Tego dnia 1912 roku urodził się Douglas Kelley, główny psychiatra w więzieniu w Norymberdze w pierwszych miesiącach procesu norymberskiego
Zaczęło się od testów plam atramentowych, a skończyło ostrzeżeniem, że zło nie potrzebowało szaleńców. Douglas Kelley, wojskowy psychiatra w więzieniu norymberskim, opisał nazistowskich liderów jako ludzi przerażająco „normalnych” i skutecznych. Badał ich, klasyfikował i wyciągał wnioski, które uderzały w wygodne mity. A potem sam odszedł w cieniu historii, zostawiając Ameryce niewygodne pytania.
Douglas M. Kelley był oficerem wywiadu armii USA i głównym psychiatrą w więzieniu w Norymberdze w pierwszych miesiącach procesu. Prowadził wywiady kliniczne, analizował pismo i stosował test Rorschacha u 22 oskarżonych z kierownictwa III Rzeszy, aby ocenić ich poczytalność i kompetencję procesową.
Wnioski, które publikował i omawiał na wykładach, podważały popularną narrację: sprawcy masowych zbrodni najczęściej nie prezentowali psychoz ani urojeń, lecz energię, ambicję, narcystyczny głód władzy i gotowość podporządkowania środków celom politycznym. Szaleństwo nie było żadnym wyjaśnieniem nazizmu; sprawcy byli wytworami własnego środowiska – i jego aktywnymi współtwórcami.
Po wojnie Kelley wykładał, pisał i spierał się publicznie o granice etyki lekarza-oficera. Zostawił po sobie archiwum w United States Holocaust Memorial Museum oraz książkę 22 Cells in Nuremberg. Jego prace sugerowały, że mechanizmy, które wyniosły nazistów, mogły się odtworzyć w każdym społeczeństwie, jeśli kultura polityczna nagradzała demagogię i dehumanizację.
Urodził się Douglas Kelley w Truckee w Kalifornii 11 sierpnia 1912. Jego droga zawodowa łączyła ambicję naukową z praktyką kliniczną. Ukończył University of California, Berkeley, a następnie University of California, San Francisco School of Medicine, po czym uzyskał stopień doktora nauk medycznych w Columbia University College of Physicians and Surgeons w 1941.
W 1942 został powołany do United States Army Medical Corps i objął funkcję głównego psychiatry w 30th General Hospital na Europejskim Teatrze Działań. To doświadczenie przygotowało go do kluczowej misji: w pierwszych miesiącach procesu przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze pełnił funkcję głównego psychiatry więzienia, oceniając poczytalność i kompetencję oskarżonych do udziału w postępowaniu.
W Norymberdze współpracował z psychologiem Gustavem Gilbertem, a w pracy stosował metody kliniczne i projekcyjne, w tym test Rorschacha. Formalnie badał zdolność oskarżonych do stania przed sądem; nieformalnie starał się zrozumieć, co napędzało ludzi, którzy organizowali aparat zbrodni Trzeciej Rzeszy.
- prowadził systematyczne wywiady kliniczne,
- analizował pismo i zachowania osadzonych,
- opracowywał profile psychologiczne,
- przygotowywał opinie dla sędziów i prokuratorów International Military Tribunal.
Douglas Kelley w Norymberdze: metody, cele, pierwsze wnioski
Douglas Kelley wraz z Gustavem Gilbertem zastosował test Rorschacha wobec 22 oskarżonych należących do ścisłego kierownictwa nazistowskiego. Swoje wnioski zebrał w książkach 22 Cells in Nuremberg oraz The Case of Rudolf Hess. Diagnozując Rudolfa Hessa, stwierdził prawdziwą psychoneurozę, przede wszystkim typu histerycznego, „naszczepioną” na bazową osobowość paranoidalną i schizoidalną, z amnezją częściowo autentyczną i częściowo upozorowaną. Ten obraz potwierdziło co najmniej sześciu niezależnych psychiatrów z USA, Wielkiej Brytanii, Francji i ZSRR.
W ocenie Roberta Leya, szefa Deutsche Arbeitsfront (DAF), Douglas Kelley widział skrajną niestabilność oraz podejrzewał organiczne podłoże. Po samobójstwie Leya w październiku 1945 doprowadził do pośmiertnych badań mózgu, by zweryfikować hipotezę uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.
