Tego dnia miała miejsce bitwa pod Budziszynem (1813)
Dym unosił się nad wzgórzami, ziemia drżała od salw artylerii, a młodzi rekruci rzucali się do ataku wśród krzyków rannych i huku bębnów. W takim ogniu nadziei i chaosu rozgorzała bitwa pod Budziszynem (1813) – starcie, które miało przywrócić Napoleonowi inicjatywę, lecz odsłoniło także kruchość jego nowej armii. Zwycięstwo okazało się gorzkie, a wojna daleka od końca.
Na początku XIX wieku Europa pogrążyła się w serii konfliktów znanych jako wojny napoleońskie, które wstrząsnęły strukturą polityczną kontynentu. Po nieudanej wyprawie Napoleona na Rosję w 1812 roku, Imperium Francuskie znalazło się w trudnym położeniu. Katastrofalna klęska Wielkiej Armii w kampanii rosyjskiej oznaczała ogromne straty ludzkie i materialne. Imperium, choć nadal potężne, zaczęło tracić sojuszników oraz dominację na europejskiej scenie politycznej.
W 1813 roku rozpoczęła się kampania w Saksonii, gdzie siły francuskie próbowały odzyskać inicjatywę. Napoleon Bonaparte, mimo osłabienia swojej armii, nie zamierzał rezygnować z wpływów w Europie Środkowej. Stworzył nową armię, rekrutując głównie młodych, niedoświadczonych żołnierzy, których wysłał do Niemiec w celu odbudowania prestiżu Francji.
W tych okolicznościach doszło do serii starć pomiędzy wojskami napoleońskimi a koalicją antyfrancuską, którą tworzyły m.in. Królestwo Prus i Imperium Rosyjskie. Jednym z kluczowych momentów tej kampanii była bitwa pod Budziszynem – miastem znanym także jako Bautzen – która miała miejsce w dniach 20–21 maja 1813 roku.
Przyczyny bitwy
Po zwycięstwie w bitwie pod Lützen (2 maja 1813), Napoleon ruszył na wschód w kierunku Budziszyna. Jego głównym celem było rozbicie armii koalicji i zmuszenie Prus i Rosji do podpisania pokoju. Budziszyn leżał na strategicznym skrzyżowaniu dróg, które prowadziły ku Śląskowi i Łużycom – jego zdobycie otwierało drogę na wschód oraz oddzielało siły koalicji.
Armia koalicji, dowodzona przez pruskiego feldmarszałka Gebharda Leberechta von Blüchera oraz rosyjskiego generała Piotra Wittgensteina, postanowiła zatrzymać Francuzów w tym rejonie. Koalicjanci liczyli na zatrzymanie naporu napoleońskiego i utrzymanie pozycji aż do nadejścia posiłków z Rosji.
Dla Napoleona była to także okazja do zademonstrowania, że mimo klęski w Rosji, nadal był zdolny do przeprowadzania skutecznych operacji ofensywnych. Pragnął zadać decydujący cios, zanim jego przeciwnicy zdołają lepiej skoordynować swoje działania.
Bitwa pod Budziszynem (1813) – przebieg
Bitwa rozpoczęła się 20 maja od frontalnego ataku wojsk francuskich na silnie ufortyfikowane pozycje koalicji wzdłuż rzeki Spree. Napoleon osobiście dowodził głównymi siłami. Rozkazał generałowi Michelowi Neyowi przeprowadzenie manewru oskrzydlającego na prawym skrzydle przeciwnika, podczas gdy reszta sił miała zaatakować w centrum.
Obrona aliantów była silna – wykorzystali naturalne ukształtowanie terenu oraz przygotowane wcześniej fortyfikacje polowe. Szczególnie zacięte walki toczyły się o wzgórza otaczające miejscowość Kleinwelka oraz lasy w rejonie Burkau. Tam doszło do dramatycznych starć, w których francuska piechota wykazywała się niezwykłą odwagą, ale także ponosiła wysokie straty.
Ciekawostką jest, że sam car Aleksander I oraz król pruski Fryderyk Wilhelm III obserwowali przebieg bitwy z pobliskiego wzgórza, co w pewnym momencie niemal kosztowało ich życie – odłamek francuskiego granatu eksplodował w pobliżu ich punktu obserwacyjnego.
Tego dnia nie udało się rozstrzygnąć bitwy – obie strony poniosły znaczne straty, a linia frontu przesunęła się tylko nieznacznie.
Kluczowym momentem starcia był atak Ney’a, zaplanowany jako główny manewr oskrzydlający. Z powodu opóźnień i błędnej interpretacji rozkazów, Ney uderzył zbyt późno i nie w miejscu, które wskazał Napoleon. Zamiast przeciąć linie odwrotu koalicji, Francuzi wpadli w silny ogień artylerii i nie zdołali zamknąć manewru okrążającego.
Pomimo tego, siły napoleońskie zdobyły Budziszyn, a wojska koalicji zaczęły się wycofywać na wschód w kierunku Görlitz. Napoleon nie zdołał jednak ich rozbić ani odciąć drogi odwrotu, co było jego głównym celem.
Bitwa pod Budziszynem (1813) – skutki bitwy
Choć Francuzi zwyciężyli taktycznie, nie osiągnęli strategicznych celów. Wojska koalicji cofnęły się w uporządkowany sposób, unikając rozbicia. Bitwa była dla Napoleona kosztownym sukcesem – stracił około 20 tysięcy żołnierzy, a koalicja około 11 tysięcy.
Brak decydującego zwycięstwa spowodował, że wojna przeciągała się, a Napoleon nie zdołał zmusić przeciwników do kapitulacji. Wkrótce potem doszło do krótkiego rozejmu w Pleiße (Traktat z Poischwitz), co dało obu stronom czas na reorganizację i przygotowanie nowych ofensyw.
Z perspektywy politycznej bitwa podważyła morale armii francuskiej. Dla przeciwników Napoleona była natomiast sygnałem, że jego potęga nie jest już tak niezachwiana, jak przed laty.
Znaczenie historyczne
Bitwa pod Budziszynem miała znaczenie przede wszystkim operacyjne i moralne. Była jednym z ostatnich zwycięstw Napoleona na terenie Niemiec przed bitwą narodów pod Lipskiem (1813). Pokazała jego geniusz strategiczny, ale jednocześnie ukazała ograniczenia, z jakimi się zmagał – braki kadrowe, niedoświadczenie żołnierzy, problemy z dowództwem (przypadek Ney’a) i coraz większą determinację przeciwników.
Z punktu widzenia historii wojskowości bitwa stanowi przykład klasycznej operacji manewrowej, w której przewaga liczebna i inicjatywa nie wystarczyły do osiągnięcia decydującego zwycięstwa. Pokazała również rosnącą efektywność wojsk koalicji, zwłaszcza w zakresie współpracy rosyjsko-pruskiej.
Dziś Budziszyn (Bautzen) jest miejscem pamięci – w mieście i jego okolicach znajdują się pomniki upamiętniające poległych, a wydarzenia z maja 1813 roku są regularnie przypominane podczas lokalnych uroczystości historycznych. Dla historyków bitwa ta stanowi ważny punkt odniesienia w analizie końcowej fazy dominacji Napoleona w Europie.
