Należy jednak zauważyć, że na ziemiach zajętych przez Moskwę reakcja na klęskę Czeladnina pod Orszą zdecydowanie mogła napawać obawami. M. Stryjkowski dość lakonicznie opisał reakcję na triumf polski: „trzy zamki pod Moskwą wziął [Ostrogski – W. B.]”[23]. Autorzy zgodni są co do zajęcia bez walki Dubrowny, Krzyczewa i Mścisławia[24], lecz A. Taras zwraca uwagę na fakt, że twierdze „sdali ne moskovskie voevody, a mestnye knâz’â, ranee prisâgavšie moskovskomu despotu”[25]. Zwrócić także należy uwagę na opisywane zachowanie kniazia Mścisławskiego, który na wieść o wyniku bitwy orszańskiej miał posłać Zygmuntowi „služebnik” wraz z listem, w którym deklarował swą wierność i przepraszał za służbę Moskwie[26], a także na reakcję biskupa Warsonofieja, który zawiązał spisek celem oddania Smoleńska Polakom (pomimo optowania za kapitulacją podczas poprzedniego oblężenia[27]), a w liście do Zygmunta I pisał: „aŝe nyne podvignešisâ sam ko gradu Smolen’sku, ili voevody svoi so mnogimi lûd’mi pošleši, možeši nyne grad bez truda vzâti”[28]. Moim zdaniem przywołane powyżej sytuacje mogłyby wskazywać na zachowanie zgodne z mentalnością kniaziów litewsko-ruskich, w myśl której skłaniali się oni ku popieraniu strony silniejszej.
Droga Ostrogskiego na Smoleńsk naznaczona była trudnościami. J. L. Decjusz pisze o dużej liczbie padających koni, przez co armia pozostawiać musiała za sobą wozy z zaopatrzeniem[29]. Nie sposób także zapomnieć o kłopotach aprowizacyjnych armii, wynikających z zaostrzającej się pogody, a także o szerzącej się dezercji oraz odmowie dalszego brania udziału w działaniach wojennych przez część wojska[30]. Widząc te trudności, łącząc je z opisywaną powyżej reakcją na zwycięstwo oraz brakiem artylerii odpowiedniej do prowadzenia oblężenia, w czym upatrywać można bezpośredniej przyczyny fiaska oblężenia Smoleńska[31], sądzić można, że Ostrogski w rzeczywistości liczył na poddanie się twierdzy przy pomocy spiskowców biskupa Warsonofieja[32]. Zamierzenie to nie doszło jednak do skutku. Choć król Zygmunt dał swoją odpowiedź na pismo biskupa niejakiemu Waśce Hodykinowi, krewnemu hierarchy, to spisek został wykryty[33]. Spiskowcy zostali aresztowani, a następnie powieszeni na murach Smoleńska razem z darami otrzymanymi od Wasyla III[34]. Sam Warsonofiej uniknął tego losu i został zesłany w głąb państwa moskiewskiego[35]. Po kilku nieudanych próbach zdobycia miasta, bronionego skutecznie przez piechotę moskiewską, z racji pogarszających się warunków Konstanty Ostrogski zrezygnował z dalszych prób zdobycia miasta, spustoszył jego okolice i z łupami powrócił do Wilna[36].
