Zmiana po stronie chińskiej nastąpiła po dojściu do władzy Deng Xiaopinga, który zerwał z ideologią i od 1978 roku rozpoczął proces reform, połączonych z ponownym otwarciem Chin na świat. Działania Deng Xiaopinga i jego następców sprawiły, że od początku zmian do 2012 roku średnioroczny produkt krajowy brutto (PKB) wzrastał w Państwie Środka o ok. 9,8%, co przewyższało dokonania japońskie sprzed kilku dekad[40]. W roku 2010 Chińska Republika Ludowa wyprzedziła Japonię pod względem wielkości PKB, co było istotną cezurą dla obu państw, zważywszy na to, że 20 lat wcześniej chińska gospodarka stanowiła niewiele ponad jedną czwartą wartości gospodarki japońskiej[41].
Tak samo jak w okresie reform z końca XIX wieku, tak i obecnie mamy do czynienia ze stopniowym przewartościowywaniem myślenia Japończyków i zmianą definiującego ich Innego. Tym razem jednak zaczynają nim być ponownie Chiny kosztem Zachodu. Co prawda Japonia jest dziś mocno ugruntowana w świecie zachodnim: tak poprzez ustrój demokratyczny i część wspólnych wartości, kontakty biznesowe i interesy gospodarcze, jak i kulturę masową i mass media. Japoński soft power silnie oddziałuje na poszczególne państwa zachodnie[42], włącznie ze Stanami Zjednoczonymi, które nie dały się prześcignąć Tokio przez ostatnie 150 lat. Głównym rywalem dla Japonii będą jednak w najbliższym czasie Chiny, z którymi Tokio dzieli zarówno trudną historię, jak i konflikty terytorialne, m.in. o wyspy Senkaku/Diaoyu[43]. Kraj Kwitnącej Wiśni stracił przewagę gospodarczą wobec Państwa Środka, którą posiadał od końca XIX wieku i przez całe następne stulecie. Elity japońskie, czując rosnące na ich niekorzyść dysproporcje w stosunku do Chińczyków, szukają sojuszy m.in. z Indiami, USA czy Australią, które podzielają obawy Tokio[44]. Pekin poprzez zaawansowane prace nad sztuczną inteligencją[45] jest również na dobrej drodze do stania się jednym z bardziej innowacyjnych państw na świecie, chociaż jeszcze niedawno to Japonia była liderem w ten dziedzinie. Poprzez skalę wzrost Chińskiej Republiki Ludowej przyćmiewa wszystkie poprzednie cudy gospodarcze z poprzednich epok: amerykański, niemiecki, a także japoński. W takim otoczeniu Japończycy będą musieli znaleźć swoje miejsce, a ich uwaga i potrzeba autodefinicji będzie coraz częściej kierować się w stronę głównego hegemona Azji Wschodniej.
Jednak przez większą część historii stosunków chińsko-japońskich Japończycy postrzegali siebie jako wyjątkowy naród. Zadecydowały o tym przede wszystkim dwa czynniki.
Pierwszym jest idea wakon-kansai, która pełniła dla Japończyków rolę swoistego usprawiedliwienia dla pozyskiwania pomysłów z zewnątrz i ich adaptację na rodzimy grunt. W momencie, kiedy Państwo Środka na przestrzeni swojej historii było silnym centrum władzy, oddziałującym kulturowo i politycznie na sąsiednie państwa, Japończycy sięgali do chińskich rozwiązań pełnymi garściami. Mogły być kopiowane całe systemy prawne, rozwiązania architektoniczne czy nawet koncepcje stolic – Japończycy jednak zwykle czuli dumę, że nadali tym rzeczom japońskiego (w domyśle lepszego) „ducha”. W wypadku spadku atrakcyjności kierunku chińskiego Japonia odwracała się od kontynentu i popadała w izolację lub, jak w XIX wieku – zwróciła się ku prądom płynącym z Europy i Ameryki Północnej.
