Tego dnia 1829 roku została otwarta Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu
Czasem wszystko zaczyna się od jednej idei i odważnej decyzji, by dzielić się tym, co najcenniejsze. W samym sercu Poznania powstało miejsce, które przez dwa wieki dawało schronienie słowu, wiedzy i wolności myśli. Biblioteka Raczyńskich stała się przestrzenią, w której historia, kultura i społeczna misja spotkały się w murach zainspirowanych architekturą Luwru. Za jej powstaniem kryje się nie tylko wizja, ale i determinacja, by wiedza była dobrem wspólnym – dostępnym dla każdego.
5 maja 1829 roku w Poznaniu otwarto Bibliotekę Raczyńskich – instytucję, która od tego momentu zapisała się w historii jako najstarsza funkcjonująca biblioteka publiczna w Polsce. Jej fundatorem był hrabia Edward Raczyński, zasłużony działacz społeczny i miłośnik sztuki, który sformułował w statucie ideowe podstawy działalności placówki. Już na wstępie jasno określił, że ma ona służyć wszystkim obywatelom: Przeznaczeniem Biblioteki Raczyńskich jest, aby w czytelni, która w tejże będzie urządzoną, każdy bez różnicy osób w dniach i godzinach oznaczonych miał prawo z niej korzystać.
Pomysł powołania biblioteki dojrzewał latami. Już w 1821 roku Raczyński nabył parcelę przy ówczesnym Wilhelmsplatz – dzisiejszym placu Wolności – od władz pruskich, z przeznaczeniem pod budowę gmachu biblioteki. Prace budowlane trwały od 1822 do 1828 roku, a projekt zamówiono najprawdopodobniej w Rzymie, u znanych francuskich architektów: Charlesa Perciera oraz Pierre’a François Fontaine’a.
Fasada frontowa nowego budynku, zaprojektowana z rozmachem, odzwierciedlała inspirację architekturą europejską – szczególnie wschodnią elewacją Luwru w Paryżu. Monumentalne kolumny w porządku korynckim, boniowany cokół, trójkątny tympanon i stiukowe ornamenty w loggii tworzyły reprezentacyjny charakter miejsca, podkreślając znaczenie instytucji w życiu miasta.
Biblioteka Raczyńskich w XIX wieku – ostoja polskości pod zaborem
Na początku istnienia Biblioteki Raczyńskich jej zbiory opierały się głównie na prywatnym księgozbiorze fundatora. Wiele z tych dzieł pochodziło z przejętych zasobów klasztornych, które Edward Raczyński skrupulatnie gromadził. Zgodnie z postanowieniami statutu, priorytetem było pozyskiwanie książek, które mogłyby wspierać rozwój polskiej młodzieży i nauki:
Dawane pierwszeństwo tym, które narodowość Wielkiego Księstwa Poznańskiego interesować mogą (…) przed książkami jedynie do zabawy służącemu i ulotnemi pismami. Z myślą o polskiej młodzieży gimnazjalnej postanowił gromadzić dzieła ogólne (…) z każdej literatury narodu.
Zbiory wzbogaciły się z czasem o rękopisy, starodruki i mapy, między innymi z kolekcji Juliana Ursyna Niemcewicza, znanego działacza politycznego i literata. Dodatkowym źródłem pozyskiwania publikacji było prawo nadane przez króla Prus Fryderyka Wilhelma III, który nakazał dostarczanie bibliotece jednego egzemplarza każdej książki wydanej na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego.
Co ciekawe, statut przewidywał również unikalny przywilej – osoba, która ofiarowała bibliotece co najmniej tysiąc woluminów, mogła liczyć na wykonanie swojego portretu, który miał zawisnąć w czytelni na koszt instytucji. Z przywileju tego skorzystano tylko raz – w przypadku Konstancji Raczyńskiej z Potockich, żony fundatora, której cenna kolekcja książek i atlasów wzbogaciła zasoby biblioteki.
Biblioteka Raczyńskich – działalność i znaczenie społeczne
Biblioteka Raczyńskich od początku swojego istnienia pełniła funkcję edukacyjną i społeczną. Czytelnia była dostępna przez trzy godziny dziennie – od 17:00 do 20:00 – z wyłączeniem niedziel, świąt i jednego miesiąca letniego. Książki można było czytać wyłącznie na miejscu, wyjątek stanowili członkowie Kuratorium, którym przysługiwało prawo wypożyczeń do domu.
