, zamieszkujące ZSRS, uznane przez Stalina za „antysowieckie”. Wśród nich byli Łotysze, Kurdowie, Chińczycy, Kurdowie, Grecy i Polacy. W wyniku tzw. „operacji polskiej”, której początek datuje się na 11 sierpnia 1937 roku zamordowano co mniej 111 tysięcy zamieszkujących ZSRS Polaków, a 28 tysięcy uwięziono w sowieckich obozach pracy przymusowej tzw. łagrach. Ogółem aresztowano 1,5 miliona przedstawicieli wszystkich mniejszości narodowych zamieszkujących ZSRS.
Koniec czystek i ich rezultaty
Następca Jeżowa na stanowisku szefa NKWD, Ławrientij Beria, rozpoczął wygaszanie polityki „Wielkiego Terroru”. Ostatecznie został on zakończony w latach 1940/1941. Jego rezultaty były zatrważające: 1 milion rozstrzelanych, 2 miliony zmarłych w łagrach, około 8 milionów więźniów, przebywających w łagrach pod koniec 1938 roku.
Niemniej groźne były także psychologiczne skutki masowego ludobójstwa z lat 1937-1938- doprowadziło ono do tak silnego zastraszenia społeczeństwa sowieckiego, a także samej partii bolszewickiej, że od tej pory Stalin mógł już się nie obawiać powstania jakiejkolwiek opozycji wobec jego dyktatorskich rządów. Historycy przypuszczają, że na początku lat 50 XX wieku, Stalin zamierzał powtórzyć politykę „Wielkiego Terroru”, ale z powodu jego śmierci w dniu 5 marca 1953 roku nie doszło to już do skutku.
Bibliografia:
- Baberowski Jorg, Czerwony terror, historia stalinizmu, Warszawa 2009.
- Baberowski Jorg, Stalin. Terror absolutny, Warszawa 2014.
- Ciesielski Stanisław, Rewolucja Stalina, Dziekanów Leśny 2017.
- Conquest Robert, Wielki Terror, Warszawa 2024.
- Khlevniuk Oleg, Stalin. Nowa biografia, Kraków 2016.
- Service Robert, Stalin. A Biography, Oxford, 2004.
- Sołżenicyn Aleksander, Archipelag Gułag, t.I-III., Poznań 2008.
- Wieczorkiewicz Paweł, Łańcuch śmierci. Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939, Poznań 2016.
Fot. Zwłoki ofiar mordu w Winnicy ekshumowane przez okupanta niemieckiego w 1943
Konrad Ruzik
