Na sali sądowej spotkali się ci, którzy rozpętali największą wojnę w dziejach i zbudowali machinę ludobójstwa. Gdy świat dowiadywał się, kogo skazano w Norymberdze, nie chodziło już tylko o winę jednostek, lecz o odpowiedź, czy prawo potrafi stanąć ponad władzą absolutną. To była chwila, w której historia wyznaczyła granicę między bezkarnością a odpowiedzialnością.
Po zakończeniu II wojny światowej 20 listopada 1945 roku w Norymberdze rozpoczął się historyczny proces przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym. Do 1 października 1946 roku sędziowie czterech mocarstw osądzali najwyższych przywódców III Rzeszy za spisek, zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Był to pierwszy w dziejach przypadek, gdy przywódców państwa pociągnięto do odpowiedzialności karnej za zbrodnie o randze międzynarodowej — i przełom, który pokazał, że nawet najwyższe funkcje nie chroniły przed odpowiedzialnością.
Procesy ukształtowały standardy dowodowe, tłumaczenia symultaniczne i jawność postępowania, co później przejęły kolejne trybunały (np. Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze). Dla odbiorcy niebędącego prawnikiem najważniejsze było to, że od tej pory osoby u steru państwa odpowiadały osobiście, a nie „instytucjonalnie”.
W skrócie:
- Procesy norymberskie rozpoczęły się 20 listopada 1945 i zakończyły 1 października 1946 przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym; po raz pierwszy osądzono przywódców państwa za zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości.
- Na ławie oskarżonych zasiadło 22 nazistowskich dygnitarzy. 12 osób skazano na śmierć (m.in. Hermann Göring, Joachim von Ribbentrop, Wilhelm Keitel, Ernst Kaltenbrunner, Alfred Rosenberg, Hans Frank, Wilhelm Frick, Julius Streicher, Fritz Sauckel, Alfred Jodl, Arthur Seyss-Inquart, Martin Bormann – zaocznie). Egzekucje wykonano 16 października 1946 (poza Göringiem – samobójstwo, i Bormannem – nieobecny).
- Wysokie kary więzienia otrzymali m.in. Rudolf Hess (dożywocie), Walther Funk (dożywocie), Erich Raeder (dożywocie), Karl Dönitz (10 lat), Baldur von Schirach (20 lat), Albert Speer (20 lat), Konstantin von Neurath (15 lat). Franz von Papen, Hjalmar Schacht i Hans Fritzsche zostali uniewinnieni.
- Proces ustanowił zasady norymberskie: osobistą odpowiedzialność jednostki, brak ochrony przez „rozkaz przełożonego” oraz pierwszeństwo prawa naturalnego nad ustawami służącymi zbrodni; stanowisko to wzmacniała myśl Gustava Radbrucha.
- Norymberga miała ogromny wymiar symboliczny (miejsce zjazdów NSDAP i uchwalenia ustaw norymberskich), ale tylko niewielka część sprawców w ogóle została skazana – niemieckie powojenne śledztwa doprowadziły do ok. 6,5 tys. wyroków i jedynie 182 dożywoci.
- Procesy stały się fundamentem dla współczesnego sądownictwa międzynarodowego (także Międzynarodowego Trybunału Karnego) i trwałą przestrogą, że państwowa władza nie chroniła sprawców zbrodni. Jednocześnie nie doszło do analogicznego, kompleksowego rozliczenia zbrodni komunistycznych w ZSRR.
Początek procesów – czym były procesy norymberskie?
Proces norymberski był przełomem: wskazywał, że nawet najwyższe funkcje państwowe nie chroniły sprawców przed odpowiedzialnością. Z Norymbergi wywodziły się zasady norymberskie, które później przyjęło Zgromadzenie Ogólne ONZ. W praktyce oznaczało to m.in., że:
- nikt – nawet urzędnik państwowy – nie zasłaniał się rozkazem przełożonego, aby uniknąć kary;
- zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne podlegały ściganiu przez sądy międzynarodowe;
- prawo naturalne, oparte na elementarnych wartościach humanitarnych, miało nadrzędny charakter nad niesprawiedliwym prawem stanowionym.
Historycy – w tym Gustav Radbruch – podkreślali, że prawo skrajnie niesprawiedliwe nie było prawem. To stanowisko stało się jednym z filozoficznych fundamentów nowoczesnego prawa międzynarodowego i etosu odpowiedzialności jednostki.
Zasady norymberskie i ich znaczenie dla prawa
Zasady ugruntowały cztery typy zarzutów: spisek w celu popełnienia zbrodni, zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciwko ludzkości. W Norymberdze wypróbowano język, którym społeczność międzynarodowa opisywała eksterminację, niewolniczą pracę, deportacje i rabunek na niespotykaną skalę. W praktyce:
- wprowadzono osobistą odpowiedzialność przywódców;
- odrzucono linię obrony opartą na tylko wykonywałem rozkazy;
- zbudowano architekturę argumentów, z której korzystał później Międzynarodowy Trybunał Karny i trybunały ad hoc.
Te ramy prawne – i stojąca za nimi metodologia dowodowa – były do dziś fundamentem oceny zbrodni XX i XXI wieku.
Zbrodniarze skazani w Norymberdze – wyroki i egzekucje
Na ławie oskarżonych zasiadło 22 mężczyzn. Zarzuty obejmowały cztery kategorie opisane wyżej. Wyroki śmierci przez powieszenie otrzymali m.in.:
- Hermann Göring – popełnił samobójstwo tuż przed egzekucją;
- Joachim von Ribbentrop – minister spraw zagranicznych;
- Wilhelm Keitel – feldmarszałek, szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW);
- Ernst Kaltenbrunner – szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA);
- Alfred Rosenberg – ideolog nazizmu, minister ds. okupowanych terenów wschodnich;
- Hans Frank – generalny gubernator w okupowanej Polsce;
- Wilhelm Frick – współautor ustaw norymberskich, później protektor Czech i Moraw;
- Julius Streicher – wydawca tygodnika Der Stürmer;
- Fritz Sauckel – organizator pracy przymusowej;
- Alfred Jodl – generał, współautor niemieckich planów wojennych;
- Arthur Seyss-Inquart – komisarz Rzeszy w Holandii;
- Martin Bormann – sądzony zaocznie, szef kancelarii Hitlera.
Egzekucje wykonano 16 października 1946 roku, z wyjątkiem Göringa (samobójstwo) i Bormanna (nieobecny).
Kogo skazano w Norymberdze na więzienie? Kary długoletnie i dożywocia
Nie wszyscy oskarżeni otrzymali najwyższy wymiar kary. Wielu skazano na długoletnie więzienie bądź dożywocie. Byli to m.in.:
- Rudolf Hess – dożywocie; dawny zastępca Führera w NSDAP;
- Walther Funk – dożywocie; minister gospodarki i prezes Reichsbanku;
- Erich Raeder – dożywocie; dowódca Kriegsmarine;
- Karl Dönitz – 10 lat; następca Hitlera jako prezydent Rzeszy;
- Baldur von Schirach – 20 lat; pierwszy przywódca Hitlerjugend;
- Albert Speer – 20 lat; główny architekt III Rzeszy i minister uzbrojenia;
- Konstantin von Neurath – 15 lat; protektor Czech i Moraw.
Część osób uniewinniono – m.in. Franza von Papena (byłego kanclerza Niemiec), Hjalmara Schachta (finansistę, prezesa Reichsbanku) i Hansa Fritzsche (propagandystę).
Znaczenie, liczby i kontrowersje
Procesy miały ogromne znaczenie symboliczne również dlatego, że toczyły się w mieście zjazdów NSDAP i uchwalenia ustaw norymberskich – sercu nazistowskiej propagandy. Jednocześnie przypomniano, że wielu sprawców nigdy nie stanęło przed sądem.
Karol Nawrocki, ówczesny prezes Instytutu Pamięci Narodowej, obecnie prezydent RP, zwracał uwagę, iż po wojnie niemiecka prokuratura wszczęła ok. 87 tysięcy postępowań przeciw zbrodniarzom, ale skazano jedynie ok. 6,5 tysiąca osób, z czego zaledwie 182 otrzymały dożywocie. Tę dysproporcję pamiętano jako ostrzeżenie: systemowa zbrodnia nie zawsze kończyła się systemowym osądem.
Dlaczego warto pamiętać, kogo skazano w Norymberdze? Dziedzictwo i przestroga
Procesy norymberskie stały się fundamentem współczesnego prawa międzynarodowego i wzorcem dla późniejszego Międzynarodowego Trybunału Karnego. Wnioski były jasne:
- osądzenie nazistowskich elit było bezprecedensowe;
- wyroki potwierdzały, że prawo nie chroniło zbrodniarzy;
- pamięć o Norymberdze przypominała, że bezkarność prowadziła do powrotu przemocy.
Jednocześnie Związek Radziecki nigdy nie doczekał się własnej „Norymbergi”. Zbrodnie komunistyczne pozostawały w dużej mierze nieosądzone, co oddziaływało na politykę międzynarodową przez dekady po wojnie.
Hermann Göring – najwyżej postawiony zbrodniarz w Norymberdze
Hermann Göring był jedną z najbardziej wpływowych postaci III Rzeszy i najważniejszym nazistą, który stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym. Urodzony w 1893 roku, należał do grona najbliższych współpracowników Hitlera. Już w latach 20. był członkiem NSDAP, uczestnikiem puczu monachijskiego i szybko awansował w hierarchii partyjnej.
W III Rzeszy pełnił wiele funkcji: od marszałka Rzeszy, przez ministra lotnictwa, aż po głównodowodzącego Luftwaffe. Był też odpowiedzialny za tworzenie Gestapo w 1933 roku, a więc narzędzia terroru wewnętrznego, które stało się fundamentem nazistowskiego państwa policyjnego. W czasie II wojny światowej nadzorował bombardowania miast, także w Polsce – Warszawy, Wielunia i wielu innych.
Podczas procesu w Norymberdze zarzucano mu udział w planowaniu i realizowaniu agresywnych wojen, rabunku okupowanych terenów oraz eksterminacji Żydów i Polaków. Uznano go za współodpowiedzialnego za politykę pracy przymusowej i grabież dzieł sztuki – część z nich przeznaczał do własnych kolekcji.
Trybunał skazał go na karę śmierci przez powieszenie, jednak Göring tuż przed egzekucją w październiku 1946 roku popełnił samobójstwo, zażywając cyjanek. Został w ten sposób najwyższym rangą przywódcą III Rzeszy, który uniknął wykonania wyroku.
