Tego dnia 1667 roku w Warszawie zmarła Ludwika Maria Gonzaga
Nie każda królowa potrafiła zmienić bieg historii – ale ona próbowała, z uporem godnym męża stanu. Ludwika Maria Gonzaga, pochodząca z francuskiego dworu, w polskiej rzeczywistości nie tylko dwukrotnie zasiadła na tronie, ale też rzuciła wyzwanie konwenansom i politycznej inercji. Za jej ambicjami stał plan, który mógł na zawsze odmienić losy Rzeczypospolitej. Czasem jednak nawet królowej nie wystarcza determinacja, by przekonać świat do swoich racji.
Jako jedyna królowa w historii Polski, była żoną aż dwóch królów z dynastii Wazów zasiadających na polskim tronie. Ci królowie to synowie króla Zygmunta III Wazy: Władysław IV Waza i jego przyrodni brat – Jan II Kazimierz Waza.
Pochodzenie królowej
Gonzagowie to włoski ród książęcy. Członkiem tego rodu był Ludwik Gonzaga. W połowie XVI wieku przeniósł się z Włoch do Francji. Był on dziadkiem polskiej królowej – żony dwóch polskich królów: Władysława IV Wazy i jego przyrodniego brata Jana Kazimierza Wazy. Zanim przejdę do omawiania losów ojca polskiej królowej, warto zatrzymać się jeszcze na chwilę przy jej dziadku – Ludwiku Gonzadze. Jak to się stało, że znalazł się we Francji? Otóż przyjechał nad Sekwanę, bo odziedziczył dobra po swojej babce – Annie d’Alencon. Ludwik Gonzaga szybko odnalazł się w nowych warunkach i otrzymał najwyższe godności.
Ożenił się z bogatą dziedziczkę księstw Nevers i Rethel – Henriettą Kliwijską. Z tego związku urodził się przyszły ojciec Ludwiki Marii Gonzagi – Karol I Gonzaga. Mimo że jego ojciec pochodził z Włoch, Karol uważał się za Francuza. Babką od strony ojca Karola I Gonzagi była Małgorzata Paleolog. Była ona ostatnim potomkiem cesarskiej rodziny bizantyjskiej, a Karol jako jej wnuk zgłaszał pretensje do Konstantynopola, jako dziedzic tych ziem!
Przyszły teść dwóch polskich królów chciał zorganizować antyturecką krucjatę w celu odzyskania Konstantynopola. Szukał sprzymierzeńców między innymi u króla Zygmunta III Wazy. Był nawet w Łobzowie na audiencji u ojca swoich przyszłych zięciów! Z Polski pojechał na Węgry i został ranny w walkach z Turkami pod Budą.
Rodzina Ludwiki Marii Gonzagi i droga do Mantui
Karol I Gonzaga był żonaty z Katarzyną de Guise, która wspierała męża w jego działaniach. Gwizjuszy cechowała niezwykła odwaga i ogromne ambicje. Katarzyna de Guise również była odważna, a poza tym lubiła się umartwiać. Była także piękną kobietą, której urodą zainteresował się nawet król Nawarry i Francji, następca Henryka III Walezjusza – Henryk IV Burbon.
Katarzyna de Guise lubiła się biczować, a pod sukniami nosiła kujące łańcuchy! Karol I Gonzaga i Katarzyna de Guise mieli sześcioro dzieci, w tym przyszłą polską królową – Ludwikę Marię Gonzagę.
Siostry Ludwiki Marii Gonzagi zostały mniszkami, a ona sama była widziana przez rodziców jako przyszła królowa. Aby jeszcze bardziej podnieść jej pozycję, na jej ojca chrzestnego wybrano króla Francji Ludwika XIII, a matką chrzestną została królowa Francji – żona Henryka IV Burbona i matka Ludwika XIII Burbona – Maria Medycejska.
W 1618 roku, podczas balu, który odbywał się w Luwrze, żona Karola I Gonzagi i matka Ludwiki Marii Gonzagi przeziębiła się i zmarła! Wtedy dziećmi francuskiej pary książęcej zajęła się ich ciotka – siostra ojca – Katarzyna de Longueville.