Drugim czynnikiem były historyczne precedensy, które tylko utwierdzały Japończyków w przekonaniu o własnej wyjątkowości. Chodzi tutaj szczególnie o dwa okresy. Pierwszym są najazdy mongolskie z drugiej połowy XIII wieku. Z perspektywy mieszkańców Archipelagu, ukazały one niezwykłość Kraju Kwitnącej Wiśni, który jako jedyny w regionie oparł się zakusom Kubilaj-chana. Niezwykle mocno kontrastowało to z Chinami, które podbite weszły w skład imperium mongolskiego. Drugim okresem jest czas modernizacji rozpoczynający się w okresie Meiji. Uczynił on z Japonii azjatycką awangardę przemian gospodarczych, społecznych, ustrojowych czy wojskowych. Tak samo jak w czasach dominacji mongolskiej, Chiny znalazły się po przeciwnej stronie zestawienia, uosabiając niechęć do jakichkolwiek zachodnich rozwiązań, co skutkowało „stuleciem narodowego upokorzenia” i przegraną wojną z Japonią. Japończycy woleli interpretować korzystne położenie geopolityczne w danym okresie historii jako sukces wynikający z ich wyjątkowości.
Niewykluczone, że w najbliższych dekadach będziemy obserwować powrót do idei wakon-kansai. Japończycy będą szukali recepty na swój marazm gospodarczy czy pogarszającą się demografię. Jeśli sami nie znajdą rozwiązania, mogą po raz pierwszy od około 150 lat czerpać z rozwiązań, które będą płynęły nie z Zachodu, a z dynamicznych i innowacyjnych Chin. Jeśli to nastąpi, sytuacja w Azji Wschodniej powróci do ładu przypominającego ten przed XIX wiekiem.
Jakub Iwan
Bibliografia
Andressen C., KRÓTKA HISTORIA JAPONII. Od samurajów do SONY, Warszawa 2009
Bayer J., Dziak W., Historia polityczna Chin 1839-2014. Konspekt analityczny, Warszawa 2016
Bayer J., Dziak W., Historia polityczna Chin 1839-2014. Kronika najważniejszych wydarzeń, Warszawa 2015
Buckley Ebrey P., Ilustrowana Historia Chin, Warszawa 2002
Gordon A., Nowożytna historia Japonii, Warszawa 2010
Góralczyk B., Wielki renesans. Chińska transformacja i jej konsekwencje, Warszawa 2018
Guzik M. Joanna: Japonia w polityce bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych po II wojnie światowej, In. Bliżej Azji. Współczesne wyzwania dla bezpieczeństwa. Ed. Łukasz Gacek, Rafał Kwieciński, Ewa Trojnar, Warszawa 2017, s. 226-237
Lee K.-F., Inteligencja sztuczna, rewolucja prawdziwa. Chiny, USA i przyszłość świata, Poznań 2019
Hall J.W., Japonia, Warszawa 1979
Hendry J., Japończycy. Kultura i społeczeństwo, Kraków 2013
Kaufman Alison Adcock: The ‘Century of Humiliation,’ Then and Now: Changing Chinese Perceptions Of the International Order, “Pacific Focus”, T. 25. 2010, s. 1-33
Koizumi Kenkichiro: In Search of „Wakon”: The Cultural Dynamics of the Rise of Manufacturing Technology in Postwar Japan. “Technology and Culture”, T. 43. 2002, s. 29-49
Nye Jr. J.S., Soft Power. The means to success in world politics, New York 2004
Okraska T., Słoń w pogoni za smokiem. Stosunki indyjsko-chińskie w zmieniającym się świecie, Toruń 2019
Polit J., Chiny, Warszawa 2004
Rodziński W., Historia Chin, Wrocław 1974
Totman C., Historia Japonii, Kraków 2009
Tubielewicz J., Historia Japonii, Wrocław 1984
Przypisy:
[1] Bayer J., Dziak W., Historia polityczna Chin 1839-2014. Konspekt analityczny, Warszawa 2016, s. 21-23.
[2] Gordon A., Nowożytna historia Japonii, Warszawa 2010, s. 79-80.
