Wojna, sztuka i polityka – skutki bitwy pod Orszą

Należy jednak zauważyć, że na ziemiach zajętych przez Moskwę reakcja na klęskę Czeladnina pod Orszą zdecydowanie mogła napawać obawami. M. Stryjkowski dość lakonicznie opisał reakcję na triumf polski: „trzy zamki pod Moskwą wziął [Ostrogski – W. B.]”[23]. Autorzy zgodni są co do zajęcia bez walki Dubrowny, Krzyczewa i Mścisławia[24], lecz A. Taras zwraca uwagę na fakt, że twierdze „sdali ne moskovskie voevody, a mestnye knâz’â, ranee prisâgavšie moskovskomu despotu”[25]. Zwrócić także należy uwagę na opisywane zachowanie kniazia Mścisławskiego, który na wieść o wyniku bitwy orszańskiej miał posłać Zygmuntowi „služebnik” wraz z listem, w którym deklarował swą wierność i przepraszał za służbę Moskwie[26], a także na reakcję biskupa Warsonofieja, który zawiązał spisek celem oddania Smoleńska Polakom (pomimo optowania za kapitulacją podczas poprzedniego oblężenia[27]), a w liście do Zygmunta I pisał: „aŝe nyne podvignešisâ sam ko gradu Smolen’sku, ili voevody svoi so mnogimi lûd’mi pošleši, možeši nyne grad bez truda vzâti”[28]. Moim zdaniem przywołane powyżej sytuacje mogłyby wskazywać na zachowanie zgodne z mentalnością kniaziów litewsko-ruskich, w myśl której skłaniali się oni ku popieraniu strony silniejszej.

Droga Ostrogskiego na Smoleńsk naznaczona była trudnościami. J. L. Decjusz pisze o dużej liczbie padających koni, przez co armia pozostawiać musiała za sobą wozy z zaopatrzeniem[29]. Nie sposób także zapomnieć o kłopotach aprowizacyjnych armii, wynikających z zaostrzającej się pogody, a także o szerzącej się dezercji oraz odmowie dalszego brania udziału w działaniach wojennych przez część wojska[30]. Widząc te trudności, łącząc je z opisywaną powyżej reakcją na zwycięstwo oraz brakiem artylerii odpowiedniej do prowadzenia oblężenia, w czym upatrywać można bezpośredniej przyczyny fiaska oblężenia Smoleńska[31], sądzić można, że Ostrogski w rzeczywistości liczył na poddanie się twierdzy przy pomocy spiskowców biskupa Warsonofieja[32]. Zamierzenie to nie doszło jednak do skutku. Choć król Zygmunt dał swoją odpowiedź na pismo biskupa niejakiemu Waśce Hodykinowi, krewnemu hierarchy, to spisek został wykryty[33]. Spiskowcy zostali aresztowani, a następnie powieszeni na murach Smoleńska razem z darami otrzymanymi od Wasyla III[34]. Sam Warsonofiej uniknął tego losu i został zesłany w głąb państwa moskiewskiego[35]. Po kilku nieudanych próbach zdobycia miasta, bronionego skutecznie przez piechotę moskiewską, z racji pogarszających się warunków Konstanty Ostrogski zrezygnował z dalszych prób zdobycia miasta, spustoszył jego okolice i z łupami powrócił do Wilna[36].