Choć bitwa orszańska militarnie została niewykorzystana, to jej skutki znacznie szerzej wykorzystano pod względem propagandowym i politycznym. Monarcha polski już z Borysowa, tuż po otrzymaniu wieści o wiktorii swoich wojsk, miał wysłać poselstwo do papieża Leona X z wieścią o zwycięstwie i częścią jeńców pojmanych w tejże batalii. Poselstwo nie dotarło jednak do celu, gdyż zatrzymane zostało przez cesarza Maksymiliana, który „czem mógł, Moskwie pomagał”[37]. Poseł został uwolniony w styczniu 1515 roku. Postępowanie cesarza zarówno monarcha polski i litewski, jak również papież odebrali jako obrazę[38]. Należy tutaj pamiętać, że Habsburgowie dążyli do ograniczenia wpływów Jagiellonów w Europie Środkowo-Wschodniej. Jagiellonowie, będąc wówczas w szczytowym momencie potęgi dynastycznej, dysponując czterema stolicami (Prahą, Budą, Krakowem i Wilnem), stanowili poważną konkurencję dla Habsburgów. Jagiellonowie łączyli utratę Smoleńska z aliansem pomiędzy monarchą moskiewskim a cesarzem Maksymilianem i w rozbiciu tegoż związku widzieli remedium na utratę twierdzy[39]. Z tego powodu dyplomacja jagiellońska skupiła się na rozbiciu wspomnianego układu, co poskutkowało Zjazdem Wiedeńskim w 1515 roku, rozwiązującym spory między dynastiami, a także pozwalającym uniknąć stronie polsko-litewskiej widma walki na dwa fronty, na którą była za słaba. Zawiązano tam układ dynastyczny dotyczący tronów Czech i Węgier, a cesarz zobowiązał się zerwać stosunki z Moskwą i nie wspierać antypolskich działań Zakonu Krzyżackiego. Warto tutaj zauważyć, że triumf orszański był atutem, podczas gdy Habsburgowie borykali się z trudnościami w wojnach włoskich[40]. Układ ten z pewnością wspomógł Litwę w zmaganiach z Moskwą, która, pozbawiona wsparcia cesarskiego, stanowiła mniejsze niż dotąd zagrożenie.
Interesującym skutkiem, o którym moim zdaniem również warto wspomnieć, jest powstanie jednego ze słynniejszych obrazów batalistycznych znajdujących się w rękach polskich noszącego tytuł: „Bitwa pod Orszą”. Historia dzieła jest dość słabo znana i więcej w niej przypuszczeń niż faktów. Jest to obraz renesansowy, najstarszy zachowany przykład rodzimego mecenatu[41]. Obraz powstał najprawdopodobniej niedługo po batalii orszańskiej (pierwsze dwa poświadczenia prawdopodobnie traktujące o tym dziele pochodzą z 1515 i 1518 roku)[42], jednak badania dendrologiczne wskazują na datowanie późniejsze – rok 1525 lub 1526[43]. Choć w kwestii jego autorstwa od lat toczą się spory, poziom uwzględnienia szczegółów nie pozostawia wątpliwości, że twórca co najmniej widział miejsce stoczenia bitwy, o ile sam nie brał w niej udziału[44]. Dzieło to przedstawia kilka faz bitwy, a w swoim wydźwięku jest zdecydowanie projagiellońskie. W kontekście zleceniodawcy nie budzi to zresztą zdziwienia, gdyż powstało ono najprawdopodobniej na zlecenie Zygmunta Starego, kniazia Konstantego Ostrogskiego lub uczestnika bitwy spośród zaciężnych polskich[45]. Warto także zwrócić uwagę na fakt bardzo dużej ilości szczegółów uwzględnionych przez autora, co czyni jego obraz cennym źródłem do badań nad historią wojskowości. Obecnie dzieło to znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.
Chcąc podsumować powyższe wywody, należy szczerze przyznać, że w kwestii militarnej zwycięstwo orszańskie nie było przełomową bitwą. Pozwoliło ono odzyskać część utraconych na rzecz Moskwy ziem, lecz główny cel podjęcia działań zbrojnych – odzyskanie Smoleńska – nie został osiągnięty. Utrata tej kluczowej twierdzy, odzyskanej dopiero za panowania Zygmunta III, znacząco pogarszała sytuację Wielkiego Księstwa Litewskiego, a także dawała olbrzymią przewagę strategiczną stronie moskiewskiej („kto kontrolował 80-kilometrowy korytarz smoleński w międzyrzeczu Dźwiny i Dniepru, ten dyktował warunki stronie przeciwnej”[46]) i otwierała jej szerokie możliwości ekspansji w kierunku zachodnim. O wiele lepiej zwycięstwo wykorzystano propagandowo, zażegnano zagrożenie walki na dwa fronty i uzyskano kompromis w spornych kwestiach dynastycznych poprzez ustalenie mariaży oraz kwestii dziedziczenia tronów, a także pozyskano, choć nieskuteczne, wsparcie dyplomacji cesarskiej w zabiegach o pokój[47]. Bitwa przyniosła także wiekopomny obraz, który, choć nie miał wpływu na kwestie polityczne, pozostaje jednym ze słynniejszych polskich dzieł sztuki. Pomimo tego, skłonny byłbym jednak zgodzić się z historykami oceniającymi Orszę jako niewykorzystane zwycięstwo oręża polskiego. Sądzę tak z powodu fiaska głównego założenia kampanii – odzyskania Smoleńska, a także z powodu Zjazdu w 1515 roku, który był „pełny rezygnacji dla Jagiellonów”[48]. Rokowania te zostały poniekąd wymuszone okolicznościami na stronie jagiellońskiej. Ustalenia zaś Zjazdu, jak i triumf orszański, nie wpłynęły znacząco na przebieg walk na wschodniej granicy.
