Wyspa czy ląd? Historia miasta Helu w kontekście procesów narodowościowych – cz. I

Niemniej jednak nie była to tendencja do uniezależnienia się Helu. Pół wieku później (22 lipca 1526) za sprawą Zygmunta Starego gród nad Motławą otrzymał „senioralne prawa feudalne do posiadania miasta Helu i części półwyspu po wsze czasy.[28] W stosownym dokumencie wyjaśniono nieścisłości w odniesieniu do dotychczasowych (1466-1526) podstaw prawa własności. Od tej pory włodarze gdańscy mogli bezpośrednio kształtować losy miasta. W ujęciu formalnym „(…) Hel był podporządkowany tzw. administracji posiadłości ziemskich, tworząc w niej okręg podległy jednemu z gdańskich burmistrzów nazywanemu administratorem helskim.”[29] W tym to czasie Hel uległ prądom reformacyjnym, płynącym ze zwierzchniej metropolii, na skutek czego w 1525 r. powstała w mieście gmina luterańska.[30] Zwiastunem nadejścia ciężkich czasów dla miasta, z których Hel otrząsnął się dopiero pod koniec XIX w., był desant wojsk szwedzkich 3 lipca 1568 r. W czasie trwania wojny północnej o Inflanty (1563-70) miasto zostało doszczętnie ograbione.[31] Kolejny najazd Szwedów w roku 1626, który objął cały kraj, wymusił na helanach oddanie hołdu okupantom. Skandynawska agresja oznaczała blokadę półwyspu, oraz drenaż zasobów miejskich na potrzeby zaopatrzenia obcego wojska.[32] Systematyczne ubożenie miasta, jakie wywołał potop szwedzki, pogłębiło się dodatkowo w wyniku katastrof naturalnych. Na początku XVIIw. epidemia dżumy pochłonęła życie połowy mieszkańców. W latach 1747 i 1771 niszczycielskie sztormy ugodziły dotkliwie w materialne podstawy egzystencji ludności.[33]

Na kolejne daleko idące zmiany polityczne helanom przyszło czekać do okresu pierwszego rozbioru w 1772r. Aczkolwiek w myśl postanowień Prus, Austrii i Rosji Hel nie zmienił przynależności terytorialnej, gdyż jak wiadomo stanowił własność Gdańska, a ten ostatni miał zachować dawną przynależność terytorialną. Nie powstrzymało to wszakże Berlina od aneksji całego półwyspu. Hel zajęto, prawdopodobnie uznając go za strefę administracyjną starostwa puckiego. Narzucenie władzy miało jednak charakter symboliczny i dokonało się „w ten sposób, że działająca na Pomorzu w imieniu króla pruskiego komisja przybyła na miejsce w asyście kilku dragonów 18 września 1772 r. i zawiesiła na murach kościoła patent okupacyjny. Taki sam, wraz z orłem pruskim, umieszczono na dzwonnicy w środku miasteczka. Ponadto radzie miejskiej nakazano stawić się w celu złożenia hołdu królowi pruskiemu (…)”.[34] Gdańsk wykazał w tym fakcie jednak bardzo zdecydowaną postawę, zakazując podległemu miastu okazywania jakichkolwiek oznak poddaństwa, w tym wypełniania wszelkich prawnych dyrektyw ze strony Prus. Postawa Gdańszczan okazała się skuteczna i mimo przepychanek prawnych oraz nacisków niemieckich obydwa miasta zostały formalnie włączone do zaborczego królestwa dopiero na mocy drugiego rozbioru 26 kwietnia 1793. Krótki epizod wojen napoleońskich, który uczynił Gdańsk Wolnym Miastem (pokój tylżycki 1807), będącym protektoratem cesarza Francji, dobiegł końca już 30 maja 1814 roku. Po tej dacie nastąpił powrót do dawnych granic rozbiorowych, przy czym w roku 1857 Gdańsk utracił prawo własności gruntów helskich. Ich nowym właścicielem stał się bezpośrednio rząd Prus.[35] Odłączenie Helu od Gdańska oznaczało wkrótce także pozbawienie praw miejskich. Po około 600 latach istnienia jako miasto Hel stał się w 1872 r. zwykła gminą wiejską.[36] W ramach reformy administracyjnej w roku 1887 wieś helską przydzielono do powiatu puckiego. Dopiero powstanie portu rybackiego kilka lat później zapoczątkowało proces poprawy warunków ekonomicznych w miejscowości. Faktyczne powrót Helu do nowo powstałego państwa polskiego nastąpił 10 lutego 1920.[37]

Piotr Solbach

Przypisy: