Tego dnia 1080 roku Kanut IV Święty został królem Danii
Nie walczył z mieczem w dłoni, choć mógł. Zginął przed ołtarzem, otoczony wiernymi, od ciosu, który przeszył go na wskroś – jakby historia sama chciała wystawić świadectwo jego wierności idei. Gdy objął tron, Kanut IV Święty nie marzył tylko o koronie – pragnął przemienić kraj, podporządkować go Bogu i królowi, i zostawić po sobie więcej niż tylko imię. Zostawił także mit, który wciąż dzieli.
Kanut IV uznawany za jednego z najbardziej ambitnych i pobożnych władców swojej epoki, dążył do scentralizowania władzy królewskiej, aktywnie wspierał Kościół rzymskokatolicki oraz snuł plany zdobycia tronu angielskiego. Jego panowanie zakończyło się tragicznie – zginął z rąk zbuntowanych chłopów, stając się pierwszym duńskim monarchą kanonizowanym przez Kościół. W roku 1101 został ogłoszony patronem Danii.
Droga do tronu
Kanut IV urodził się około 1042 roku jako jeden z licznych synów króla Sweyna II Estridssona oraz nieznanej z imienia konkubiny. Jego pierwsze pojawienie się na kartach historii miało miejsce w 1069 roku, kiedy to uczestniczył w wyprawie wojennej na Anglię pod wodzą swojego ojca. Źródła, w tym Anglo-Saxon Chronicle, wskazują, że odegrał również znaczącą rolę podczas najazdu duńskiego na Anglię w 1075 roku.
Podczas odwrotu z tej ekspedycji duńska flota zatrzymała się w Flandrii, gdzie spotkała się z przychylnością tamtejszego władcy. Flandria, będąca wrogo nastawiona do króla Anglii Wilhelma I Zdobywcy, stanowiła naturalnego sojusznika dla Duńczyków. Z relacji skalda Kálfra Mánasona wynika, że Kanut prowadził także udane kampanie militarne przeciwko ludom Sember i Ester, co wskazuje na jego wojowniczy charakter i determinację.
Po śmierci Sweyna tron objął jego syn Harald III, a Kanut, przebywający wtedy na wygnaniu w Szwecji, najprawdopodobniej brał czynny udział w opozycji wobec nowego władcy. Po śmierci Haralda, 17 kwietnia 1080 roku, Kanut powrócił do kraju i objął tron Danii.
Zaraz po koronacji ożenił się z Adelą, córką hrabiego Roberta I Flandryjskiego. Z tego małżeństwa urodził się syn Karol, późniejszy hrabia Flandrii, oraz bliźniaczki Cecylia i Ingerid. Cecylia została później żoną Eryka Jarla, a Ingerid wyszła za mąż za Folke Grubego. To właśnie potomkowie Ingerid, znani jako ród Bjälbo, zasiadali później na tronach Szwecji i Norwegii, a krew Kanuta IV powróciła na tron duński za sprawą Olafa II z Danii.
Rządy silnej ręki i opieka nad Kościołem
Kanut IV objął tron z wielką energią i jasno określonymi celami. Był monarchą ambitnym i głęboko religijnym. Uważał, że Kościół może stać się jego naturalnym sojusznikiem w walce o umocnienie władzy królewskiej, dlatego z oddaniem wspierał instytucje kościelne. Zdecydowanie egzekwował przestrzeganie świąt kościelnych, domagał się wprowadzenia obowiązku płacenia dziesięciny, czyli jednej dziesiątej dochodu, na rzecz Kościoła. Działania te miały na celu nie tylko umocnienie religii, ale i stworzenie solidnych podstaw władzy królewskiej.
Ofiarował bogate dary kościołom w Dalby, Odense, Roskilde, Viborgu oraz szczególnie w Lund, który miał stać się religijnym centrum Danii. W maju 1085 roku wystawił list fundacyjny dla budowanej katedry w Lund, przekazując jej ziemie w Skanii, na Zelandii i Amagerze. Równocześnie założył Szkołę Katedralną w Lund, co było wyrazem jego troski o edukację duchowieństwa.
Ziemie te zostały najczęściej zdobyte w zamian za ułaskawienie wyjętych spod prawa poddanych. Duchowieństwo w Lund zyskało rozległe przywileje – mogli nakładać podatki i kary na lokalne chłopstwo. Mimo to Kanut zachował nadrzędne prawa królewskie, takie jak:
- ułaskawianie banitów,
- nakładanie grzywien na tych, którzy nie stawili się na wezwanie wojenne,
- korzystanie z transportu dla swojego orszaku.
Władza Kanuta rosła, ale jego stanowcze rządy wywoływały rosnące niezadowolenie wśród poddanych, przyzwyczajonych do większej swobody i mniejszej ingerencji w życie codzienne.