Nie znamy się na zbrodniach wojennych. Nie mamy o nich pojęcia. Wiemy o ich szczegółach, ale nie rozumiemy psychologii zbrodni wojennych. (…) Istniała przecież jakaś psychologiczna ułomność, która napędzała te zbrodnie; musimy ją zrozumieć, bo inaczej nie damy sobie rady z takimi rzeczami w przyszłości. — tymi słowami Emily Taft Douglas, członkini Izby Reprezentantów z Illinois, zarysowała w 1945 pytania, na które w praktyce odpowiadał zespół Kelleya.
Douglas Kelley i „normalność” sprawców: konsekwencje dla rozumienia zła
Przeglądając wyniki testu Rorschacha i dane kliniczne, Douglas Kelley doszedł do wniosku, że poza Leyem czołowi oskarżeni nie wykazywali zaburzeń, które zwalniałyby z odpowiedzialności. To podważało wygodny mit, że tylko „szaleńcy” mogli zaplanować zbrodnie Trzeciej Rzeszy. Badacz ludobójstwa James Waller opisał ten mechanizm ucieczki: ludzie pragnęli psychologicznego dystansu od sprawców; nie chcieli wierzyć, że potencjał działania jak nazista mógł istnieć w nich samych lub w ich sąsiedzie.
W ujęciu Kelleya najsilniejsze cechy wspólne obejmowały:
- nieposkromioną ambicję i pracoholizm,
- narcystyczne rysy osobowości,
- przesadny patriotyzm, którym usprawiedliwiano niemal każde środki.
Hermann Göring uderzał Kelleya inteligencją i urokiem, lecz zarazem skrajnym brakiem empatii. Opisał go jako błyskotliwego, odważnego, bezwzględnego i sprytnego „executive”. Gustave Gilbert zachował większy dystans, widząc w Göringu inteligentnego, lecz sadystycznego egotystę i agresywnego psychopatę. To zderzenie ocen unaoczniało, jak łatwo kliniczna „zwyczajność” maskowała zdolność do zbrodniczych decyzji.
Żywiliśmy głęboką nadzieję, iż publiczne ujawnienie winy tych złoczyńców wywoła w masach naszych byłych wrogów powszechny i trwały wstręt do wojny, militaryzmu, agresji i rasistowskich koncepcji wyższości jednych narodów nad innymi. — deklarował Harry Truman, wyrażając polityczną stawkę procesu.
Douglas Kelley, Robert Ley i spór o „szaleństwo” jako wyjaśnienie nazizmu
Wobec Roberta Leya Douglas Kelley opierał się na hipotezie zmian organicznych mózgu. Po samobójstwie więźnia w październiku 1945 skorzystał z okazji, by zlecić badania pośmiertne mózgu i zweryfikować diagnostykę. Jednocześnie Douglas Kelley ostrzegał, że przypadek Leya nie przesądzał o reszcie: dla większości oskarżonych „szaleństwo” nie tłumaczyło udziału w zbrodniach.
Szaleństwo nie było żadnym wyjaśnieniem nazizmu; naziści byli wytworami swojego środowiska – a zarazem, w większym niż zwykle stopniu, jego twórcami – podkreślał, odwołując się do socjologii, historii idei oraz semantyki ogólnej Alfreda Korzybskiego. Zwracał uwagę na długie trwanie wzorców nacjonalistycznych i rasistowskich w niemieckiej kulturze od końca XIX wieku, które nazizm zradykalizował i skapitalizował dzięki przywództwu charyzmatycznemu.
Jest faktem potwierdzonym naukowo, że osoba myśląca emocjonalnie (obszarami wzgórzowymi mózgu) nie potrafi myśleć intelektualnie (korą mózgową) – pisał, dodając: Hitler dysponował narodem myślącym talamicznie, chętnym do czczenia Goebbelsa, Streichera, Leya i innych propagandystów.
Douglas Kelley po wojnie: uczelnie, publikacje, recepcja
Po honorowym zwolnieniu w 1946 Douglas Kelley został Associate Professor of Psychiatry w Bowman Gray School of Medicine (dziś Wake Forest University) w Karolinie Północnej. Od 1949 pełnił funkcję Professor of Criminology na University of California, Berkeley. W 1950–1951 przewodniczył Society for the Advancement of Criminology (później American Society of Criminology). Intensywnie wykładał i publikował, stając się rozpoznawalnym komentatorem Norymbergi.