Polityczne dziedzictwo Karola Gonzagi i młodość Ludwiki Marii Gonzagi
Wkrótce Karolowi Gonzadze przestało zależeć na odzyskaniu Konstantynopola. Zajął się innym spadkiem – księstwem Mantui. W tym księstwie oraz w margrabiostwie Montferratu rządzili kolejno synowie jego brata stryjecznego. W 1612 roku zmarł najstarszy z nich – Franciszek. Miał on jedynie córkę Marię. W 1626 roku zmarł Ferdynand, który nie miał potomstwa. Teraz spadkobiercą księstwa Mantui został Wincenty II, który także nie miał dzieci. Po jego śmierci księstwo Mantui i margrabiostwo Montferratu dziedziczyli już francuscy Gonzagowie.
Księstwo Mantui i margrabiostwo Montferratu było bardzo łakomym kąskiem dla Habsburgów, ponieważ księstwo Mantui było bardzo bogate, a margrabiostwo Montferratu posiadało dwie twierdze, najpotężniejsze w tej części Włoch. Dlatego spadek po Wincentym II stał się problemem międzynarodowym!
Habsburgowie wysuwali najmłodszą linię Gonzagów. Przedstawiciele tego rodu byli wicekrólami, generałami lub ministrami. Służyli hiszpańskim lub austriackim Habsburgom.
Nie żył już najstarszy brat przyszłej królowej Polski – Ludwiki Marii Gonzagi – Filip, książę de Rethel. W związku z tym ojciec przyszłej królowej Polski wysłał do Włoch swojego kolejnego syna i imiennika – Karola. Poślubił on Marię, która w 1612 roku została sierotą po śmierci wspomnianego wcześniej Franciszka. W 1627 roku zmarł Wincenty II Gonzaga.
Gdy informacje o bezpotomnej śmierci księcia dotarły do de Nevers, ogłosił się on księciem Mantui i wyjechał do Włoch. Towarzyszył mu jego trzeci syn – Ferdynand. Cesarz nie udzielił im jednak inwestytury. Wyznaczył administratora, który miał sprawować władzę w posiadłościach Gonzagów, aż do rozstrzygnięcia sporu o sukcesję.
Karolowi Gonzadze sprzeciwiła się Sabaudia, a wojska hiszpańskie zaczęły oblegać sprzyjającą mu twierdzę Casale. Francuzi byli zajęci wojnami religijnymi z hugenotami, dlatego nie mogli wesprzeć Karola Gonzagi. To się jednak zmieniło, gdy kardynał Richelieu zdobył La Rochelle – 28 października 1628 roku.
Wówczas przygotowywano się do walk we Włoszech i 26 grudnia 1628 roku, mimo sprzeciwu królowej Francji Marii Medycejskiej Rada Królewska czynnie poparła de Neversa. 6 lutego 1629 roku król Ludwik XIII Burbon wkroczył do Sabaudii i 14 marca tego samego roku zmusił ten rejon do kapitulacji. , a dwa dni później Hiszpanie wycofali się spod twierdzy Casale. Te działania spowodowały, że książę Karol I Gonzaga objął rządy w całym odziedziczonym przez siebie państwie.
W 1630 roku Habsburgowie zwrócili się przeciwko ojcu przyszłej polskiej królowej. Wojska habsburskie zdobyły i zniszczyły Mantuę, a Karol Gonzaga uciekł do posiadłości papieskich. Tym razem również na pomoc przybyły mu oddziały francuskie i definitywnie odzyskał władzę w Mantui i Montferracie. Był to wynik pokoju zawartego 2 lipca 1631 roku.
O ile polityka szła po myśli Karola Gonzagi, to w jego życiu osobistym wydarzyło się kilka tragedii. W 1631 roku zmarł jego syn Karol, a w następnym kolejny syn – Ferdynand. Pozostały mu wnuki oraz córki, z córek nie mógł się jednak cieszyć, bo wszystkie przebywały w klasztorach. Przyszła królowa Polski – Ludwika Maria Gonzaga również tam trafiła! Wyszła z klasztoru w 1633 roku, gdy miała 21 lat i przebywała w Nevers.
