Tego dnia1864 roku rozegrała się bitwa pod Żeleźnicą
Gdy nadzieja dogasała pod naporem carskich bagnetów, polska odwaga nie gasła ani na moment. W samym sercu wiosennych lasów bitwa pod Żeleźnicą stała się świadectwem bezkompromisowej walki o resztki wolności, jakiej Europa już wtedy niemal nie dostrzegała. Tam, gdzie przetrwanie było cudem, bohaterstwo wciąż miało swoje miejsce.
Ostatnie miesiące powstania styczniowego charakteryzowały się rosnącym osamotnieniem polskich oddziałów wobec przewagi militarnej Imperium Rosyjskiego. Mimo to, do wiosny 1864 roku dochodziło do lokalnych starć, w których powstańcom udawało się odnieść taktyczne sukcesy. Jednym z nich była bitwa pod Żeleźnicą 30 kwietnia 1864 roku – epizod ilustrujący zarówno determinację polskich dowódców, jak i stopniowe wyczerpywanie się możliwości kontynuowania walki.
Kontekst strategiczny przed bitwą
Po klęskach pod Opatowem (21 lutego 1864) i Bliżynem (16 marca 1864), gdzie oddziały gen. Józefa Hauke „Bosaka” poniosły dotkliwe straty, powstańcze siły w Kieleckiem i Sandomierskiem zostały zmuszone do działań partyzanckich. Rosjanie, dysponujący regularną armią i wsparciem lokalnej administracji, systematycznie likwidowali kolejne ośrodki oporu. W tym okresie większość przywódców cywilnych i wojskowych powstania albo zginęła, albo została aresztowana, co pogłębiało chaos organizacyjny.
W tej fazie konfliktu szczególną rolę odgrywały mobilne oddziały żandarmerii, pełniące funkcje łącznikowe, wywiadowcze i zabezpieczające zaplecze dla większych formacji. Jednym z takich pododdziałów dowodził Władysław Nowacki-Kopaczyński ps. „Junosza” – doświadczony oficer, który wcześniej uczestniczył w walkach pod Drzewicą i Opocznem5. Jego jednostka, licząca około 100 żołnierzy, operowała na pograniczu guberni radomskiej i kieleckiej, utrzymując łączność między rozproszonymi grupami powstańczymi.
Bitwa pod Żeleźnicą – przebieg
Po potyczce pod Bebelnie (28 kwietnia) oddział „Junoszy” skierował się na północny wschód, zmierzając w rejon Oleszna. Celem tego manewru było uniknięcie okrążenia przez kolumny rosyjskie i nawiązanie kontaktu z resztkami sił gen. „Bosaka”. 30 kwietnia około południa, podczas marszu przez lasy koło wsi Żeleźnica, powstańcy natknęli się na rosyjski podjazd złożony z 40 dragonów, 40 ułanów i 50 kozaków pod komendą mjr. Przewalińskiego.
Nowacki-Kopaczyński, świadomy przewagi liczebnej przeciwnika (130 Rosjan wobec 100 Polaków), zdecydował się na błyskawiczną szarżę kawaleryjską, mającą rozbić nieprzyjaciela przed nadejściem głównych sił piechoty. Atak przeprowadzono w szyku rozproszonym, wykorzystując element zaskoczenia. Kozacy, nieprzygotowani na tak śmiały manewr, stracili panowanie nad koniem i wycofali się w kierunku zachodnim, pozostawiając na polu bitwy 6 zabitych (w tym oficera) i 4 rannych.
Po stronie polskiej straty wyniosły 2 zabitych i 3 ciężko rannych. Ze względu na doniesienia o zbliżającej się rosyjskiej piechocie, „Junosza” zrezygnował z pościgu i wycofał się do Oleszna, gdzie pozostawił jeńców pod opieką miejscowej ludności.
Bitwa pod Żeleźnicą – konsekwencje i znaczenie
Choć starcie pod Żeleźnicą nie miało wpływu na ogólny przebieg kampanii, pozwoliło czasowo zabezpieczyć korytarz komunikacyjny między oddziałami działającymi w Radomskiem i Sandomierskiem. Dzięki temu do 10 maja 1864 roku udało się przeprowadzić kilka lokalnych akcji zaopatrzeniowych, m.in. w rejonie Iłży.
W warunkach systematycznego upadku powstania nawet taktyczny sukces nabierał symbolicznego znaczenia. Wieści o zwycięstwie „Junoszy” dotarły do Krakowa i Warszawy, podtrzymując nadzieje na kontynuację walki. W raporcie dla Rządu Narodowego Nowacki-Kopaczyński podkreślał dyscyplinę swoich żołnierzy i sprawne wykorzystanie terenu.