[3] Zob. więcej Kaufman Alison Adcock: The ‘Century of Humiliation,’ Then and Now: Changing Chinese Perceptions Of the International Order, “Pacific Focus”, T. 25. 2010, s. 1-33.
[4] Gordon A., op. cit., s. 79-83.
[5] Hall J.W., Japonia, Warszawa 1979, s. 204-208.
[6] Gordon A., op. cit., s. 105.
[7] Ibidem, s. 107-111.
[8] Rodziński W., Historia Chin, Wrocław 1974, s. 506.
[9] Buckley Ebrey P., Ilustrowana Historia Chin, Warszawa 2002, s. 252.
[10] Gordon A., op. cit., s. 133-134.
[11] Hendry J., Japończycy. Kultura i społeczeństwo, Kraków 2013, s. 34.
[12] Koizumi Kenkichiro: In Search of „Wakon”: The Cultural Dynamics of the Rise of Manufacturing Technology in Postwar Japan. “Technology and Culture”, T. 43. 2002, s. 35-38.
[13] Rodziński W., op. cit., s. 506.
[14] Ibidem, s. 505.
[15] Hirobumi Itō (ur. 1841, zm. 1909) – japoński polityk, pierwszy premier Japonii sprawujący z przerwami czterokrotnie urząd w latach 1885-1901.
[16] Li Hongzhang (ur. 1823, zm. 1901) – chiński polityk, zwolennik modernizacji oraz reform Chin na wzór zachodni i czołowy dyplomata dynastii Qing w drugiej połowie XIX wieku.
[17] Tubielewicz J., Historia Japonii, Wrocław 1984, s. 371.
[18] Bayer J., Dziak W., op. cit., s. 34.
[19] Andressen C., KRÓTKA HISTORIA JAPONII. Od samurajów do SONY, Warszawa 2009, s. 82-83.
[20] Bayer J., Dziak W., op. cit., s. 34-37.
[21] Andressen C., op. cit., s. 83.
[22] Bayer J., Dziak W., Historia polityczna Chin 1839-2014. Kronika najważniejszych wydarzeń, Warszawa 2015, s. 51.
[23] Rodziński W., op. cit., s. 522.
[24] Buckley Ebrey P., op. cit., s. 254.
[25] Andressen C., op. cit., s. 83.
[26] Buckley Ebrey P., op. cit., s. 254.
[27] Andressen C., op. cit., s. 83.
[28] Bayer J., Dziak W., Historia polityczna Chin 1839-2014. Konspekt…, s. 39.
[29] Ibidem, s. 113-114.
[30] Ibidem.
[31] Totman C., Historia Japonii, Kraków 2009, s. 558-564.
[32] Gordon A., op. cit., s. 310-314.
[33] Ibidem, s. 314-320.
[34] Polit J., Chiny, Warszawa 2004, s. 188.
[35] Bayer J., Dziak W., op. cit., s. 202-246.
[36] Bayer J., Dziak W., Historia polityczna Chin 1839-2014. Kronika…, s. 311.
[37] Andressen C., op. cit., s. 108.
[38] Ibidem, s. 116-126.
[39] Ibidem, s. 151-155.
[40] Góralczyk B., Wielki renesans. Chińska Transformacja i jej konsekwencje, Warszawa 2018, s. 356-357.
[41] Ibidem, s. 282.
[42] Nye Jr. J.S., Soft Power. The means to success in world politics, New York 2004, s. 85-88.
[43] Guzik M. Joanna: Japonia w polityce bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych po II wojnie światowej, In. Bliżej Azji. Współczesne wyzwania dla bezpieczeństwa. Ed. Łukasz Gacek, Rafał Kwieciński, Ewa Trojnar, Warszawa 2017, s. 233-234.
[44] Okraska T., Słoń w pogoni za smokiem. Stosunki indyjsko-chińskie w zmieniającym się świecie, Toruń 2019, s. 430-432.
[45] Lee K.-F., Inteligencja sztuczna, rewolucja prawdziwa. Chiny, USA i przyszłość świata, Poznań 2019, s. 83-87.