Ludwika Maria Gonzaga – polityczne aspiracje i pierwsze małżeństwo
Ludwika Maria Gonzaga nie miała wystarczających funduszy, by osiedlić się w Paryżu. Karol Gonzaga w tym czasie został ascetą i przestał interesować się rodziną, dlatego mało jest informacji, dotyczących jego stosunków z córką w tym okresie.
Gdy 30 kwietnia 1632 roku zmarł król Polski Zygmunt III Waza, a jego następcą został jego syn Władysław IV Waza, Ludwika Maria Gonzaga myślała, że zostanie jego żoną. Nowy król Polski postanowił kontynuować prohabsburską politykę swojego ojca i poślubił córkę cesarza Ferdynanda II Habsburga – Cecylię Renatę Habsburżankę.
Gdy w 1644 roku zmarła pierwsza żona króla Władysława IV Wazy – Cecylia Renata Habsburżanka, postanowił on ożenić się ponownie. Tym razem z Ludwiką Marią Gonzagą. Przyjeżdżając do Polski, Ludwika Maria musiała zmienić kolejność imion. Urodziła się jako Maria Ludwika de Nevers, ale w XVII wieku w Polsce to imię traktowano bardzo poważnie. Było ono przeznaczone tylko dla Matki Boskiej. Nie nadawano go żadnej dziewczynce. Toteż i przyszła królowa Polski musiała zmienić ich kolejność.
Przyjeżdżając nad Wisłę, Ludwika Maria przywiozła ze sobą czteroletnią dziewczynkę. Była to Maria Kazimiera, która najpierw z polecenia swojej Pani została żoną wnuka Jana Zamoyskiego – Jana Sobiepana Zamoyskiego, a następnie poślubiła przyszłego króla Polski – Jana III Sobieskiego. Wróćmy jednak do Władysława IV Wazy. Poślubił on Ludwikę Marię Gonzagę w 1645 roku. Wtedy też została królową Polski. Koronacja Ludwiki Marii Gonzagi była bardzo uroczysta. Przed tym wydarzeniem królestwo zatrzymało się na Jasnej Górze, a wjazd do Krakowa nastąpił w czerwcu 1646 roku.
Drugie małżeństwo Władysława IV Wazy nie układało się dobrze. Król zdradzał żonę, a do tego był dla niej bardzo oziębły. Chorował również poważnie. Królowa nie nauczyła się mówić po polsku. Porozumiewała się z mężem po włosku. Nieznajomość języka polskiego stanowiła dla królowej problem w kontaktach z poddanymi, którzy jej nie rozumieli.
Nowa królowa już od pierwszych miesięcy pobytu w Polsce swidziała postępującą chorobę u swojego małżonka i słała listy do Paryża, że Władysław IV Waza może w każdej chwili umrzeć. Nie ingerowała przy tym w wychowanie swojego pasierba – królewicza Zygmunta Kazimierza Wazy, który był synem Władysława IV Wazy i Cecylii Renaty Habsburżanki. Królewicz, mimo że był pojętny, znał dobrze niemiecki i uczył się łaciny, to jednak zmarł niespodziewanie w 1647 roku, po zaledwie tygodniowej chorobie.
Król zapożyczył się u Ludwiki Marii Gonzagi. Pieniędzy potrzebował na wojnę z Turcją. Pożyczka wynosiła 666.000 zł polskich. Królowa nie chciała udzielić pożyczki mężowi, gdyż obawiała się, że mąż jest niewypłacalny. Negocjacje w tej sprawie rozpoczęły się 20 maja 1646 roku. Król oddał w zastaw swoje klejnoty i precjoza, a gdyby to nie starczyło, także inne dobra. Królowa mogła to wszystko zastawiać nawet za granicą. Oprocentowanie wynosiło 46.000 zł polskich rocznie! W chwili śmierci Władysława IV Wazy, jego dług u żony wynosił 818.521 zł polskich. 25 października 1646 roku sejm przekreślił plany wojenne.