Proces ujawnił jego pychę i nieustanne próby usprawiedliwiania działań, ale także fakt, że był on jednym z architektów systemu terroru, który pochłonął miliony istnień ludzkich.
Rudolf Hess – więzień numer jeden w Spandau
Rudolf Hess, urodzony w 1894 roku, był jednym z pierwszych i najbardziej lojalnych współpracowników Hitlera. Nazywano go „zastępcą Führera”, ponieważ od 1933 roku pełnił funkcję zastępcy Hitlera w NSDAP i zajmował się sprawami partyjnymi. W młodości walczył w I wojnie światowej, a po jej zakończeniu studiował i stopniowo związał się z ruchem narodowosocjalistycznym.
W historii zapisał się jednak głównie dzięki niezwykle kontrowersyjnemu wydarzeniu. W maju 1941 roku, w środku wojny, poleciał samotnie samolotem do Szkocji, gdzie – jak się przypuszcza – próbował negocjować pokój z Wielką Brytanią na własną rękę. Został jednak aresztowany i osadzony w brytyjskim więzieniu. Do Niemiec już nigdy nie wrócił.
W Norymberdze oskarżono go o udział w planowaniu wojny napastniczej i zbrodni przeciwko pokojowi. Choć nie przypisywano mu bezpośrednio zbrodni wojennych, jego pozycja w partii i bliska współpraca z Hitlerem były wystarczające, by uznać go za współodpowiedzialnego.
Trybunał skazał Hessa na dożywotnie więzienie. Trafił do więzienia w Spandau w Berlinie, gdzie spędził resztę życia jako więzień numer jeden. Był ostatnim z osadzonych – zmarł w 1987 roku w wieku 93 lat, według oficjalnych ustaleń popełnił samobójstwo.
Los Hessa do dziś budzi kontrowersje – niektórzy uważali go za fanatyka, inni za oderwanego od rzeczywistości polityka, który próbował ratować Niemcy przed całkowitą katastrofą, lecz wybrał drogę całkowicie nieracjonalną.
Joachim von Ribbentrop – twarz nazistowskiej dyplomacji
Joachim von Ribbentrop, urodzony w 1893 roku, był ministrem spraw zagranicznych III Rzeszy i jednym z głównych architektów polityki Hitlera. Jego nazwisko na zawsze zapisało się w historii przez podpisanie paktu Ribbentrop-Mołotow z ZSRR w sierpniu 1939 roku. Układ ten, zawierający tajny protokół o podziale Polski i krajów bałtyckich, otworzył drogę do wybuchu II wojny światowej.
Ribbentrop wcześniej uchodził za sprawnego dyplomatę – pełnił funkcję ambasadora Niemiec w Londynie, choć jego metody działania były bezwzględne i podporządkowane polityce Hitlera. W czasie wojny angażował się w politykę eksterminacyjną wobec Żydów i wrogów Niemiec, popierał agresję militarną i współpracował z innymi dygnitarzami przy planowaniu okupacji.
Podczas procesu w Norymberdze został uznany za winnego zbrodni przeciwko pokojowi, zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości. Trybunał nie miał wątpliwości, że jako minister spraw zagranicznych miał świadomość i aktywnie uczestniczył w planach Hitlera.
Skazano go na karę śmierci przez powieszenie, którą wykonano 16 października 1946 roku. W ostatnich słowach miał powiedzieć: „Bóg chroń Niemcy”.
Ribbentrop do końca procesu utrzymywał, że działał lojalnie wobec swojego kraju, jednak historia zapamiętała go jako dyplomatę, który współtworzył układ prowadzący do największej wojny w dziejach.
Wilhelm Keitel – posłuszny feldmarszałek bez własnej woli
Wilhelm Keitel, urodzony w 1882 roku, był feldmarszałkiem Rzeszy i szefem Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW). Od samego początku wojny był jednym z najbliższych doradców Hitlera w sprawach wojskowych, choć wielu współczesnych i historyków podkreślało, że nie miał niezależności ani charakteru przywódcy. Był raczej bezwzględnie posłusznym wykonawcą poleceń Führera, co przyniosło mu wśród niemieckich oficerów pogardliwe przezwisko Lakeitel (gra słów oznaczająca „lokaj Keitel”).
Keitel podpisywał liczne rozkazy, które bezpośrednio prowadziły do zbrodni wojennych. Odpowiadał za:
- rozkazy dotyczące masowych egzekucji jeńców wojennych, zwłaszcza sowieckich,
- rozkazy represji wobec ludności cywilnej na terenach okupowanych,
- dokumenty nakazujące niszczenie miast i wsi w Europie Wschodniej.
Podczas procesu w Norymberdze jego obrona opierała się na tłumaczeniu, że był jedynie wojskowym wykonującym rozkazy przełożonego. Trybunał odrzucił te wyjaśnienia, wskazując, że pełniąc najwyższą funkcję wojskową, Keitel ponosił pełną odpowiedzialność za wydane dyrektywy.
Skazano go na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano 16 października 1946 roku. W ostatnich słowach Keitel miał powiedzieć: Proszę Boga Wszechmogącego, aby w przyszłości Niemcy mogły być prawdziwą wspólnotą narodów i znajdowały drogę do pokoju.