Choć bitwa orszańska militarnie została niewykorzystana, to jej skutki znacznie szerzej wykorzystano pod względem propagandowym i politycznym. Monarcha polski już z Borysowa, tuż po otrzymaniu wieści o wiktorii swoich wojsk, miał wysłać poselstwo do papieża Leona X z wieścią o zwycięstwie i częścią jeńców pojmanych w tejże batalii. Poselstwo nie dotarło jednak do celu, gdyż zatrzymane zostało przez cesarza Maksymiliana, który „czem mógł, Moskwie pomagał”[37]. Poseł został uwolniony w styczniu 1515 roku. Postępowanie cesarza zarówno monarcha polski i litewski, jak również papież odebrali jako obrazę[38]. Należy tutaj pamiętać, że Habsburgowie dążyli do ograniczenia wpływów Jagiellonów w Europie Środkowo-Wschodniej. Jagiellonowie, będąc wówczas w szczytowym momencie potęgi dynastycznej, dysponując czterema stolicami (Prahą, Budą, Krakowem i Wilnem), stanowili poważną konkurencję dla Habsburgów. Jagiellonowie łączyli utratę Smoleńska z aliansem pomiędzy monarchą moskiewskim a cesarzem Maksymilianem i w rozbiciu tegoż związku widzieli remedium na utratę twierdzy[39]. Z tego powodu dyplomacja jagiellońska skupiła się na rozbiciu wspomnianego układu, co poskutkowało Zjazdem Wiedeńskim w 1515 roku, rozwiązującym spory między dynastiami, a także pozwalającym uniknąć stronie polsko-litewskiej widma walki na dwa fronty, na którą była za słaba. Zawiązano tam układ dynastyczny dotyczący tronów Czech i Węgier, a cesarz zobowiązał się zerwać stosunki z Moskwą i nie wspierać antypolskich działań Zakonu Krzyżackiego. Warto tutaj zauważyć, że triumf orszański był atutem, podczas gdy Habsburgowie borykali się z trudnościami w wojnach włoskich[40]. Układ ten z pewnością wspomógł Litwę w zmaganiach z Moskwą, która, pozbawiona wsparcia cesarskiego, stanowiła mniejsze niż dotąd zagrożenie.

Interesującym skutkiem, o którym moim zdaniem również warto wspomnieć, jest powstanie jednego ze słynniejszych obrazów batalistycznych znajdujących się w rękach polskich noszącego tytuł: „Bitwa pod Orszą”. Historia dzieła jest dość słabo znana i więcej w niej przypuszczeń niż faktów. Jest to obraz renesansowy, najstarszy zachowany przykład rodzimego mecenatu[41]. Obraz powstał najprawdopodobniej niedługo po batalii orszańskiej (pierwsze dwa poświadczenia prawdopodobnie traktujące o tym dziele pochodzą z 1515 i 1518 roku)[42], jednak badania dendrologiczne wskazują na datowanie późniejsze – rok 1525 lub 1526[43]. Choć w kwestii jego autorstwa od lat toczą się spory, poziom uwzględnienia szczegółów nie pozostawia wątpliwości, że twórca co najmniej widział miejsce stoczenia bitwy, o ile sam nie brał w niej udziału[44]. Dzieło to przedstawia kilka faz bitwy, a w swoim wydźwięku jest zdecydowanie projagiellońskie. W kontekście zleceniodawcy nie budzi to zresztą zdziwienia, gdyż powstało ono najprawdopodobniej na zlecenie Zygmunta Starego, kniazia Konstantego Ostrogskiego lub uczestnika bitwy spośród zaciężnych polskich[45]. Warto także zwrócić uwagę na fakt bardzo dużej ilości szczegółów uwzględnionych przez autora, co czyni jego obraz cennym źródłem do badań nad historią wojskowości. Obecnie dzieło to znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.

Chcąc podsumować powyższe wywody, należy szczerze przyznać, że w kwestii militarnej zwycięstwo orszańskie nie było przełomową bitwą. Pozwoliło ono odzyskać część utraconych na rzecz Moskwy ziem, lecz główny cel podjęcia działań zbrojnych – odzyskanie Smoleńska – nie został osiągnięty. Utrata tej kluczowej twierdzy, odzyskanej dopiero za panowania Zygmunta III, znacząco pogarszała sytuację Wielkiego Księstwa Litewskiego, a także dawała olbrzymią przewagę strategiczną stronie moskiewskiej („kto kontrolował 80-kilometrowy korytarz smoleński w międzyrzeczu Dźwiny i Dniepru, ten dyktował warunki stronie przeciwnej”[46]) i otwierała jej szerokie możliwości ekspansji w kierunku zachodnim. O wiele lepiej zwycięstwo wykorzystano propagandowo, zażegnano zagrożenie walki na dwa fronty i uzyskano kompromis w spornych kwestiach dynastycznych poprzez ustalenie mariaży oraz kwestii dziedziczenia tronów, a także pozyskano, choć nieskuteczne, wsparcie dyplomacji cesarskiej w zabiegach o pokój[47]. Bitwa przyniosła także wiekopomny obraz, który, choć nie miał wpływu na kwestie polityczne, pozostaje jednym ze słynniejszych polskich dzieł sztuki. Pomimo tego, skłonny byłbym jednak zgodzić się z historykami oceniającymi Orszę jako niewykorzystane zwycięstwo oręża polskiego. Sądzę tak z powodu fiaska głównego założenia kampanii – odzyskania Smoleńska, a także z powodu Zjazdu w 1515 roku, który był „pełny rezygnacji dla Jagiellonów”[48]. Rokowania te zostały poniekąd wymuszone okolicznościami na stronie jagiellońskiej. Ustalenia zaś Zjazdu, jak i triumf orszański, nie wpłynęły znacząco na przebieg walk na wschodniej granicy.