Instytucja przyciągała nie tylko uczniów i naukowców, lecz także szerokie kręgi społeczników i inteligencji polskiej. Prawdopodobnie podczas swojego pobytu w Poznaniu odwiedził ją również Adam Mickiewicz, choć nie zachowały się bezpośrednie źródła potwierdzające tę wizytę.
Mimo trudnych warunków politycznych, zwłaszcza nasilającej się germanizacji, biblioteka dzięki polskim zbiorom i zaangażowanemu personelowi przez cały wiek XIX pozostawała żywym centrum kultury narodowej.
Biblioteka Raczyńskich w niepodległej Polsce i dramatyczne losy wojenne
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, Biblioteka Raczyńskich mogła wreszcie działać bez presji germanizacyjnej. Jej status znacząco się zmienił – w 1924 roku została przejęta przez miasto Poznań, które zapewniło jej finansowanie i dalszy rozwój. Był to kluczowy moment, który pozwolił przekształcić ją w nowoczesną książnicę odpowiadającą na potrzeby rosnącego społeczeństwa obywatelskiego.
Pierwszym dyrektorem w wolnej Polsce został Antoni Bederski, znany działacz kultury, a już od 1928 roku kierownictwo przejął Andrzej Wojtkowski, który sprawował tę funkcję aż do wybuchu wojny w 1939 roku.
W okresie międzywojennym zbiory biblioteki rosły w szybkim tempie. Księgozbiór poszerzano systematycznie:
- o publikacje z różnych dziedzin wiedzy – od nauk humanistycznych po przyrodnicze,
- o podręczniki i pomoce naukowe,
- o prasę codzienną i specjalistyczną.
Biblioteka wzbogaciła się również o zbiory specjalne, spuścizny zasłużonych Wielkopolan oraz archiwa organizacji patriotycznych z czasów zaborów. W ten sposób książnica spełniała zarówno funkcję edukacyjną, jak i dokumentacyjną.
II wojna światowa – zagłada i heroiczna walka o przetrwanie
Wybuch II wojny światowej brutalnie przerwał rozwój Biblioteki Raczyńskich. Już w październiku 1939 roku została ona przejęta przez władze okupacyjne i zamknięta dla Polaków. Oficjalnie stała się instytucją przeznaczoną wyłącznie dla Niemców. Mimo to, dzięki odwadze i determinacji jednego człowieka, biblioteka uniknęła całkowitego zniszczenia.
Był nim Józef Raczyński, wywodzący się z kurlandzkiej linii rodu Raczyńskich, który – z własnej inicjatywy – objął stanowisko komisarycznego kierownika. Dzięki jego działaniom:
- nie doszło do rozproszenia zbiorów,
- biblioteka funkcjonowała częściowo nielegalnie – Raczyński udostępniał książki Polakom poza godzinami oficjalnego działania instytucji,
- w 1943 roku, gdy powrócił z frontu wschodniego, wywiózł do Obrzycka najcenniejsze zbiory specjalne – około 17 tysięcy jednostek – ratując je przed spaleniem.
Katastrofa nadeszła 5 lutego 1945 roku, kiedy w trakcie walk o Poznań, wycofujące się oddziały niemieckie wysadziły gmach Biblioteki. Spłonęło wtedy blisko 90% księgozbioru, czyli ponad 180 tysięcy woluminów, a budynek zamienił się w ruinę. Ocalone materiały z Obrzycka pozwoliły jednak na zachowanie ciągłości zasobów i historii instytucji.
Odbudowa po wojnie i działalność w czasach PRL
Po zakończeniu wojny, mimo ogromnych strat, Biblioteka Raczyńskich wznowiła działalność już w 1951 roku. Tymczasową siedzibą instytucji stał się budynek dawnej szkoły przy ulicy Czerwonej Armii – obecnie ul. Święty Marcin 65 – który służył bibliotece aż do 2013 roku.
Pierwsze lata po wojnie upłynęły pod znakiem mozolnego odbudowywania księgozbioru. Do nowej siedziby trafiły:
- ocalone zbiory przewiezione wcześniej do Obrzycka,
- uratowane książki i dokumenty z innych zniszczonych bibliotek w Poznaniu,
- dary od instytucji i osób prywatnych.