Kanut IV i marzenie o koronie Anglii
Ambicje Kanuta nie ograniczały się wyłącznie do spraw wewnętrznych. Jako wnuk Kanut Wielkiego, który panował nad Anglią, Danią i Norwegią do 1035 roku, Kanut IV uważał, że angielski tron należy się jemu. W jego oczach Wilhelm I Zdobywca był uzurpatorem.
W 1085 roku, wspierany przez teścia hrabiego Roberta oraz króla Norwegii Olafa III, Kanut zorganizował plan inwazji na Anglię. Nakazał zebranie floty w okolicach Limfjordu. Jednak przygotowania przerwało potencjalne zagrożenie ze strony cesarza Henryka IV, z którym Dania i Flandria pozostawały w napiętych relacjach. Władca Świętego Cesarstwa Rzymskiego rozważał atak na Danię, ponieważ udzieliła ona schronienia jego wrogowi – Hermannowi z Salm.
Flota, składająca się w większości z chłopów, którzy musieli wracać do domów na czas żniw, zniecierpliwiła się przedłużającym się oczekiwaniem. W efekcie część wojowników poparła brata Kanuta, Olafa, który jednak został aresztowany i zesłany do Flandrii. Plany inwazji legły w gruzach, a chłopi rozeszli się do domów, co dodatkowo podważyło autorytet królewski.
Jak zginął Kanut IV?
Na początku 1086 roku w regionie Vendsyssel wybuchł bunt. Kanut, przebywający tam wówczas, musiał uciekać – najpierw do Szlezwiku, a później do Odense. 10 lipca schronił się w drewnianym klasztorze św. Albana. Jednak buntownicy wdarli się do kościoła i zabili króla, jego brata Benedykta oraz siedemnastu wiernych mu ludzi przed samym ołtarzem. Jak zanotował Ælnoth z Canterbury, Kanut zginął od pchnięcia lancą w bok.
Po jego śmierci tron objął Olaf I.
Kanut IV Święty – kanonizacja i kult świętego
Zaraz po tragicznej śmierci Kanuta zaczęto postrzegać jako męczennika. W czasie panowania jego następcy Danię nawiedziły klęski nieurodzaju, które społeczeństwo odczytywało jako karę boską za zamordowanie pobożnego króla. Wokół jego grobu w Odense zaczęły pojawiać się relacje o cudach, a starania o jego kanonizację rozpoczęto jeszcze za panowania Olafa.
W rezultacie, 19 kwietnia 1101 roku, papież Paschalis II ogłosił Kanut IV świętym. Stał się tym samym pierwszym Duńczykiem wyniesionym na ołtarze. W 1300 roku jego szczątki oraz szczątki brata Benedykta przeniesiono do specjalnie wzniesionej katedry św. Kanuta w Odense, gdzie do dziś znajdują się ich relikwie.
Kanut IV – dziedzictwo i ocena historyczna
Po śmierci Kanut zyskał opinię świętego, a klasztor benedyktynów w Odense stał się centrum jego kultu. Angielski mnich Ælnoth z Canterbury spisał jego żywot, popularyzując nabożeństwo w Anglii. W XII wieku kult Kanuta osiągnął szczyt popularności – jego postać pojawiała się w świątyniach, m.in. w kościele w Næstved, gdzie do dziś można podziwiać posąg świętego i malowidła ukazujące jego życie.
Z biegiem czasu postać Kanuta oceniano dwojako:
- jako brutalnego władcę, który zbyt stanowczo egzekwował prawo,
- jako sprawiedliwego i pobożnego króla, gotowego poświęcić wszystko w imię zasad.
Jego reformy miały głęboki wpływ na strukturę społeczną i polityczną Danii. Darowizna dla katedry w Lund była najstarszym zachowanym dokumentem tego typu w Danii i stanowi cenne źródło wiedzy o kraju po epoce wikingów. Istnieje przypuszczenie, że dokument ten miał wspierać starania o utworzenie archidiecezji w Lund, co ostatecznie nastąpiło w 1104 roku.
Syn Kanuta, Karol Dobry, panował jako hrabia Flandrii w latach 1119–1127 i – podobnie jak ojciec – zginął w kościele z rąk buntowników. Został później beatyfikowany przez Kościół katolicki.
Według historyka Nielsa Lunda z Uniwersytetu Kopenhaskiego, nieudana wyprawa Kanuta na Anglię symbolicznie zakończyła epokę wikingów.
W 2008 roku, dzięki nowoczesnym technologiom, przeprowadzono tomografię komputerową jego szczątków. Badania wykazały, że był praworęczny, szczupły i zginął od rany zadanej w okolice kości krzyżowej, co podważa relację Ælnotha. Nie odnaleziono śladów wskazujących na to, że stoczył walkę – co potwierdza przekonanie, że przyjął śmierć w sposób godny męczennika.