Porażka pod Żeleźnicą przyspieszyła reorganizację sił rosyjskich w regionie. Już 3 maja 1864 roku do Kielc przybyły dodatkowe oddziały piechoty z 2. Dywizji Grenadierów, które rozpoczęły zakrojoną na szeroką skalę operację przeczesywania lasów świętokrzyskich.
Biografia Władysława Nowackiego-Kopaczyńskiego
Urodzony w 1843 roku w Kobylnikach, wychowany w rodzinie o tradycjach niepodległościowych (ojciec walczył w powstaniu listopadowym), Nowacki-Kopaczyński od wczesnej młodości przejawiał zainteresowanie sztuką wojenną. Przed wybuchem powstania pracował w administracji górniczej, co zwolniło go od obowiązku służby w armii carskiej.
Do oddziału żandarmerii wstąpił w marcu 1863 roku, początkowo jako zwykły szeregowiec. Szybko awansował dzięki zdolnościom organizacyjnym – odpowiadał m.in. za rekwizycję koni i zaopatrzenie dla oddziałów operujących w Radomskiem. Jego pseudonim „Junosza” nawiązywał do herbu rodowego, podkreślając szlacheckie pochodzenie.
Po upadku powstania uniknął aresztowania dzięki pomocy miejscowej ludności. W latach 70. XIX wieku osiadł w Krecowie, gdzie zarządzał majątkiem ziemskim i angażował się w działalność samorządową. Zmarł 22 października 1901 roku, pozostając do końca życia symbolem lokalnego patriotyzmu.
Bitwa pod Żeleźnicą – analiza taktyczna
Bitwa pod Żeleźnicą stanowi przykład skutecznego wykorzystania warunków terenowych przez słabszą stronę. Gęsty las w rejonie wsi uniemożliwił Rosjanom rozwinięcie szyku i skoordynowany ostrzał. Kawaleria „Junoszy” atakowała z zaskoczenia, wykorzystując wąskie przesmyki między drzewami.
W odróżnieniu od wcześniejszych starć, gdzie dominowała broń palna, tutaj decydujące znaczenie miała szabla. Świadczyło to zarówno o ograniczonych zapasach amunicji u powstańców, jak i ich biegłości w walkach wręcz.
Ciekawym aspektem jest ewakuacja rannych przez Nowackiego-Kopaczyńskiego. Pozostawienie ich w Olesznie pod opieką chłopów wskazuje na istnienie sieci cywilnego zaplecza medycznego, funkcjonującego mimo represji.
Bitwa pod Żeleźnicą – porównanie z innymi bitwami końcowej fazy powstania
Podczas gdy pod Żyrzynem powstańcy zdobyli znaczną sumę 140 tys. rubli, sukces pod Żeleźnicą miał wyłącznie charakter militarny. Ta różnica ilustruje zmieniające się priorytety – w 1864 roku głównym celem stało się przetrwanie, a nie zdobywanie środków na dalszą walkę.
Obie bitwy zakończyły się taktycznym zwycięstwem Polaków, ale bez strategicznych konsekwencji. W Bliżynie oddział Rudowskiego zaskoczył kozaków, zadając straty 70 zabitym i rannym przy własnych stratach 8 ludzi. Pod Żeleźnicą proporcje były podobne (10 strat własnych wobec 10 rosyjskich), co potwierdza sprawność taktyczną dowódców powstańczych nawet w schyłkowej fazie walk.
Bitwa pod Żeleźnicą, choć mało znana w szerszej świadomości, zasługuje na uwagę z kilku powodów. Po pierwsze, demonstruje zdolności dowódcze Władysława Nowackiego-Kopaczyńskiego, który potrafił skutecznie manewrować w warunkach przewagi przeciwnika. Po drugie, jest przykładem współdziałania regularnych oddziałów z cywilną ludnością – bez wsparcia mieszkańców Oleszna ewakuacja rannych stałaby się niemożliwa. Wreszcie, starcie to symbolicznie zamyka okres względnej aktywności powstańczej w regionie świętokrzyskim, poprzedzając ostateczną klęskę w czerwcu 1864 roku.
W kontekście międzynarodowym warto odnotować, że 30 kwietnia 1864 roku to data niemal równoległa z zakończeniem wojny duńskiej (bitwa pod Dybbøl 18 kwietnia). Podczas gdy Europa Zachodnia koncentrowała się na konflikcie o Szlezwik, powstanie styczniowe dogorywało w izolacji – co dodatkowo podkreśla heroizm ostatnich powstańców.