W 1949 roku zainicjowano budowę miejskiej sieci filii bibliotecznych, która miała umożliwić mieszkańcom dostęp do książek w różnych dzielnicach miasta. To rozwiązanie, rozwijane przez kolejne dekady, do dziś stanowi jeden z filarów działania biblioteki.
W 1953 roku rozpoczęto odbudowę zabytkowego gmachu Biblioteki przy placu Wolności. Projekt architektoniczny przygotowała Janina Czarnecka, a nadzór nad aranżacją wnętrz objął jej mąż – architekt i urbanista Władysław Czarnecki. Współpracował z nimi także Zygmunt Skupniewicz, specjalista w dziedzinie projektowania obiektów użyteczności publicznej.
Trzy lata później, w 1956 roku, odbudowany budynek oddano do użytku. W jego murach znalazły się m.in. zbiory specjalne, przechowywane do dziś w odpowiednich warunkach konserwatorskich.
W okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej instytucja przechodziła liczne reorganizacje. Zmieniono również jej nazwę – przez wiele lat funkcjonowała jako Miejska Biblioteka Publiczna im. Edwarda Raczyńskiego. Dopiero w 1990 roku, po przemianach ustrojowych, przywrócono jej historyczną nazwę, zgodną z oryginalnym statutem nadanym przez fundatora.
Nowe tysiąclecie – modernizacja i rozbudowa Biblioteki Raczyńskich
Pod koniec lat 90. XX wieku w Poznaniu zaczęto coraz głośniej mówić o potrzebie rozbudowy Biblioteki Raczyńskich. Dotychczasowy budynek – zarówno główna siedziba, jak i filie – nie nadążały za rosnącymi wymaganiami użytkowników i rozwojem technologicznym. Decydujący impuls nadszedł dzięki determinacji Towarzystwa Przyjaciół Biblioteki Raczyńskich oraz silnemu poparciu mieszkańców Poznania.
W rezultacie tych starań, w 2002 roku Rada Miasta Poznania przeznaczyła fundusze na realizację projektu rozbudowy. Ogłoszony konkurs architektoniczny wygrało renomowane warszawskie biuro JEMS Architekci, znane z funkcjonalnych i nowoczesnych koncepcji przestrzeni publicznych.
Po uzyskaniu dofinansowania z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w 2009 roku, można było rozpocząć budowę nowego skrzydła biblioteki – od strony al. Marcinkowskiego. Powierzchnia inwestycji wyniosła 11 tysięcy metrów kwadratowych, a całkowity koszt budowy przekroczył 72 miliony złotych. Co ciekawe, ponad 40% tej kwoty pokryto ze środków unijnych, pozostałą część sfinansowało miasto Poznań.
Nowy budynek został uroczyście otwarty 29 czerwca 2013 roku. Tego dnia odbyła się niezwykła akcja – mieszkańcy Poznania utworzyli żywy łańcuch, przekazując książki z rąk do rąk między starą a nową siedzibą. Był to symboliczny gest wspólnoty i zaangażowania społecznego, który do dziś pozostaje w pamięci wielu uczestników.
Nowoczesny gmach mieści ogólnodostępne czytelnie i wypożyczalnię, Bibliotekę dla Dzieci, filie przystosowane dla osób niewidomych i słabowidzących, nowoczesny Dział Zbiorów Specjalnych, przestronną Galerię Atanazego, która służy jako miejsce wystaw i wydarzeń kulturalnych.
W 2014 roku Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Bogdan Zdrojewski, uhonorował Bibliotekę Raczyńskich specjalnym wyróżnieniem za skuteczne wykorzystanie funduszy unijnych oraz nowoczesne podejście do rozwoju kultury.
Nowoczesność zakorzeniona w tradycji – współczesna Biblioteka Raczyńskich
Kolejnym ważnym etapem w historii Biblioteki Raczyńskich była modernizacja jej zabytkowego gmachu przy placu Wolności, zakończona w kwietniu 2022 roku. Przez wiele lat budynek ten pełnił głównie funkcje administracyjne, jednak nowa inwestycja przywróciła mu pierwotne znaczenie – stał się znów pełnoprawnym miejscem kontaktu czytelnika z książką.
Prace renowacyjne miały na celu przywrócenie historycznych funkcji bibliotecznych, dostosowanie przestrzeni do potrzeb osób z niepełnosprawnościami i szczególnymi potrzebami, poszerzenie oferty czytelniczej i edukacyjnej i zwiększenie funkcjonalności całej instytucji.
Na pierwszym piętrze odrestaurowanego gmachu mieści się obecnie Filia Sztuki, która oferuje:
- około 32 tysiące książek z zakresu historii sztuki, architektury, designu, teatru, filmu i muzyki,
- oraz blisko 34 tysiące zbiorów muzycznych, w tym nuty, płyty winylowe, kasety i CD.
W zabytkowych salach regularnie odbywają się spotkania autorskie, warsztaty edukacyjne, koncerty i wykłady, wydarzenia literackie i artystyczne, dostępne również dla osób z różnymi ograniczeniami.
W ten sposób Biblioteka Raczyńskich stała się miejscem otwartym, wielofunkcyjnym i przyjaznym dla szerokiego grona użytkowników – zarówno pasjonatów literatury, jak i osób korzystających z biblioteki po raz pierwszy.
Obecnie Biblioteka Raczyńskich to rozbudowana instytucja kultury, która obejmuje:
- zabytkowy gmach z 1829 roku przy placu Wolności – z siedzibą dyrekcji, Filią Sztuki i salami wydarzeń,
- nowoczesne skrzydło z 2013 roku, w którym działają m.in. Wypożyczalnia, Dział Zbiorów Specjalnych, Biblioteka dla Dzieci oraz Galeria Atanazego,
- ponad 30 filii rozmieszczonych w różnych dzielnicach Poznania,
- cztery muzea pisarzy i ośrodki dokumentacji:
- Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza,
- Mieszkanie-Pracownia Kazimiery Iłłakowiczówny,
- Pracownia-Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego,
- Ośrodek Dokumentacji Wielkopolskiego Środowiska Literackiego.
Od maja 2022 roku wprowadzono także system 11 książkomatów, które umożliwiają mieszkańcom wypożyczanie i zwracanie książek w lokalizacjach oddalonych od filii. To odpowiedź na potrzeby osób mieszkających na peryferiach miasta lub preferujących dostęp do zbiorów poza godzinami pracy biblioteki.
Wszystkie te działania wpisują się w misję instytucji, która od niemal dwóch stuleci pozostaje wierna zasadzie przyświecającej jej fundatorowi: dostęp do wiedzy i kultury powinien być powszechny, bezpłatny i niezależny od statusu społecznego użytkownika.
Upamiętniając postać fundatora, w dniu 29 czerwca 2013 roku, na fasadzie nowego budynku odsłonięto pamiątkową tablicę poświęconą hrabiemu Edwardowi Raczyńskiemu. Jej autorem był poznański artysta rzeźbiarz Roman Kosmala, a fundatorem – Fundacja Rozwoju Miasta Poznania we współpracy z deweloperem UWI Inwestycje S.A.. Uroczystość zgromadziła wielu znamienitych gości, w tym Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego, prezydenta Poznania Ryszarda Grobelnego, oraz wnuczkę Edwarda Raczyńskiego – Wirydianę Raczyńską-Rey.
Przed gmachem Biblioteki stoi również pomnik-fontanna Higiei, który podkreśla zarówno estetykę przestrzeni, jak i symbolikę wiedzy jako źródła zdrowia i siły duchowej.
Dziś Biblioteka Raczyńskich to coś więcej niż tylko miejsce przechowywania książek. To dynamiczne centrum życia intelektualnego i artystycznego Poznania, z silnym zakorzenieniem w historii i kulturze, otwarte na przyszłość i potrzeby współczesnych użytkowników.
Bibliografia:
- Baszko Agnieszka, „Gmach, który zna każde dziecko polskie, podobnie jak Wawel, jak Stare Miasto w Warszawie”. Biblioteka Raczyńskich, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, 4/2014.
- bracz.edu.pl/historia/ [dostęp: 13.04.2025].
- Kronika Miasta Poznania, Pomniki 2005, 2, Poznań 2005.
- Ostrowska-Kębłowska Zofia, Architektura i budownictwo w Poznaniu w latach 1790–1880, Poznań 1982.