Wojciech Bielski

Bibliografia

Źródła:

Bielski M., Kronika polska, t. 2, Sanok 1856

Decjusz J. L., Księga o czasach króla Zygmunta, Warszawa 1960

Stryjkowski M., Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi, t. 2, Warszawa 1846

Opracowania:

Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927

Dróżdż P., Orsza 1514, Warszawa 2000

Herbst S., Obraz bitwy pod Orszą, [w:] Potrzeba historii, czyli o polskim stylu życia, t. 2, Warszawa 1978, s. 273 – 294

Kolankowski L., Polska Jagiellonów: Dzieje polityczne, Olsztyn 1991

Lobin A. N., Bitva pod Oršej 8 sentâbrâ 1514 goda: K: 500-letiû sraženiâ, Sankt Petersburg 2011

Nagielski M., Orsza 1514 roku, „Kwartalnik Bellona” XCVI (VIII), 2014, nr 3, s. 102 – 121

Nagielski M., Przebieg granicy wschodniej W. Ks. Lit. z Moskwą w XVI-XVII wieku ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia strategicznego Bramy Smoleńskiej, [w:] Od armii komputowej do narodowej, red. W. Rezmer, t. 4, Toruń 2012, s. 27 – 64

Nagielski M., Rywalizacja Rzeczypospolitej z Państwem Moskiewskim o dominację w Europie Środkowo-Wschodniej w XVI-XVII w., „Sensus Historiae” XI, 2013, nr 2, s. 87 – 115

Plewczyński M., Wojny i wojskowość polska w XVI wieku, t. 1, Zabrze 2011

Taras A., Orŝa, 8 sentâbrâ 1514 goda, Mińsk 2014

Żygulski Jun. Z., „Bitwa pod Orszą” – struktura obrazu, „Rocznik Historii Sztuki” XII, 1981, s. 85 – 132

https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/517554 [dostęp: 26 sierpnia 2021]


[1] M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska w XVI, t. 1, Zabrze 2011, s. 184; Szerzej o znaczeniu Bramy Smoleńskiej i walkach o nią: M. Nagielski, Przebieg granicy wschodniej W. Ks. Lit. z Moskwą w XVI-XVII wieku ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia strategicznego Bramy Smoleńskiej, [w:] Od armii komputowej do narodowej, red. W. Rezmer, t. 4, Toruń 2012.

[2] M. Plewczyński, op. cit., s. 186.

[3] M. Nagielski, Rywalizacja Rzeczypospolitej z Państwem Moskiewskim o dominację w Europie Środkowo-Wschodniej w XVI-XVII w., „Sensus Historiae” XI, 2013, nr 2, s. 91.

[4] M. Plewczyński, ibidem.

[5] M. Nagielski, Orsza 1514 roku, „Kwartalnik Bellona” XCVI (VIII), 2014, nr 3, s. 107.

[6] J. L. Decjusz, Księga o czasach króla Zygmunta, Warszawa 1960, s. 78.

[7] M. Plewczyński, op. cit., s. 188; M. Stryjkowski, Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi, t. 2, Warszawa 1846, s. 376-377; M. Bielski, Kronika polska, t. 2, Sanok 1856, s. 973.

[8] M. Nagielski, Orsza…, op. cit., s. 109.

[9] Idem, Przebieg granicy wschodniej…, op. cit., s. 35; Idem, Rywalizacja Rzeczypospolitej…, op. cit., s. 91.

[10] Idem, Orsza…, op. cit., s.117; M. Plewczyński, op. cit., s. 210.

[11] M. Bielski, op. cit., s. 976.

[12] M. Plewczyński, ibidem.

[13] M. Bielski, ibidem.