Keitel przeszedł do historii jako przykład ślepego posłuszeństwa, które doprowadziło do współudziału w jednych z największych zbrodni XX wieku.
Ernst Kaltenbrunner – twarz terroru SS i Gestapo
Ernst Kaltenbrunner, urodzony w 1903 roku w Austrii, był jednym z najbardziej bezwzględnych funkcjonariuszy aparatu terroru III Rzeszy. W 1943 roku, po śmierci Reinharda Heydricha, objął stanowisko szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), czyli struktury nadzorującej Gestapo, SD (Sicherheitsdienst – służbę bezpieczeństwa) i policję kryminalną.
Kaltenbrunner odpowiadał za system obozów koncentracyjnych, akcje pacyfikacyjne na okupowanych terenach, a także za nadzór nad ludobójczą polityką wobec Żydów i narodów słowiańskich. Podlegały mu m.in. działania związane z masową deportacją i eksterminacją ludności w obozach takich jak Auschwitz czy Majdanek.
W Norymberdze jego obrona była nieskuteczna. Kaltenbrunner próbował twierdzić, że nie miał pełnej wiedzy o skali zbrodni, jednak dokumenty i zeznania świadków jednoznacznie wskazywały na jego centralną rolę w kierowaniu aparatem represji.
Trybunał skazał go na karę śmierci przez powieszenie. Egzekucję wykonano 16 października 1946 roku. Był jednym z najwyżej postawionych członków SS i jedynym szefem RSHA, który doczekał procesu i kary.
Historia zapamiętała Kaltenbrunnera jako uosobienie brutalności i bezwzględności nazistowskiego systemu bezpieczeństwa. Jego nazwisko pojawia się w każdym opracowaniu dotyczącym struktury i działalności Gestapo oraz SS.
Alfred Rosenberg – ideolog nazistowskiej nienawiści
Alfred Rosenberg, urodzony w 1893 roku w Tallinie, był jednym z głównych ideologów NSDAP i autorem licznych publikacji, które stały się fundamentem nazistowskiej propagandy. Już w latach 20. wydał książkę Mit XX wieku, w której rozwijał rasistowskie teorie o wyższości „rasy nordyckiej” i konieczności podporządkowania narodów słowiańskich.
W III Rzeszy pełnił funkcję ministra ds. okupowanych terenów wschodnich. Był odpowiedzialny za realizację polityki eksterminacyjnej na ziemiach polskich, białoruskich, ukraińskich i bałtyckich. Pod jego nadzorem dochodziło do:
- masowych deportacji ludności cywilnej,
- rabunku dóbr kultury,
- brutalnej germanizacji i niszczenia struktur społecznych na okupowanych obszarach.
Podczas procesu w Norymberdze Rosenberg został oskarżony o zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne. Dowody obejmowały zarówno dokumenty, jak i jego własne publikacje, które stanowiły ideologiczne uzasadnienie dla polityki zagłady.
Trybunał skazał go na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano 16 października 1946 roku.
Rosenberg jest uznawany za jednego z najważniejszych twórców ideologii nazistowskiej. Jego poglądy nie były tylko teorią – zostały przełożone na praktykę polityczną, która pochłonęła miliony ofiar w Europie Wschodniej.
Hans Frank – „kat Polski” i namiestnik w Generalnym Gubernatorstwie
Hans Frank, urodzony w 1900 roku w Karlsruhe, był prawnikiem, politykiem NSDAP i jednym z najbliższych współpracowników Hitlera. Początkowo pełnił rolę osobistego adwokata Führera, a później piął się po szczeblach kariery partyjnej, obejmując funkcję ministra sprawiedliwości Bawarii i szefa Niemieckiej Akademii Prawa.
Jego ponura sława wiąże się jednak przede wszystkim z okresem II wojny światowej. Po agresji Niemiec na Polskę w 1939 roku Hitler mianował Franka gubernatorem generalnym Generalnego Gubernatorstwa, obejmującego centralną część okupowanej Polski. Urzędował w Krakowie, rezydując na Wawelu, skąd sprawował władzę nad milionami Polaków i Żydów.
Pod jego rządami:
- wprowadzono terror policyjny i system egzekucji ulicznych,
- organizowano deportacje Żydów do gett i obozów zagłady,
- rabowano polskie dobra kultury i majątki prywatne,
- stosowano bezwzględną politykę germanizacji.
W Norymberdze oskarżono go o zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne. Jednym z głównych dowodów był jego własny dziennik, liczący 38 tomów i ponad 10 tysięcy stron, w którym skrupulatnie notował decyzje i opisywał swoją działalność.
Trybunał skazał go na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano 16 października 1946 roku. Frank, tuż przed egzekucją, miał rzekomo przyznać się do winy i próbować okazać skruchę, lecz skala jego czynów czyniła te słowa pustymi.
Historia zapamiętała go jako jednego z największych zbrodniarzy odpowiedzialnych za politykę terroru w okupowanej Polsce.
Wilhelm Frick – prawnik Hitlera i architekt ustaw norymberskich
Wilhelm Frick, urodzony w 1877 roku, był prawnikiem i politykiem narodowosocjalistycznym, jednym z pierwszych członków NSDAP. W latach 30. pełnił funkcję ministra spraw wewnętrznych Rzeszy i miał ogromny wpływ na kształt prawodawstwa III Rzeszy.
Największą zbrodnią Fricka było współtworzenie i nadzorowanie ustaw norymberskich z 1935 roku. Były to przepisy, które pozbawiały Żydów niemieckiego obywatelstwa, zabraniały im zawierania małżeństw z Niemcami i wprowadzały segregację rasową w każdej sferze życia publicznego. Te akty prawne stały się fundamentem całego systemu prześladowań i późniejszej eksterminacji.
Frick pełnił także funkcję protektora Czech i Moraw, gdzie wprowadzał brutalną politykę germanizacji i represji wobec ludności cywilnej. Był odpowiedzialny za współpracę aparatu państwowego z SS i Gestapo, co umożliwiło przeprowadzanie zbrodni na skalę masową.
W Norymberdze oskarżono go o udział w planowaniu wojen napastniczych, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Dowody wskazywały, że jako minister spraw wewnętrznych legitymizował każdy element nazistowskiego systemu terroru, nadając mu pozory legalności.
Skazano go na karę śmierci przez powieszenie, którą wykonano 16 października 1946 roku.
Frick przeszedł do historii jako przykład tego, jak prawo może zostać użyte do budowy systemu zbrodni. Zamiast chronić obywateli, jego działania prawne stały się narzędziem eksterminacji.
Julius Streicher – propagandysta nienawiści i twórca „Der Stürmer”
Julius Streicher, urodzony w 1885 roku, był jednym z najbardziej fanatycznych propagandystów nazistowskich. Już w latach 20. założył i redagował skrajnie antysemicką gazetę „Der Stürmer”, która przez lata rozprzestrzeniała nienawiść wobec Żydów i innych narodów. Publikował w niej karykatury, oszczerstwa i wezwania do przemocy, które docierały do szerokiego grona czytelników.
Streicher nie pełnił kluczowych funkcji państwowych jak Göring czy Himmler, ale jego wpływ ideologiczny był ogromny. To właśnie poprzez propagandę kształtował postawy społeczne, legitymizował wykluczenie Żydów z życia społecznego i przygotowywał grunt pod Holokaust.
W latach wojny został odsunięty od głównych stanowisk władzy, jednak wciąż działał w strukturach partii i utrzymywał kontakty z czołowymi nazistami.
W Norymberdze oskarżono go przede wszystkim o zbrodnie przeciwko ludzkości poprzez podżeganie do nienawiści rasowej i masowej eksterminacji. Trybunał uznał, że jego działalność propagandowa bezpośrednio przyczyniła się do Holocaustu.
Skazano go na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano 16 października 1946 roku. Podobno Streicher, wchodząc na szubienicę, krzyczał „Heil Hitler!”, co było symbolicznym zakończeniem jego fanatycznego życia.
Streicher jest dziś symbolem tego, jak słowo – propaganda i prasa – może być równie śmiercionośne jak broń, gdy służy do podżegania do nienawiści i ludobójstwa.
Fritz Sauckel – „niewolniczy rekruter III Rzeszy”
Fritz Sauckel, urodzony w 1894 roku, był jednym z najważniejszych organizatorów systemu pracy przymusowej w III Rzeszy. Z zawodu marynarz, wstąpił do NSDAP już w latach 20., a dzięki lojalności wobec Hitlera szybko wspiął się po szczeblach kariery partyjnej, obejmując stanowisko gauleitera w Turyngii.
W 1942 roku mianowano go pełnomocnikiem generalnym do spraw siły roboczej. Oznaczało to, że odpowiadał za pozyskiwanie i nadzorowanie milionów robotników przymusowych, deportowanych z okupowanych terenów Europy. Według danych historyków, w ramach jego działalności do Niemiec wywieziono około 5 milionów osób – głównie Polaków, Żydów, Ukraińców, Rosjan i Francuzów. Ludzie ci byli zmuszani do niewolniczej pracy w fabrykach zbrojeniowych, rolnictwie i przy budowie infrastruktury, często w nieludzkich warunkach.
Podczas procesu w Norymberdze Sauckel tłumaczył się, że jedynie wykonywał rozkazy i dbał o gospodarkę wojenną. Trybunał nie uznał tych argumentów, ponieważ dowody jednoznacznie wskazywały, że to on był głównym organizatorem i twarzą systemu niewolniczej eksploatacji milionów ludzi.
Skazano go na karę śmierci przez powieszenie, którą wykonano 16 października 1946 roku.
Sauckel pozostał w historii jako symbol zbrodniczego wykorzystania pracy przymusowej, jednej z form ludobójczej polityki III Rzeszy.
Alfred Jodl – planista wojny totalnej
Alfred Jodl, urodzony w 1890 roku, był generałem pułkownikiem i szefem Sztabu Operacyjnego Wehrmachtu. W tej roli miał ogromny wpływ na planowanie i prowadzenie działań militarnych Niemiec w czasie II wojny światowej.
Od samego początku wojny Jodl uczestniczył w przygotowywaniu planów agresji:
- kampanii w Polsce w 1939 roku,
- ataku na Danię i Norwegię w 1940 roku,
- kampanii we Francji,
- a później inwazji na Związek Radziecki w 1941 roku.
Był odpowiedzialny również za podpisywanie rozkazów, które miały charakter zbrodniczy – m.in. nakazywał egzekucje jeńców wojennych, prowadzenie represji wobec ludności cywilnej, a także stosowanie taktyki spalonej ziemi.
W Norymberdze oskarżono go o zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Podobnie jak wielu innych oskarżonych, tłumaczył się posłuszeństwem wobec Hitlera i „wojskową lojalnością”. Trybunał jednak uznał, że jako wysoki rangą oficer ponosił pełną odpowiedzialność za rozkazy, które podpisywał.
Skazano go na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano 16 października 1946 roku.
Jodl zapisał się w historii jako człowiek, który nadał wojnie charakter totalny, bezwzględnie podporządkowując strategię militarną ideologii nazistowskiej.
Arthur Seyss-Inquart – namiestnik terroru w Austrii i Holandii
Arthur Seyss-Inquart, urodzony w 1892 roku, był austriackim politykiem i prawnikiem, który odegrał kluczową rolę w przejęciu Austrii przez III Rzeszę. W marcu 1938 roku, tuż przed Anschluss’em, został kanclerzem Austrii i już następnego dnia powitał niemieckie wojska jako „wyzwolicieli”.
Po rozpoczęciu wojny Seyss-Inquart pełnił różne funkcje administracyjne, a jego najważniejszym stanowiskiem było stanowisko komisarza Rzeszy w okupowanej Holandii. To właśnie tam zasłynął jako wyjątkowo brutalny administrator:
- nadzorował deportacje setek tysięcy holenderskich Żydów do obozów zagłady,
- wprowadzał politykę represji wobec ruchu oporu,
- odpowiadał za eksploatację gospodarki Holandii na potrzeby III Rzeszy.
Był także bezpośrednio odpowiedzialny za stosowanie terroru wobec ludności cywilnej – rozstrzeliwania zakładników i niszczenie mienia.
W Norymberdze oskarżono go o zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne. Dowody wskazywały na jego osobiste zaangażowanie w deportacje i represje.
Skazano go na karę śmierci przez powieszenie, a wyrok wykonano 16 października 1946 roku.
Seyss-Inquart przeszedł do historii jako symbol kolaboracji Austrii z nazistami i brutalnej polityki okupacyjnej w Holandii.
Albert Speer – „architekt Hitlera” i technokrata wojny
Albert Speer, urodzony w 1905 roku w Mannheim, był z wykształcenia architektem. W latach 30. trafił do kręgu Hitlera, który szybko docenił jego talent projektowy. Speer stał się głównym architektem III Rzeszy, odpowiedzialnym za monumentalne projekty, w tym plany przebudowy Berlina w tzw. „Germanię” – przyszłą stolicę nazistowskiego imperium.
W 1942 roku został mianowany ministrem uzbrojenia i produkcji wojennej. W tej roli odpowiadał za zwiększenie wydajności niemieckiej gospodarki wojennej, co udało mu się osiągnąć dzięki bezwzględnemu wykorzystaniu pracy przymusowej milionów robotników sprowadzanych z okupowanych krajów. Choć sam Speer twierdził, że nie był świadomy skali zbrodni, dowody wskazywały na jego współudział w systemie niewolniczej pracy.
Podczas procesu w Norymberdze Speer wyróżniał się na tle innych oskarżonych – jako jeden z nielicznych przyznał się do odpowiedzialności moralnej i częściowo wyraził skruchę. Nie uchroniło go to jednak przed surowym wyrokiem: został skazany na 20 lat więzienia.
Karę odbywał w więzieniu Spandau w Berlinie, gdzie przebywał do 1966 roku. Po wyjściu na wolność zyskał rozgłos dzięki swoim wspomnieniom, w tym książce Wspomnienia, w której przedstawiał siebie jako „technokratę, który wpadł w sidła systemu”. Wielu historyków krytykuje go za wybielanie swojej roli.
Speer zapisał się w historii jako przykład inteligentnego technokraty, który świadomie służył zbrodniczemu systemowi, jednocześnie próbując po wojnie kreować się na „dobrego nazistę”.
Baldur von Schirach – przywódca Hitlerjugend i namiestnik Wiednia
Baldur von Schirach, urodzony w 1907 roku, od młodości związany był z ruchem nazistowskim. W 1931 roku został mianowany przywódcą młodzieżowej organizacji Hitlerjugend, w której odpowiadał za indoktrynację milionów młodych Niemców. Był fanatycznym zwolennikiem Hitlera i propagował ideologię rasizmu oraz militaryzmu.
W 1940 roku Hitler mianował go gauleiterem Wiednia. W tej roli von Schirach nadzorował deportacje austriackich Żydów – wysłano ich wówczas dziesiątki tysięcy do obozów zagłady. Jednocześnie dbał o rozwój propagandy i organizację życia kulturalnego w okupowanej Austrii, starając się zyskać przychylność miejscowej ludności niemieckojęzycznej.
Podczas procesu w Norymberdze oskarżono go o zbrodnie przeciwko ludzkości. Zeznania świadków oraz dokumenty jednoznacznie wskazywały na jego odpowiedzialność za deportacje Żydów z Austrii.
Trybunał skazał go na 20 lat więzienia. Karę odbywał w więzieniu Spandau. Po wyjściu na wolność w 1966 roku odciął się od nazizmu i próbował przedstawić siebie jako „człowieka, który się pomylił”. W swoich wspomnieniach pisał, że „Hitler zniszczył niemiecką młodzież”.
Von Schirach jest do dziś przykładem, jak indoktrynacja młodzieży może stać się narzędziem utrwalania totalitaryzmu.
Karl Dönitz – następca Hitlera i admirał Kriegsmarine
Karl Dönitz, urodzony w 1891 roku, był admirałem i dowódcą niemieckiej marynarki wojennej (Kriegsmarine). Zyskał rozgłos jako twórca i dowódca floty U-Bootów, które odgrywały kluczową rolę w tzw. bitwie o Atlantyk.
W ostatnich dniach wojny, po samobójstwie Hitlera w kwietniu 1945 roku, Dönitz został mianowany przez Führera jego następcą i formalnie pełnił funkcję prezydenta Rzeszy. To on podpisywał akt kapitulacji Niemiec 8 maja 1945 roku.
W Norymberdze oskarżono go o prowadzenie wojny napastniczej i zbrodnie wojenne, w tym wydawanie rozkazów dotyczących bezwzględnego prowadzenia wojny podwodnej. Jego obrona wskazywała, że podobne działania prowadziły również inne państwa, ale trybunał nie przyjął tego tłumaczenia jako usprawiedliwienia.
Dönitz został skazany na 10 lat więzienia. Karę odbywał w Spandau, a po zwolnieniu w 1956 roku osiadł w Aumühle, gdzie pisał wspomnienia. Zmarł w 1980 roku jako ostatni żyjący następca Hitlera.
Historia zapamiętała go jako zdolnego dowódcę marynarki, ale także jako człowieka, który w ostatnich tygodniach III Rzeszy próbował ratować jej resztki władzy.
Konstantin von Neurath – dyplomata i protektor Czech i Moraw
Konstantin von Neurath, urodzony w 1873 roku, był dyplomatą i arystokratą, który od 1932 do 1938 roku pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych Niemiec. W początkach władzy Hitlera starał się kreować wizerunek umiarkowanego polityka, jednak w praktyce współtworzył politykę agresji III Rzeszy.
W 1939 roku został mianowany protektorem Czech i Moraw, czyli zwierzchnikiem okupowanych terenów dawnej Czechosłowacji. W tym okresie odpowiadał za represje wobec ludności czeskiej, germanizację i likwidację opozycji politycznej. Jego rządy miały brutalny charakter, choć później zastąpił go Reinhard Heydrich, który jeszcze bardziej zaostrzył terror.
W Norymberdze oskarżono go o zbrodnie przeciwko pokojowi i zbrodnie wojenne. Został skazany na 15 lat więzienia, jednak ze względu na zły stan zdrowia zwolniono go wcześniej – w 1954 roku. Zmarł dwa lata później.
Walther Funk – minister gospodarki i finansista III Rzeszy
Walther Funk, urodzony w 1890 roku, był dziennikarzem, ekonomistą i bliskim współpracownikiem Göringa. Od 1938 roku pełnił funkcję ministra gospodarki Rzeszy, a także prezesa Reichsbanku.
Jego nazwisko pojawia się w dokumentach dotyczących rabunku mienia żydowskiego. Reichsbank pod jego nadzorem przechowywał złoto i kosztowności odebrane ofiarom obozów koncentracyjnych, w tym słynne złote zęby zamordowanych więźniów.
W Norymberdze Funk próbował bronić się, twierdząc, że był tylko urzędnikiem gospodarczym. Trybunał jednak uznał jego winę i skazał go na dożywocie.
Zwolniono go z więzienia Spandau w 1957 roku ze względu na chorobę – zmarł trzy lata później.
Erich Raeder – pierwszy admirał Kriegsmarine
Erich Raeder, urodzony w 1876 roku, był jednym z najwyższych dowódców marynarki wojennej. To on rozpoczął program rozbudowy Kriegsmarine i odpowiadał za pierwsze etapy wojny morskiej.
W Norymberdze oskarżono go o udział w planowaniu agresji i prowadzeniu wojny morskiej sprzecznej z prawem międzynarodowym.
Trybunał skazał go na dożywotnie więzienie, jednak w 1955 roku został zwolniony ze względu na stan zdrowia. Zmarł w 1960 roku.
Franz von Papen – arystokrata i polityk w cieniu Hitlera
Franz von Papen, urodzony w 1879 roku, był politykiem i dyplomatą, wywodzącym się z pruskiej arystokracji. W latach 1932–1934 pełnił funkcję kanclerza Niemiec oraz wicekanclerza w rządzie Hitlera. To właśnie jego intrygi polityczne doprowadziły do powierzenia Hitlerowi funkcji kanclerza w styczniu 1933 roku – wierzył, że uda się go kontrolować.
Po przejęciu pełni władzy przez nazistów von Papen został odsunięty na boczny tor, lecz nadal pełnił funkcje dyplomatyczne – był ambasadorem Niemiec w Austrii i w Turcji. Jego rola polegała głównie na wspieraniu polityki zagranicznej III Rzeszy, choć nie był bezpośrednio zaangażowany w organizowanie zbrodni wojennych.
W Norymberdze oskarżono go o udział w spisku na rzecz agresywnych wojen. Obrona dowodziła jednak, że jego działalność miała charakter polityczny, a nie militarny. Trybunał ostatecznie uniewinnił go, co spotkało się z krytyką opinii publicznej.