Wojciech Bielski
Bibliografia
Źródła:
Bielski M., Kronika polska, t. 2, Sanok 1856
Decjusz J. L., Księga o czasach króla Zygmunta, Warszawa 1960
Stryjkowski M., Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi, t. 2, Warszawa 1846
Opracowania:
Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927
Dróżdż P., Orsza 1514, Warszawa 2000
Herbst S., Obraz bitwy pod Orszą, [w:] Potrzeba historii, czyli o polskim stylu życia, t. 2, Warszawa 1978, s. 273 – 294
Kolankowski L., Polska Jagiellonów: Dzieje polityczne, Olsztyn 1991
Lobin A. N., Bitva pod Oršej 8 sentâbrâ 1514 goda: K: 500-letiû sraženiâ, Sankt Petersburg 2011
Nagielski M., Orsza 1514 roku, „Kwartalnik Bellona” XCVI (VIII), 2014, nr 3, s. 102 – 121
Nagielski M., Przebieg granicy wschodniej W. Ks. Lit. z Moskwą w XVI-XVII wieku ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia strategicznego Bramy Smoleńskiej, [w:] Od armii komputowej do narodowej, red. W. Rezmer, t. 4, Toruń 2012, s. 27 – 64
Nagielski M., Rywalizacja Rzeczypospolitej z Państwem Moskiewskim o dominację w Europie Środkowo-Wschodniej w XVI-XVII w., „Sensus Historiae” XI, 2013, nr 2, s. 87 – 115
Plewczyński M., Wojny i wojskowość polska w XVI wieku, t. 1, Zabrze 2011
Taras A., Orŝa, 8 sentâbrâ 1514 goda, Mińsk 2014
Żygulski Jun. Z., „Bitwa pod Orszą” – struktura obrazu, „Rocznik Historii Sztuki” XII, 1981, s. 85 – 132
https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/517554 [dostęp: 26 sierpnia 2021]
[1] M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska w XVI, t. 1, Zabrze 2011, s. 184; Szerzej o znaczeniu Bramy Smoleńskiej i walkach o nią: M. Nagielski, Przebieg granicy wschodniej W. Ks. Lit. z Moskwą w XVI-XVII wieku ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia strategicznego Bramy Smoleńskiej, [w:] Od armii komputowej do narodowej, red. W. Rezmer, t. 4, Toruń 2012.
[2] M. Plewczyński, op. cit., s. 186.
[3] M. Nagielski, Rywalizacja Rzeczypospolitej z Państwem Moskiewskim o dominację w Europie Środkowo-Wschodniej w XVI-XVII w., „Sensus Historiae” XI, 2013, nr 2, s. 91.
[4] M. Plewczyński, ibidem.
[5] M. Nagielski, Orsza 1514 roku, „Kwartalnik Bellona” XCVI (VIII), 2014, nr 3, s. 107.
[6] J. L. Decjusz, Księga o czasach króla Zygmunta, Warszawa 1960, s. 78.
[7] M. Plewczyński, op. cit., s. 188; M. Stryjkowski, Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi, t. 2, Warszawa 1846, s. 376-377; M. Bielski, Kronika polska, t. 2, Sanok 1856, s. 973.
[8] M. Nagielski, Orsza…, op. cit., s. 109.
[9] Idem, Przebieg granicy wschodniej…, op. cit., s. 35; Idem, Rywalizacja Rzeczypospolitej…, op. cit., s. 91.
[10] Idem, Orsza…, op. cit., s.117; M. Plewczyński, op. cit., s. 210.
[11] M. Bielski, op. cit., s. 976.
[12] M. Plewczyński, ibidem.
[13] M. Bielski, ibidem.