Najważniejsze publikacje:
- 22 Cells in Nuremberg. A Psychiatrist Examines the Nazi Criminals (1947),
- The Case of Rudolf Hess (studium przypadku),
- współautorskie opracowania kliniczne w podręczniku The Rorschach Technique pod redakcją Bruna Klopfera (1942).
W sferze kultury popularnej Douglas Kelley pojawił się w docudramie BBC Nuremberg: Nazis on Trial (2006), gdzie zagrał go Stuart Bunce. Biograficznie jego pracę opisał Jack El-Hai w książce The Nazi and the Psychiatrist, która przedstawiła zarówno wnioski kliniczne, jak i etyczne spory o granice roli lekarza-oficera.
Archiwalia: zespół „Dr. Douglas M. Kelley papers” w United States Holocaust Memorial Museum
Po latach materiały Douglasa Kelleya trafiły do United States Holocaust Memorial Museum jako zespół Dr. Douglas M. Kelley papers (identyfikator irn714742; nabytki 2019.612.1). Zbiór obejmował lata 1945–1955 i dokumentował jego rolę jako psychiatry badającego 22 wysokich funkcjonariuszy nazistowskich przed i w trakcie procesu norymberskiego.
Zakres materiału obejmował m.in.:
- dokumenty administracyjne International Military Tribunal, memoranda, dzienniki i zeszyty z notatkami, wycinki prasowe, kopie fotografii z sali rozpraw,
- kompletne teczki spraw poszczególnych oskarżonych: testy Rorschacha, raporty kliniczne, szkice biograficzne, autobiografie pisane przez osadzonych, korespondencję więźniów do rodzin i do Kelleya,
- analizy dotyczące innych procesów, w tym Ministries Trial i Doctors’ Trial, oraz materiały do analizy Adolfa Hitlera,
- rękopisy i maszynopisy Kelleya, w tym Preliminary Studies of the Rorschach records of the Nazi War Criminals i The Nazis Talk Before They Die,
- elementy unikatowe, jak szklane klisze rentgenowskie mózgu Roberta Leya po samobójstwie w 1945.
Seria archiwalna została uporządkowana w cztery części:
- Series 1: Nuremberg War Trials papers, 1945–1946,
- Series 2: Nuremberg War Trials case files, 1945–1947,
- Series 3: Nazi Rorschach research, 1946–1955,
- Series 4: 22 Cells in Nuremberg, 1946–1947.
Lista oskarżonych, których dokumentacja znalazła się w zespole (dobór, zgodnie z materiałem):
- Ernst Bohle, Walter Buch, Richard Walther Darré, Karl Dönitz, Hans Frank, Wilhelm Frick, Hans Fritzsche, Walther Funk, Hermann Göring, Rudolf Hess, Alfred Jodl, Ernst Kaltenbrunner, Wilhelm Keitel, Hans Lammers, Robert Ley, Konstantin Freiherr von Neurath, Franz von Papen, Erich Räder, Joachim von Ribbentrop, Alfred Rosenberg, Fritz Sauckel, Hjalmar Schacht, Baldur von Schirach, Arthur Seyss-Inquart, Albert Speer, Julius Streicher, a także materiały dot. Adolfa Hitlera i Miklósa Horthyego oraz postaci takich jak Otto Skorzeny.
Douglas Kelley o Hitlerze: lęki, somatyka i decyzje polityczne
Choć Adolf Hitler pozostawał poza bezpośrednim zasięgiem badań, Douglas Kelley zebrał dane od jego współpracowników, lekarzy i sekretarek. Ustalił, że przywódca cechował się skrajnym przekonaniem o własnej wyjątkowości, bliskim megalomanii, a sprzeciw wobec jego decyzji wywoływał u niego gwałtowne reakcje. Zwracał uwagę na długotrwałe dolegliwości żołądkowo-jelitowe, których przyczyny organicznej lekarze nie wykryli.
Douglas Kelley diagnozował je jako bóle brzucha na tle nerwowym. Wskazywał na epizody, w których lęk o zdrowie miał rzutować na terminy decyzji strategicznych, np. przyspieszenie ataku na ZSRR w 1941. Nie potwierdzono raka żołądka, którego Hitler się obawiał, lecz lęk i hipochondryczne reakcje miały – w ocenie Kelleya – wpływać na rytm pracy i presję na otoczenie.