Von Papen został po wojnie krótko uwięziony przez niemieckie sądy denazyfikacyjne, lecz ostatecznie odzyskał wolność. Zmarł w 1969 roku.
Hjalmar Schacht – finansista III Rzeszy
Hjalmar Schacht, urodzony w 1877 roku, był ekonomistą i bankierem, a także prezesem Reichsbanku i ministrem gospodarki III Rzeszy. To on w dużej mierze odpowiadał za stabilizację niemieckiej waluty w latach 20. oraz za sfinansowanie zbrojeń Hitlera w latach 30.
Schacht był zręcznym finansistą, który potrafił stworzyć system kredytowy umożliwiający rozbudowę armii mimo ograniczeń traktatu wersalskiego. Jednak od końca lat 30. popadł w konflikt z Göringiem i innymi nazistowskimi dygnitarzami, sprzeciwiając się nadmiernemu zadłużaniu państwa. W 1943 roku został aresztowany przez Gestapo pod zarzutem udziału w spisku przeciwko Hitlerowi.
W Norymberdze oskarżono go o współudział w przygotowaniach do wojny. Trybunał uznał jednak, że choć wspierał Hitlera finansowo, to nie brał bezpośredniego udziału w planowaniu agresji ani zbrodni wojennych, dlatego został uniewinniony.
Po wojnie działał jako doradca gospodarczy w różnych krajach, m.in. w Indonezji. Zmarł w 1970 roku.
Hans Fritzsche – propagandysta drugiego planu
Hans Fritzsche, urodzony w 1900 roku, był dziennikarzem i radiowym propagandystą III Rzeszy. Pracował w Ministerstwie Propagandy kierowanym przez Josepha Goebbelsa, gdzie odpowiadał za audycje radiowe i komunikaty prasowe, kierowane do milionów Niemców.
Jego praca miała ogromne znaczenie dla podtrzymywania morale społeczeństwa niemieckiego i uzasadniania działań wojennych. Choć nie był twórcą ideologii nazistowskiej, to jego głos był jednym z najbardziej rozpoznawalnych w niemieckich mediach czasów wojny.
W Norymberdze oskarżono go o zbrodnie przeciwko ludzkości poprzez szerzenie propagandy nienawiści. Trybunał jednak uznał, że Fritzsche nie był członkiem ścisłego kierownictwa NSDAP ani osobą decyzyjną, a jedynie urzędnikiem średniego szczebla wykonującym polecenia Goebbelsa. W efekcie został uniewinniony.
Po wojnie stanął jeszcze przed niemieckimi sądami denazyfikacyjnymi i został skazany na 9 lat obozu pracy, lecz wkrótce go zwolniono. Zmarł w 1953 roku.
Kogo skazano w Norymberdze? Podsumowanie
Procesy norymberskie, prowadzone przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym od 20 listopada 1945 roku do 1 października 1946 roku, były pierwszym w historii osądzeniem przywódców państwa za spisek, zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości.
Na ławie oskarżonych zasiadło 22 czołowych nazistów; 12 skazano na śmierć (egzekucje wykonano 16 października 1946 roku, z wyjątkiem Hermanna Göringa – samobójstwo i Martina Bormanna – nieobecność). Wysokie kary więzienia otrzymali m.in. Rudolf Hess (dożywocie), Walther Funk (dożywocie), Erich Raeder (dożywocie), Karl Dönitz (10 lat), Baldur von Schirach (20 lat), Albert Speer (20 lat), Konstantin von Neurath (15 lat). Franz von Papen, Hjalmar Schacht i Hans Fritzsche zostali uniewinnieni. Norymberga – miasto zjazdów NSDAP i uchwalenia ustaw norymberskich – nadała procesom wyjątkowy wymiar symboliczny.
- Ukształtowano standardy jawnego postępowania, tłumaczeń symultanicznych i pracy z materiałem dowodowym.
- Usystematyzowano cztery kategorie zarzutów i wprowadzono osobistą odpowiedzialność jednostki.
- Odrzucono linię obrony tylko wykonywałem rozkazy oraz potwierdzono prymat prawa naturalnego (w duchu myśli Gustava Radbrucha).
Rezultaty procesu zatwierdziło Zgromadzenie Ogólne ONZ, a wypracowane zasady norymberskie stały się fundamentem powojennej architektury wymiaru sprawiedliwości i inspiracją dla późniejszych trybunałów, w tym Międzynarodowego Trybunału Karnego. Dla odbiorcy spoza świata prawa najważniejsze było to, że od tej pory to konkretni decydenci – nie abstrakcyjne „państwo” – ponosili odpowiedzialność za zbrodnie.
Choć Norymberga ustanowiła bezprecedensowy wzorzec rozliczeń, tylko niewielka część sprawców została osądzona: niemieckie powojenne śledztwa zakończyły się ok. 6,5 tys. wyroków i zaledwie 182 dożywociami. Nie doszło też do analogicznego, kompleksowego osądzenia zbrodni komunistycznych w ZSRR. Dziedzictwo procesów norymberskich pozostało więc jednocześnie kamieniem węgielnym nowoczesnego prawa międzynarodowego i przestrogą, że bezkarność rodzi ryzyko powrotu przemocy – a pamięć o sprawcach i ofiarach pozostawała warunkiem realnej sprawiedliwości