[14] A. Taras, Orŝa, 8 sentâbrâ 1514 goda, Mińsk 2014, s. 98; M. Plewczyński, ibidem.

[15] M. Bielski, ibidem; A. Taras, ibidem.

[16] A. Taras, ibidem; terminu „nobile” używam tutaj w znaczeniu ogółu szlachty.

[17] J. L. Decjusz, op. cit., s. 83; M. Bielski, ibidem; A. N. Lobin, Bitva pod Oršej 8 sentâbrâ 1514 goda: K: 500-letiû sraženiâ, Sankt Petersburg 2011, s. 163.

[18] M. Plewczyński, op. cit., s. 211; A. Taras, ibidem; A. N. Lobin, op. cit., s. 164; M. Nagielski, Orsza…, op. cit., s. 118.

[19] M. Bielski, op. cit., s. 977.

[20] M. Stryjkowski, op. cit., s. 384; podobnie: M. Bielski, ibidem, J. L. Decjusz, op. cit., s. 85.

[21] A. Taras, ibidem.

[22] M. Nagielski, Rywalizacja Rzeczypospolitej…, op. cit., s. 91.

[23] M. Stryjkowski, op. cit., s. 385.

[24] P. Dróżdż, Orsza 1514, Warszawa 2000, s. 205; M. Plewczyński, ibidem; Lobin co prawda nie pisze o zajęciu tych miast lecz wspomina o „delegacii s iz”âvleniem pokornosti” wysłanej do Zygmunta (A. N. Lobin, ibidem).

[25] A. Taras, op. cit., s. 98-99.

[26] Ibidem; A. N. Lobin, ibidem.

[27] M. Plewczyński, op. cit., s. 186.

[28] Cytat za: A. Taras, ibidem; A. N. Lobin, ibidem.

[29] J. L. Decjusz, op. cit., s. 84; wtóruje mu w tym M. Stryjkowski, op. cit., s. 384-385.

[30] J. L. Decjusz, ibidem; M. Bielski, ibidem; P. Dróżdż, ibidem; M. Plewczyński, op. cit., s. 211.

[31] M. Bielski, ibidem; J. L. Decjusz, op. cit., s. 85; M. Stryjkowski, ibidem; M. Nagielski, Orsza…, op. cit., s. 118-119; Idem, Przebieg granicy…, op. cit., s. 35; Idem, Rywalizacja Rzeczypospolitej…, op. cit., s. 91; A. Taras, op. cit., s. 99.

[32] M. Nagielski, Orsza…, op. cit., s. 119; M. Plewczyński, ibidem.

[33] A. Taras, ibidem; A. N. Lobin, op. cit., s. 163, M. Plewczyński, ibidem.

[34] A. N. Lobin, op. cit., s. 164.

[35] A. Taras, op. cit., s. 100.

[36] Ibidem, s. 100-101; A. N. Lobin, op. cit., s. 165; M. Stryjkowski, op. cit., s. 385; M. Plewczyński, ibidem; M. Stryjkowski pisze o powrocie z wielką korzyścią. Znaczenie korzyść jako łup podaję za: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 258.

[37] M. Bielski, op. cit., s. 978.

[38] J. L. Decjusz, ibidem.

[39] L. Kolankowski, Polska Jagiellonów: Dzieje polityczne, Olsztyn 1991, s. 147.

[40] J. L. Decjusz, op. cit., s. 102; P. Dróżdż, op. cit., s. 206.

[41] https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/517554 [dostęp: 26 sierpnia 2021].

[42] Z. Żygulski Jun., „Bitwa pod Orszą” – struktura obrazu, „Rocznik Historii Sztuki” XII, 1981, s. 85.

[43] https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/517554 [dostęp: 26 sierpnia 2021].

[44] Z. Żygulski Jun. ibidem; S. Herbst, Obraz bitwy pod Orszą, [w:] Potrzeba historii, czyli o polskim stylu życia, t. 2, Warszawa 1978, s. 293.

[45] https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/517554 [dostęp: 26 sierpnia 2021]; S. Herbst, op. cit., s. 295.

[46] M. Nagielski, Rywalizacja Rzeczypospolitej…, op. cit., s. 92.

[47] L. Kolankowski, Ibidem.

[48] Ibidem.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*