Bardzo ważne decyzje podejmował w pośpiechu i równie pośpiesznie realizował – zanotował Douglas Kelley. Straszliwe skutki jego decyzji są dobrze znane, ale szokujące było, że cała wojna rozgorzała z powodu skurczów żołądka na tle histerycznym i kompulsywno-obsesyjnych obaw tego psychoneurotyka, który akurat znalazł się na kierowniczym stanowisku.
Na postawę wobec samobójstwa wpływał także przykład Benita Mussoliniego. Mnie to się nigdy nie przydarzy – miał reagować Hitler na zdjęcia zbezczeszczonych zwłok duce. W testamencie napisał: Moja żona i ja wybraliśmy śmierć, by uniknąć hańby zamachu stanu czy kapitulacji.
„Lekcja amerykańska” Kelleya: ostrzeżenie przed demagogią
Z badań norymberskich Douglas Kelley wyciągnął wniosek o potencjalnej powtarzalności zła w warunkach demokratycznych. Odrzucił tezę, że Niemcy byli „wyjątkowym narodem”; twierdził, iż podobne wzorce osobowości i polityczne mogą się pojawić wszędzie.
Mało było w dzisiejszej Ameryce czynników, które uniemożliwiłyby powstanie w USA reżimu w nazistowskim stylu. Wśród mieszkańców Ameryki znalazłem te same ciągotki do likwidacji mniejszości. — mówił na wykładach w 1946. Wymieniał polityków wykorzystujących rasowe mity — jak Theodore Bilbo, John E. Rankin czy Eugene Talmadge — jako przykłady demagogii groźnej dla standardów demokratycznych.
Recepta Kelleya była pragmatyczna:
- maksymalne usunięcie barier udziału w wyborach i podniesienie frekwencji,
- edukacja nastawiona na krytyczne myślenie i hamowanie silnych reakcji emocjonalnych w debacie,
- odrzucenie kandydatów, którzy budowali kapitał na uprzedzeniach rasowych lub religijnych.
Stany Zjednoczone nigdy nie osiągną pełnej dojrzałości – twierdził – dopóki nie przejdą tej transformacji.
Ciemny finał: śmierć i jej echo
1 stycznia 1958 Douglas Kelley popełnił samobójstwo, połykając cyjanek potasu podczas rodzinnego spotkania transmitującego mecz Rose Bowl. Zrobił to na oczach żony, ojca i najstarszego syna, nie pozostawiając listu pożegnalnego. W relacjach bliskich pojawiały się wątki alkoholizmu, epizodów depresyjnych i mrocznej fascynacji „kontrolą nad własną śmiercią” w stylu Hermannа Göringa, który zabił się cyjankiem w październiku 1946 na krótko przed planowaną egzekucją.
Syn wspominał: Gotował obiad, oparzył się i eksplodował. Następnie stał już na schodach, mówiąc, że połknie cyjanek potasu i że umrze w 30 sekund. Po chwili zmarł w łazience.
Tragiczny koniec Douglasa Kelleya dopisał bolesny przypis do jego własnej pracy: badając przepaść ludzkich decyzji w systemach politycznych, ryzykował, że przepaść ta odbije się echem w życiu prywatnym badacza.
Douglas Kelley zbudował nie tylko zasób źródeł do psychohistorii Trzeciej Rzeszy, ale też ramę interpretacyjną, w której zło nie wymagało „szaleństwa”, by działać skutecznie. W jego ujęciu to instytucje, kultura i retoryka dawały „zwyczajnym” ludziom narzędzia do realizacji niezwyczajnie zbrodniczych celów. Ta lekcja pozostawała aktualna.
Bibliografia:
- Dr. Douglas M. Kelley papers, portal.ehri-project.eu
- El-Hai Jack, Göring i psychiatra. Tragiczny pojedynek umysłów, Warszawa 2015.
- Manuscript of Douglas M. Kelley, perspectives.ushmm.org
Fot. poglądowa, Widok oskarżonych na ławie oskarżonych podczas procesu Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w sprawie zbrodniarzy wojennych w Norymberdze, Bawaria, Niemcy, 1 listopada 1945
