Zmiany w otoczeniu międzynarodowym Polski po 1989 roku

Rosja

W listopadzie 1990 roku rozpoczęły się dyskusje z Moskwą na temat wycofania wojsk radzieckich stacjonujących w Polsce. Dyskusje przeciągnęły się do 1992 r. W maju tego roku podpisano układ, który zobowiązał Rosjan do wycofania się z Polski do końca 1993 roku. W kwestii wzajemnych zobowiązań finansowych przyjęto tzw. opcję „0”, czyli zrezygnowano ze wzajemnych roszczeń. W tym samym czasie podpisano również szereg innych umów, wśród nich traktat o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy. W sierpniu 1993 r. Warszawę odwiedził Borys Jelcyn. Zawarto wtedy ważne porozumienia dotyczące dostaw i tranzytu rosyjskiego gazu na Zachód. Jednocześnie ze strony Jelcyna pojawiła się ważna deklaracja. Nie sprzeciwiał się on wstąpieniu Polski do NATO, jednak kilka miesięcy później Moskwa zmieniła swoje stanowisko. Od tego momentu relacje na linii Warszawa – Moskwa uległy pogorszeniu. W latach 1994 – 2000 relacje polsko-rosyjskie ulegały dalszemu pogorszeniu. Apogeum przyniósł 2000 r. kiedy to polskie władze wydaliły 9 dyplomatów rosyjskich pod zarzutem szpiegostwa. Stosunki z Rosją stanowią jeden z największych problemów polskiej polityce zagranicznej. Stereotypy, wzajemna niechęć nie pozwalają zbudować trwałej relacji. Problem stanowi również polityka historyczna, która w obu państwach jest zgoła odmiennie rozumiana. Coraz większy problem stwarzają również aspiracje rosyjskie, co do kontroli obszaru postsowieckiego.

Ukraina

W wielu koncepcjach wśród polskich naukowców Ukraina jawi się, jako kluczowy element polskiego bezpieczeństwa. Polska jako pierwszy kraj uznała niepodległość Ukrainy. Wtedy też pojawiło się znamienne hasło, że „nie ma niepodległej Polski bez niepodległej Ukrainy”. W sierpniu 1993 r. Ukrainę odwiedziła polska premier Hanna Suchocka. Określiła stosunki na linii Kijów-Warszawa mianem partnerstwa strategicznego. Jednak z biegiem lat wzajemne relacje zaczęły ulegać ochłodzeniu. Główną przyczyną była polityka historyczna, podobnie jak w przypadku Rosji. Kwestia Cmentarza Orląt Lwowskich, akcja „Wisła” oraz problem Wołynia stały się przedmiotem szerokiej dyskusji i obrony własnych racji. Sytuacja uległa niewielkiej zmianie po wizycie prezydenta Leonida Kuczmy w Warszawie w 1996 r. kiedy oficjalnie nie sprzeciwił się wejściu Polski do NATO. Również w 2003 r. postawiono niewielki krok w drodze do polepszenia wzajemnych stosunków. Parlamenty obu krajów przyjęły oświadczenie odnoszące się do wydarzeń na Wołyniu. Jednak deklaracje parlamentów nie rozwiązały problemu ostatecznie. Po „pomarańczowej rewolucji” Ukraina weszła na drogę do europeizacji. Proeuropejski rząd, na czele którego stała Julia Tymoszenko odnosił się z sympatią do Polski. Efektem poprawy wzajemnych stosunków było otwarcie Cmentarza Orląt Lwowskich w 2007 roku.

Litwa i Białoruś

Stosunki z Litwą naznaczone były problemem mniejszości polskiej zamieszkującej ten kraj. Wśród Polaków ponownie odrodziły się obawy dotyczące nacjonalizmu litewskiego, który nie był korzystny dla Polaków. W czasie referendum zorganizowanego w lutym 1991 r. na terenach, gdzie większość stanowili Polacy za niepodległością opowiedziało się 15% mieszkańców. Polacy woleli pozostać pod kontrolą Moskwy, która temperowała zapędy litewskie. Dopiero 27 sierpnia 1991 r. Polska uznała niepodległość Litwy. Podobnie jak w przypadku pozostałych sąsiadów kwestie historyczne odgrywały swoją rolę. Akcja Żeligowskiego, stosunek do unii lubelskiej stały się przedmiotem sporów. Jednak wspólne aspiracje w drodze do struktur europejskich stały się podstawą do tworzenia nowej relacji.

Białoruś okazała się wyjątkiem. Mimo początkowo poprawnych relacji z Warszawą sytuacja uległa zmianie w 1994 r. Władzę w kraju przejął wtedy Aleksander Łukaszenka. Mińsk stanowił wyjątek ze względu na inne aspiracje polityczne. Jako jedyne państwo w regionie nie dążyło do ścisłej integracji ze strukturami europejskimi w dalszym ciągu pozostając pod wpływem Moskwy. Głównym problemem na Białorusi była polska mniejszość, która nie chciała się podporządkować Łukaszence. Dodatkowy problem stanowiły prawa człowieka ignorowane przez reżim.

Czechy i Słowacja

W październiku 1991 r. Polska podpisała z Czechosłowacją układ o dobrym sąsiedztwie, solidarności i przyjaznej współpracy. Oba państwa rozpoczęły bliższą współpracę w ramach Grupy Wyszehradzkiej poszerzonej o Węgry. Po „aksamitnym rozwodzie” 1 stycznia 1993 r. stosunki między Czechami i Słowacją, a Polską były poprawne. Zarówno Praga i Bratysława były przekonane, że szybciej dostaną swój bilet do struktur europejskich bez pomocy Warszawy. Myliły się, stąd od 1996 r. można zaobserwować wzmożone kontakty dyplomatyczne w ramach Grupy Wyszehradzkiej.

Podsumowanie

Rozpad świata podzielonego na dwa zwalczające się bloki stworzył nowe podstawy do realizacji polskiej polityki zagranicznej. Warszawa od wieków rozdarta między Wschód, a Zachód również wtedy musiała opowiedzieć się po jednej ze stron. Doświadczenia związane z funkcjonowaniem systemu komunistycznego na terenie Polski spowodowały, że Polacy nie mieli wątpliwości co do własnych celów na przyszłość. Marzeniem stało się uczestnictwo w strukturach europejskich mające na celu podniesienie poziomu życia i rozwój gospodarczy. Kolejnym było uczestnictwo w NATO, które miało gwarantować bezpieczeństwo Polski. Marzenia spełniły się na przełomie wieków. W 1999 r. Polska wstąpiła do NATO. Natomiast w 2004 r. stała się członkiem Unii Europejskiej. Należy jednak pamiętać, że jednorazowe sukcesy w polityce zagranicznej nie dają gwarancji bezpieczeństwa na zawsze. Aktywna polityka zagraniczna, odpowiednio kreowana musi mieć swoją ciągłość.

Adam Krężel

Bibliografia:

1. Polska w stosunkach międzynarodowych, pod red. Stanisława Bielenia, Warszawa 2007.
2. Joanna Dyduch, Europeizacja polskiej polityki zagranicznej w perspektywie realizmu strukturalnego, Wrocław 2016.
3. Zdzisław Krasnodębski, Zmiana klimatu, Kraków 2006.
4. Polityka zagraniczna Polski w warunkach członkostwa w Unii Europejskiej, pod red. Renaty Podgórzańskiej, Toruń 2009.
5. Polityka zagraniczna RP 1989-2002, pod re. Romana Kuźniara, Krzysztofa Szczepanika, Warszawa 2002.