Ludwika Maria Gonzaga u boku Jana Kazimierza – druga koronacja i wojna
Król Władysław IV Waza zmarł 20 maja 1648 roku, a ostatnim wydarzeniem o jakim słyszał, był wybuch Powstania Chmielnickiego.
Jednym z powodów, dla których Jan II Kazimierz Waza poślubił wdowę po swoim przyrodnim bracie było to, że płynąc do Portugalii, aby otrzymać tytuł wicekróla tego kraju, Jan Kazimierz, jeszcze jako królewicz został aresztowany przez kardynała Richelieu, który uznał przyrodniego brata polskiego króla za habsburskiego szpiega.
Tylko dzięki interwencji Władysława IV Wazy, Jan Kazimierz odzyskał wolność. Został jednak zobowiązany do nie zawierania sojuszy antyfrancuskich. Wydarzenia te miały miejsce w latach 30. XVII wieku, a więc w okresie, kiedy trwała wojna trzydziestoletnia (1618-1648). Francuzi byli w opozycji do Habsburgów, a polski król był wówczas przecież żonaty z córką cesarza Ferdynanda II Habsburga – Cecylią Renatą Austriaczką.
Jan Kazimierz został wybrany królem Polski 17 listopada 1648 roku. Mimo tego, że za panowania Zygmunta II Augusta i Zygmunta III Wazy dochodziło do tego, że królowie ci poślubiali siostry swoich zmarłych żon, takie małżeństwo nadal było w Polsce uznawane za kazirodztwo.
20 lutego 1649 roku papież Innocenty X udzielił wymaganej prawem kanonicznym dyspensy na to małżeństwo. Mimo jej udzielenia, rozprowadzano kartki z następującą informacją: król Kazimierz z rodzonej siostry pierwszej żony spłodzony, z brata żoną ożeniony, nigdy nie będzie szczęśliwy.
Odwoływano się również do przeszłości króla, kiedy to wstąpił do zakonu jezuitów i uzyskał kapelusz kardynalski nie mając żadnych święceń. Twierdzono, w sprośnych wierszykach, że pozbawiono wtedy Jana Kazimierza męskości.
Ślub Jana Kazimierza Wazy i Ludwiki Marii Gonzagi odbył się 31 maja 1649 roku. Była to cicha uroczystość, ze względu na działania wojenne.
W trakcie małżeństwa z Janem Kazimierzem Wazą, Ludwika Maria wykazała się dużą zapalczywością i hartem ducha. W czasie II wojny północnej, która popularnie zwana jest Potopem Szwedzkim, królowa wykazała się ogromną odwagą. Jednak bywała również naiwna i wierzyła astrologom. Jej pozycja u boku Jana Kazimierza była o wiele mocniejsza, niż gdy była żoną jergo przyrodniego brata – Władysława IV Wazy. Król Jan Kazimierz był psychicznie zależny od swojej żony, co udowodnił po jej śmierci, gdy w 1668 roku podjął decyzję o abdykacji.
Druga elekcja vivente rege? Nigdy! Ludwika Maria Gonzaga i jej ambitny plan
Ludwika Maria Gonzaga nie miała ani córki, ani syna. Z Janem Kazimierzem doczekała się dzieci, ale zmarły one w dzieciństwie. W tamtym okresie Polska doświadczyła wyniszczającego w skutkach potopu szwedzkiego. Król Jan Kazimierz Waza był zmęczony rządami, chciał abdykować.
Królowa Ludwika Maria Gonzaga była w kontakcie z królem Francji – Ludwikiem XIV Burbonem, a także próbowała przekonać do swojego pomysłu, przeprowadzenia elekcji vivente rege m. in. Stefana Czarnieckiego, który jak wiemy odznaczył się bohaterską postawą podczas potopu szwedzkiego. Jego rola była na tyle znacząca, że dziś śpiewamy o nim w hymnie naszego kraju. Gdy Czarnieckiego miała już po swojej stronie, zaczęła szukać dalej. Lubomirski się oburzył, że taką inicjatywę przeprowadza kobieta!