[14] A. Taras, Orŝa, 8 sentâbrâ 1514 goda, Mińsk 2014, s. 98; M. Plewczyński, ibidem.
[15] M. Bielski, ibidem; A. Taras, ibidem.
[16] A. Taras, ibidem; terminu „nobile” używam tutaj w znaczeniu ogółu szlachty.
[17] J. L. Decjusz, op. cit., s. 83; M. Bielski, ibidem; A. N. Lobin, Bitva pod Oršej 8 sentâbrâ 1514 goda: K: 500-letiû sraženiâ, Sankt Petersburg 2011, s. 163.
[18] M. Plewczyński, op. cit., s. 211; A. Taras, ibidem; A. N. Lobin, op. cit., s. 164; M. Nagielski, Orsza…, op. cit., s. 118.
[19] M. Bielski, op. cit., s. 977.
[20] M. Stryjkowski, op. cit., s. 384; podobnie: M. Bielski, ibidem, J. L. Decjusz, op. cit., s. 85.
[21] A. Taras, ibidem.
[22] M. Nagielski, Rywalizacja Rzeczypospolitej…, op. cit., s. 91.
[23] M. Stryjkowski, op. cit., s. 385.
[24] P. Dróżdż, Orsza 1514, Warszawa 2000, s. 205; M. Plewczyński, ibidem; Lobin co prawda nie pisze o zajęciu tych miast lecz wspomina o „delegacii s iz”âvleniem pokornosti” wysłanej do Zygmunta (A. N. Lobin, ibidem).
[25] A. Taras, op. cit., s. 98-99.
[26] Ibidem; A. N. Lobin, ibidem.
[27] M. Plewczyński, op. cit., s. 186.
[28] Cytat za: A. Taras, ibidem; A. N. Lobin, ibidem.
[29] J. L. Decjusz, op. cit., s. 84; wtóruje mu w tym M. Stryjkowski, op. cit., s. 384-385.
[30] J. L. Decjusz, ibidem; M. Bielski, ibidem; P. Dróżdż, ibidem; M. Plewczyński, op. cit., s. 211.
[31] M. Bielski, ibidem; J. L. Decjusz, op. cit., s. 85; M. Stryjkowski, ibidem; M. Nagielski, Orsza…, op. cit., s. 118-119; Idem, Przebieg granicy…, op. cit., s. 35; Idem, Rywalizacja Rzeczypospolitej…, op. cit., s. 91; A. Taras, op. cit., s. 99.
[32] M. Nagielski, Orsza…, op. cit., s. 119; M. Plewczyński, ibidem.
[33] A. Taras, ibidem; A. N. Lobin, op. cit., s. 163, M. Plewczyński, ibidem.
[34] A. N. Lobin, op. cit., s. 164.
[35] A. Taras, op. cit., s. 100.
[36] Ibidem, s. 100-101; A. N. Lobin, op. cit., s. 165; M. Stryjkowski, op. cit., s. 385; M. Plewczyński, ibidem; M. Stryjkowski pisze o powrocie z wielką korzyścią. Znaczenie korzyść jako łup podaję za: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 258.
[37] M. Bielski, op. cit., s. 978.
[38] J. L. Decjusz, ibidem.
[39] L. Kolankowski, Polska Jagiellonów: Dzieje polityczne, Olsztyn 1991, s. 147.
[40] J. L. Decjusz, op. cit., s. 102; P. Dróżdż, op. cit., s. 206.
[41] https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/517554 [dostęp: 26 sierpnia 2021].
[42] Z. Żygulski Jun., „Bitwa pod Orszą” – struktura obrazu, „Rocznik Historii Sztuki” XII, 1981, s. 85.
[43] https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/517554 [dostęp: 26 sierpnia 2021].
[44] Z. Żygulski Jun. ibidem; S. Herbst, Obraz bitwy pod Orszą, [w:] Potrzeba historii, czyli o polskim stylu życia, t. 2, Warszawa 1978, s. 293.
[45] https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/517554 [dostęp: 26 sierpnia 2021]; S. Herbst, op. cit., s. 295.
[46] M. Nagielski, Rywalizacja Rzeczypospolitej…, op. cit., s. 92.
[47] L. Kolankowski, Ibidem.
[48] Ibidem.
