Tego dnia 1452 roku w Anchiano niedaleko Vinci we Włoszech urodził się Leonardo Da Vinci
Zanim jeszcze świat poznał pojęcie „geniuszu”, był on. Gdzieś między mrokiem średniowiecza a światłem odrodzenia narodził się umysł, który z równą pasją kreślił skrzydła maszyn latających i cienie kobiecych spojrzeń. Leonardo Da Vinci – niepojęty, wielowymiarowy, niepokorny – przekraczał granice epok, zmysłów i ludzkiej wyobraźni. I choć zostawił po sobie tyle pytań, co odpowiedzi, jedno pozostaje pewne: nie sposób przejść obok niego obojętnie.
Zajrzyj do innych wpisów o Leonardzie da Vinci:
- Wiemy dlaczego Leonardo Da Vinci nie dokończył „Mona Lisy”
- Materiał genetyczny Leonarda da Vinci odnaleziony
- Obraz Mona Lisa wysmarowany ciastem
- Czy Leonardo Da Vinci miał udar mózgu?
- Włoscy badacze zamierzają odczytać kod Da Vinci
- Naga Mona Lisa znaleziona we Francji
- Obraz Dama z gronostajem zostanie zbadany
Leonardo da Vinci był wszechstronnym artystą i naukowcem epoki włoskiego renesansu. Jako architekt, wynalazca, inżynier, filozof, fizyk, chemik, anatom, rzeźbiarz, pisarz i malarz, doskonale wpisywał się w renesansowy ideał homo universalis – człowieka o wszechstronnych zainteresowaniach i umiejętnościach. Do dziś postrzegany jest jako jeden z najdoskonalszych przykładów geniuszu, który wyprzedzał swoje czasy.
Leonardo da Vinci był postacią niezwykle złożoną i pełną sprzeczności. Pomimo ogromnego uznania, jakim cieszył się już za życia, często budził kontrowersje – zarówno swoim zachowaniem, jak i podejściem do pracy oraz religii. Jego portret psychologiczny, tak jak jego twórczość, wymykał się prostym definicjom.
Wielu historyków sztuki i biografów uważa, że Leonardo łączył w sobie intelektualną przenikliwość z wyjątkową wrażliwością artystyczną. Te cechy były dostrzegalne nie tylko w jego dziełach, ale i w relacjach z innymi ludźmi oraz w notatkach, które skrupulatnie sporządzał przez całe życie. Jego obraz La Belle Ferronnière, powstały około 1495 roku, przechowywany dziś w Luwrze w Paryżu, jest jednym z wielu dowodów na jego artystyczny geniusz i jednocześnie zagadkową osobowość.
Początki życia – dzieciństwo i młodość
Informacje o życiu Leonarda zostały dokładnie przedstawione w dziele Vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architettori autorstwa Giorgia Vasariego, które stanowi jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o twórcach i sztuce okresu renesansu.
Leonardo przyszedł na świat we wsi Anchiano, oddalonej o około trzy kilometry od miejscowości Vinci, leżącej na terenie dzisiejszego miasta Florencja. Obecnie miejsce jego narodzin stanowi atrakcję turystyczną. Jego ojciec, Piero da Vinci, był notariuszem – podobnie jak wielu przodków ze strony ojca. Dzięki zawodowi ojca zachowały się dokumenty potwierdzające dokładną datę urodzenia i pełne imię artysty. W księdze rodzinnej jego dziadek zapisał: Leonardo di ser Piero da Vinci (Leonardo, syn pana Piero z Vinci).
Leonardo był dzieckiem pozamałżeńskim – jego matką była wieśniaczka o imieniu Catherina, nazywana czasem Chataria. Status nieślubnego dziecka uniemożliwił mu odbycie klasycznego wykształcenia w grece i łacinie, typowego dla ludzi z wyższych warstw społecznych. Wychowywał się na wsi i – jak można przypuszczać – przez pierwszy rok życia mieszkał z matką, która sprawowała nad nim opiekę. Dalsze losy jego dzieciństwa nie są do końca znane, jednak według rejestru gruntowego z roku 1457, młody Leonardo mieszkał już z ojcem i jego żoną Albierą.
Już jako młody chłopiec wykazywał nieprzeciętną ciekawość świata oraz talent artystyczny. Jego najwcześniejsze znane dzieło – rysunek przedstawiający Dolinę Arno, wykonany piórkiem i tuszem w 1473 roku – znajduje się dziś w zbiorach Galerii Uffizi we Florencji.
Mistrz i uczeń – początki kariery artystycznej
W wieku zaledwie czternastu lat Leonardo rozpoczął naukę w pracowni jednego z najważniejszych florenckich artystów – Andrei del Verrocchia. Była to renomowana pracownia, w której młody adept mógł rozwijać swoje umiejętności malarskie, rzeźbiarskie i techniczne. Szybko zyskał status niezależnego artysty, a jego talent przykuwał uwagę mecenasów.
Jednym z pierwszych znaczących dzieł, w którym uczestniczył, był Chrzest Chrystusa (ok. 1472–1475), przechowywany dziś w Galerii Uffizi. Obraz przedstawia scenę chrztu Jezusa w rzece Jordan. Mistrzem dzieła był Verrocchio, jednak to właśnie Leonardo – według przekazów – namalował jednego z aniołów, co miało tak bardzo zaimponować nauczycielowi, że zrezygnował z samodzielnego malowania.
W latach 1482–1499 Leonardo pracował na dworze Ludovica Sforzy, księcia Mediolanu. Tam założył własną pracownię, a także prowadził działalność jako inżynier, architekt i twórca scenografii teatralnych. Po wkroczeniu wojsk francuskich do Mediolanu powrócił do rodzinnej Florencji, gdzie rozpoczął współpracę z Cezarem Borgią, pełniąc funkcję inżyniera wojskowego.
W 1506 roku ponownie udał się do Mediolanu, kontynuując swoje prace artystyczne i badawcze.
Leonardo Da Vinci – Rzym, Florencja i ostatnie lata życia
Między 1513 a 1516 rokiem Leonardo mieszkał w Rzymie, gdzie tworzyli również młodsi artyści: Rafael Santi oraz Michał Anioł Buonarroti. Choć ich drogi się przecięły, kontakty między nimi były sporadyczne. W tym okresie Leonardo został poproszony o wykonanie monumentalnego fresku w Palazzo Vecchio we Florencji – rywalizując w tym zadaniu z Michałem Aniołem. Obaj artyści jednak nie ukończyli swoich prac, pozostawiając jedynie szkice.
W 1516 roku Leonardo przyjął zaproszenie króla Francji Franciszka I i osiedlił się w zamku Clos Lucé w miejscowości Amboise, gdzie spędził ostatnie trzy lata życia.
Dziś Clos Lucé funkcjonuje jako muzeum poświęcone jego twórczości – znajdują się tam między innymi rekonstrukcje jego wynalazków, plany maszyn oraz makiety projektów inżynieryjnych.
Leonardo zmarł w Clos Lucé w 1519 roku i został pochowany w kaplicy św. Huberta na terenie zamku Amboise.
Leonardo Da Vinci – uczniowie i dziedzictwo
Leonardo, jak wielu wybitnych mistrzów, otaczał się uczniami i współpracownikami. Najważniejszymi spośród nich byli:
- Giacomo Salaì, który dołączył do niego w 1490 roku i przez lata był jego bliskim towarzyszem,
- Marco d’Oggiono, kolejny uczeń z Mediolanu,
- Giovanni Antonio Boltraffio, obecny w kręgu Leonarda od 1491 roku,
- Francesco Melzi, młody szlachcic z Mediolanu, którego Leonardo zatrudnił w 1507 roku – uważany za najbliższego i najbardziej zaufanego ucznia, który później opiekował się spuścizną mistrza.
Wśród innych uczniów znaleźli się także: Zoroastro da Peretola, Riccio Fiorentino, Ferrando de Llanos z Hiszpanii, Giampietrino, Francesco Napoletano oraz Andrea Solari. Ze względu na częste podróże i brak stałego miejsca pracy, Leonardo nigdy nie stworzył regularnie działającej szkoły artystycznej.
Niektórzy z jego uczniów – zwłaszcza Salaì i Melzi – zostali wspomniani w dziele Vasariego, co świadczy o ich znaczeniu w życiu i pracy mistrza.
Leonardo Da Vinci – artysta pod ochroną Kościoła, a zarazem jego krytyk
Choć Leonardo często otrzymywał zlecenia od Kościoła katolickiego, nie zawsze był w pełni lojalny wobec jego doktryn. Mimo że czasy renesansu przyniosły pewne złagodzenie zasad – na przykład umożliwiając badania anatomiczne w ograniczonym zakresie – daleko było jeszcze do epoki Oświecenia. Potwierdzeniem tego może być choćby słynny proces Galileusza, który odbył się ponad sto lat po śmierci Leonarda i dowodził, że Kościół wciąż miał ogromny wpływ na naukę.
Leonardo nie był wolny od napięć z Kościołem. W jednej z notatek wspomniał, że został przyłapany przez samego papieża na wykonywaniu sekcji zwłok – praktyki, która budziła poważne kontrowersje. Zapis ten sugerował, że jego działania były obserwowane z podejrzliwością. W innym miejscu zanotował: Słońce stoi w miejscu, co przez niektórych interpretowane było jako wyraz poparcia dla teorii heliocentrycznej – poglądu wówczas niezgodnego z nauką kościelną.
Mimo tych napięć Leonardo przez większą część życia korzystał z protekcji wpływowych mecenasów – niekiedy byli to książęta i królowie, a nawet sami papieże. Jego monumentalne dzieło Ostatnia Wieczerza jest przykładem zamówienia kościelnego, które do dziś uznawane jest za jedno z najważniejszych osiągnięć sztuki europejskiej.
Nieukończone dzieła i niespełnione ambicje
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech Leonarda da Vinci, często przytaczaną przez jego biografów, było to, że z wielkim entuzjazmem podejmował się nowych projektów i tematów, jednak rzadko je kończył. Ta cecha była widoczna zarówno w jego twórczości artystycznej, jak i w badaniach naukowych.
Leonardo planował stworzenie obszernej encyklopedii wiedzy, która miałaby obejmować niemal wszystkie dziedziny życia, od anatomii i botaniki, po inżynierię i optykę. Mimo że wykonał setki stron notatek, szkiców i rysunków, projekt nigdy nie został ukończony. Wiele jego znanych obrazów pozostało w formie szkiców lub wstępnych koncepcji. Przykładem może być Pokłon Trzech Króli, zamówiony w 1481 roku jako obraz ołtarzowy – Leonardo porzucił pracę nad nim, wyjeżdżając do Mediolanu.
Tam zajął się kolejnym ambitnym przedsięwzięciem – projektem monumentalnego pomnika konnego dla upamiętnienia księcia Francesca Sforzy. Posąg miał mierzyć aż osiem metrów wysokości i być wykonany z brązu, co stanowiło ogromne wyzwanie technologiczne. Niestety, projekt przerwała wojna z Francją, a posąg nigdy nie powstał. Dopiero w 1999 roku, z inicjatywy prywatnych sponsorów, rekonstrukcja pomnika została zrealizowana w Nowym Jorku i przekazana miastu Mediolan.
W kolejnych latach Leonardo otrzymał zlecenie na wykonanie ogromnego muralu w Palazzo Vecchio we Florencji. Równolegle pracował tam Michał Anioł, który miał ozdobić sąsiednią ścianę. Ich wzajemna niechęć była powszechnie znana. Leonardo, mimo licznych przygotowań i szkiców, nie ukończył dzieła i wkrótce opuścił miasto.
Leonardo Da Vinci – życie prywatne i tajemnice tożsamości
Życie osobiste Leonarda również budziło wiele spekulacji. Nigdy nie zawarł małżeństwa ani nie miał znanych relacji z kobietami. W 1476 roku został anonimowo oskarżony o kontakty homoseksualne z siedemnastoletnim Jacopo Saltarellim, znanym z działalności jako model i prostytutka. Choć sąd uniewinnił go z braku dowodów, Leonardo oraz trzej inni mężczyźni zostali objęci nadzorem tzw. nocnej policji – jednostki odpowiedzialnej za kontrolę moralności publicznej we Florencji.
Hipoteza o jego homoseksualizmie była później rozwijana przez Zygmunta Freuda, który na podstawie analizy psychologicznej sugerował taką możliwość. Jednak poglądy Freuda, zwłaszcza w kontekście osobowości artystów, były wielokrotnie podważane przez innych badaczy, m.in. C.G. Junga. Dziś temat ten pozostaje otwarty, a brak jednoznacznych dowodów sprawia, że należy go traktować z ostrożnością.
Leonardo był osobą wyjątkowo oryginalną – był leworęczny i pisał pismem lustrzanym, czyli od prawej do lewej strony. Prawdopodobnie robił to, aby utrudnić niepowołanym osobom odczytywanie jego zapisków, co tylko podsycało aurę tajemniczości wokół jego osoby.
Zeszyty, które przemówiły dopiero po wiekach
Przez całe życie Leonardo prowadził dokładne zapiski w formie szkicowników, które były niezwykłym połączeniem rysunków, tekstów, obliczeń i refleksji filozoficznych. W przeciwieństwie do współczesnych mu autorów, Leonardo nie publikował swoich prac. Treść jego notatek pozostała praktycznie nieznana aż do XIX wieku, co oznacza, że nie mogła wywierać bezpośredniego wpływu na ówczesnych uczonych.
Z tej przyczyny amerykański pisarz i historyk techniki L. Sprague de Camp, w książce The Ancient Engineers, określił Leonarda nie jako pioniera nowoczesnej inżynierii, lecz jako ostatniego z klasyków. Dopiero po jego śmierci nastąpiła epoka, w której naukowcy zaczęli systematycznie publikować i wymieniać się wynikami badań.
Leonardo da Vinci – twórczość artystyczna i naukowa
Leonardo da Vinci zasłynął na przestrzeni dziejów jako jeden z najbardziej wszechstronnych twórców w historii ludzkości. Był nie tylko malarzem, ale również badaczem przyrody, inżynierem, wynalazcą i anatomem. Jego dzieła artystyczne, choć nieliczne, miały ogromny wpływ na rozwój sztuki europejskiej, natomiast jego rękopisy – pełne rysunków i opisów – świadczą o fascynacji światem natury i mechaniki. Dziś uznawany jest nie tylko za artystę, ale i za prekursora nowoczesnego myślenia naukowego.
Najważniejsze obrazy i ich historia
Pierwszym obrazem, który został w całości przypisany Leonardowi, była Zwiastowanie, powstałe między 1475 a 1480 rokiem, obecnie znajdujące się w Galerii Uffizi we Florencji. Dzieło to już wtedy pokazywało charakterystyczne dla Leonarda zainteresowanie światłem, przestrzenią i szczegółem botanicznym.
Innym znanym płótnem jest Dziewica na skałach, przechowywana w Luwrze w Paryżu, datowana na lata 1505–1508. Obraz ten odznaczał się nie tylko religijną symboliką, ale również głębokim zainteresowaniem artysty naturą – krajobrazy tła i detale roślin były przedstawione z wielką dokładnością.
Najbardziej rozpoznawalnym dziełem Leonarda pozostaje Mona Lisa, znana także jako La Gioconda. Obraz ten powstawał między 1503 a 1506 rokiem, choć niektóre źródła wskazują, że Leonardo pracował nad nim nawet do 1507 roku. Obecnie znajduje się w Luwrze w Paryżu, gdzie przyciąga miliony turystów rocznie.
Równie ważnym dziełem jest monumentalna Ostatnia Wieczerza (Ultima Cena, Cenacolo), namalowana na ścianie refektarza klasztoru Santa Maria delle Grazie w Mediolanie. Obraz ten powstał w 1498 roku i od początku borykał się z problemami technicznymi – Leonardo użył eksperymentalnej techniki malarskiej, przez co dzieło zaczęło szybko niszczeć.
Mimo to uznaje się je za jedno z najwybitniejszych przedstawień tej sceny biblijnej w dziejach sztuki. W opactwie Tongerlo w Belgii zachowała się wierna kopia obrazu, wykonana przez Andreę Solariego w latach 1506–1507 – uważa się, że głowy Jezusa i Jana Chrzciciela mogły zostać namalowane przez samego mistrza.
Choć Leonardo planował również realizacje rzeźbiarskie, do dziś nie zachowało się żadne potwierdzone dzieło z tej dziedziny. Zachowanych obrazów przypisywanych Leonardowi jest zaledwie siedemnaście. Większość jego rysunków przechowywana jest obecnie w Królewskiej Kolekcji Zamku Windsor w Anglii.
Obrazy w całości przypisywane Leonardowi da Vinci:
- Święty Hieronim na pustyni, ok. 1480, Muzea Watykańskie – obraz niedokończony, ale fascynujący pod względem anatomii i ekspresji,
- Pokłon Trzech Króli, 1481, Uffizi, Florencja – monumentalna scena ołtarzowa, której nie dokończył z powodu wyjazdu do Mediolanu,
- Dziewica na skałach, Luwr, Paryż – uważana za starszą z dwóch wersji tego obrazu, datowana na lata 1483–1486,
- Ostatnia Wieczerza, 1498, Santa Maria delle Grazie, Mediolan,
- Karton Burlington House, ok. 1499–1500, National Gallery w Londynie – duży rysunek przygotowawczy,
- Mona Lisa, 1503–1505/1507, Luwr, Paryż,
- Matka Boska z Dzieciątkiem i św. Anną, ok. 1510, Luwr, Paryż.
Dzieła powstałe we współpracy:
- Chrzest Chrystusa, 1472–1475, Uffizi, Florencja – namalowany wspólnie z Andreą del Verrocchio,
- Dziewica na skałach, National Gallery, Londyn – druga wersja kompozycji.
Zaakceptowane atrybucje:
- Zwiastowanie, 1475–1480, Uffizi, Florencja – jedno z najwcześniejszych dzieł mistrza,
- Portret Ginevry de’ Benci, ok. 1475, National Gallery of Art, Waszyngton,
- Madonna Benois, 1478–1480, Ermitaż, Sankt Petersburg,
- Madonna z goździkiem, 1478–1480, Alte Pinakothek, Monachium,
- Dama z gronostajem, 1488–1490, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Książąt Czartoryskich,
- Jan Chrzciciel, ok. 1514, Luwr, Paryż.
Dzieła przypisywane Leonardowi z dużym prawdopodobieństwem:
- Portret damy, znany jako La Belle Ferronnière, ok. 1495, Luwr, Paryż,
- La Bella Principessa, ok. 1496, obecnie w kolekcji prywatnej.
Naukowe pasje i empiryczne podejście
Choć Leonardo da Vinci jest powszechnie znany jako malarz, nie mniej istotna była jego działalność naukowa. Jego badania opierały się nie na teoretycznych modelach, lecz na obserwacji i dokumentowaniu zjawisk. Fascynowało go wszystko – od mechaniki po biologię, od ruchu wody po budowę ludzkiego ciała.
Przez całe życie planował stworzenie wielkiej encyklopedii wiedzy, opartej głównie na rysunkach. Projekt ten nigdy nie został ukończony ani opublikowany, co sprawiło, że jego odkrycia przez długi czas pozostały nieznane.
Kodeks Leicester to jeden z najważniejszych zachowanych rękopisów Leonarda. Składa się z osiemnastu arkuszy papieru zapisanych pismem lustrzanym czerwonym atramentem. Dokument porusza tematy związane z astrologią, religią, ruchem wody i geologią. W 1994 roku rękopis został kupiony przez Billa Gatesa za 30,8 miliona dolarów. Po zakupie właściciel wypożyczył go do Muzeum Fogga na Uniwersytecie Harvarda, gdzie jest obecnie udostępniany zwiedzającym.
Poza Kodeksem Leicester, znanych jest około 7000 arkuszy rękopisów Leonarda. Część z nich znajduje się w Zamku Windsor, a inne w bibliotekach w Mediolanie, w tym w słynnym Codex Atlanticus. Niedawno odkryte kodeksy są również przechowywane w Madrycie.
Anatomia, maszyny i inżynieryjne wizje
Leonardo prowadził intensywne badania anatomiczne, które miały pomóc mu zrozumieć nie tylko budowę ciała ludzkiego, ale również jego funkcjonowanie. Zgodnie z przekazami, niekiedy kazał przynosić ciała zmarłych, by w ciszy nocy przeprowadzać sekcje w domowym zaciszu. Jego szkice, takie jak Anatomia szyi czy Główne narządy i układ naczyniowy kobiety, choć nie zawsze precyzyjne, ukazują niezwykłą intuicję i pragnienie zgłębiania tajemnic biologii.
W dziedzinie inżynierii i mechaniki pozostawił po sobie liczne projekty:
- maszyn latających (m.in. helikopter),
- czołgu opancerzonego,
- karabinów maszynowych,
- łodzi podwodnej,
- mechanicznych kalkulatorów.
Choć niektóre z tych wynalazków nie wyszły poza fazę szkiców, stanowiły inspirację dla przyszłych pokoleń inżynierów.
3 stycznia 1496 roku Leonardo przeprowadził nieudany test prototypu samolotu – mimo porażki eksperyment był przejawem jego determinacji i pasji do odkrywania.
Jednym z jego najbardziej fascynujących projektów był most nad Złotym Rogiem, przygotowany w 1502 roku na zlecenie sułtana Bajazyda II. Miał mieć 240 metrów długości i żadnych filarów pośrednich. Most ostatecznie nie powstał w Stambule, ale jego koncepcja została zrealizowana w Norwegii w 2001 roku.
Leonardo rzadko podpisywał swoje dzieła w sposób typowy dla współczesnych artystów. Czasem używał zwrotu Leonardo lub Io, Leonardo (Ja, Leonardo). Nigdy nie posługiwał się nazwiskiem ojca, co było charakterystyczne dla epoki. Na wielu jego pracach widnieje podpis Leonardo da Vinci, jak choćby w prawym dolnym rogu słynnego rysunku Człowieka Witruwiańskiego.