Trzeba było teraz przekonać Francuzów. Króla Ludwika XIV Burbona. Nie było to takie proste, ponieważ rodzina Wielkiego Kondeusza, który naprawdę nazywał się Ludwik de Bourbon-Condé i miał zostać królem Polski oraz rodzina Anny Gonzagi, czyli de facto rodzina polskiej królowej, gdyż Anna była siostrą Ludwiki Marii nie lubiły Mazzariniego, który był ministrem królowej Anny Austriaczki, matki Ludwika XIV.
Zawsze twierdzono nad Sekwaną, że Francji zagrażają trzy kobiety: księżna de Longueville, de Chevereuse i ta ostatnia – Anna Gonzaga, której córka, zgodnie z planem Ludwiki Marii Gonzagi miała zostać żoną Wielkiego Kondeusza, wybranego w elekcji vivente rege na króla Polski. Czyli de facto Anna Henrieta, siostrzenica polskiej królowej miała zostać królową Polski. Wielki Kondeusz również nie cieszył się poparciem króla Francuzów.
Inna kobieta pewnie by już się poddała, ale nie Ludwika Maria Gonzaga. Ona napisała do Mazzariniego, ministra królowej Anny Austriaczki, matki Ludwika XIV. W liście pisała, że szuka kandydata na polskiego króla, który byłby młody i miał chęci i siły, by rządzić Polską i by poślubił jej siostrzenicę. Mazzarini podsunął polskiej królowej kilku kandydatów.
Był to książę Neuburski, książę d’Este oraz pochodzący z nieprawego łoża wnuk Henryka IV Burbona – książę de Mercoeur. W przypadku tego ostatniego, który był synem bękarta wiedziano, że polska szlachta nie zgodzi się, by ktoś taki został królem Polski. Z pozostałych kandydatów to tak: książę Neuburski miał dopiero 8 lat, a więc nie mógłby rządzić, a d’Este w ogóle nie był zainteresowany polskim tronem.
Ludwika Maria Gonzaga i jej polityczne dziedzictwo po śmierci
W końcu, po długich negocjacjach strona francuska wyraziła zgodę na kandydaturę na króla polskiego Wielkiego Kondeusza. Ludwik XIV Burbon przekupił opornych senatorów, gdyż ceną była walka z cesarzem także od Wschodu. Cała operacja kosztowała Francję 344 700 liwrów. Aby przekonać polskich senatorów do swoich racji, królowa wyszła z inicjatywą wydawania gazety.
Czegoś takiego w Polsce jeszcze nie było. “Merkuriusz Polski” był wydawany od 1661 roku. Na łamach tej gazety byli chwaleni wszyscy ci, którzy sprzyjali królowej, czyli np. Stefan Czarniecki. Oprócz tego królowa organizowała bankiety, zabawy, aby pozyskać zwolenników do przeprowadzenia elekcji vivente rege. Nic to nie dało, a u królowej niepowodzenia wywołały tylko frustrację, której skutkiem było zaniechanie wydawania “Merkuriusza Polskiego”.
Brak zgody na drugą w historii Polski elekcję za życia panującego władcy to porażka królowej. Jan Kazimierz w końcu abdykował w 1668 już po śmierci swojej małżonki (zm. 1667). Rozpoczęła się kolejna wolna elekcja, w której kandydatem do tronu był Wielki Kondeusz, którego popierał między innymi przyszły król Polski Jan III Sobieski. Tę elekcję jak wiemy wygrał prawnuk Jana Zamoyskiego, syn Jeremiego Wiśniowieckiego i Gryzeldy Zamoyskiej Wiśniowieckiej – Michał Korybut Wiśniowiecki.
Bibliografia:
- Rudzki Edward, Polskie królowe. Żony królów elekcyjnych, Warszawa 1990.
