Tego dnia 1864 roku urodziła się Nellie Bly, dziennikarka, wynalazczyni i bizneswoman
Była młoda, niepozorna i zbyt uparta, by milczeć. Kiedy inni patrzyli w bok, Nellie Bly wchodziła tam, gdzie nikt nie chciał — do fabryk, w których kobiety harowały za grosze, do sal sądowych, gdzie rozwód był hańbą, a nawet do zamkniętego szpitala psychiatrycznego, gdzie udawała obłąkaną, by ujawnić prawdę o przemocy, głodzie i zapomnianych pacjentkach. To, co wyciągnęła na światło dzienne, nie tylko poruszyło Amerykę — zmusiło ją do działania.
5 maja 1864 roku na świat przyszła jedna z najbardziej niezwykłych postaci w historii amerykańskiego dziennikarstwa – Elizabeth Jane Cochran, która przeszła do historii pod pseudonimem Nellie Bly. Jej narodziny miały miejsce w miejscowości Cochran’s Mills – dziś będącej częścią Burrell Township w hrabstwie Armstrong, w stanie Pensylwania. Jej ojciec, Michael Cochran, z pochodzenia Irlandczyk, był człowiekiem sukcesu: zaczynał jako zwykły pracownik młyna, jednak z czasem udało mu się wykupić zakład oraz większą część otaczających go terenów.
Dzięki swojej determinacji i pracowitości zdobył poważanie lokalnej społeczności – pełnił funkcję kupca, poczmistrza, a także współpracownika sędziego. To właśnie na jego cześć nazwano miejscowość, w której dorastała przyszła dziennikarka.
Michael Cochran był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną, Catherine Murphy, doczekał się dziesięciorga dzieci. Po jej śmierci ożenił się ponownie – z Mary Jane Kennedy, z którą miał kolejną piątkę dzieci, w tym Elizabeth – swoją trzynastą córkę. Niestety, gdy dziewczynka miała zaledwie sześć lat, jej ojciec zmarł – a wydarzenie to miało ogromny wpływ na dalsze życie rodziny, w tym również przyszłą postawę i determinację samej Bly.
W dzieciństwie Elizabeth znana była w okolicy jako Różowa – przydomek ten zawdzięczała swojej miłości do noszenia ubrań właśnie w tym kolorze. Jednak jako nastolatka zapragnęła uchodzić za bardziej dojrzałą i wyrafinowaną – dlatego postanowiła zmodyfikować swoje nazwisko, dodając do niego literę „e”, by brzmiało bardziej elegancko: Cochrane.
Nellie Bly – droga ku edukacji i pierwsze zawodowe kroki
W 1879 roku, Elizabeth rozpoczęła naukę w Indiana Normal School (obecnie Indiana University of Pennsylvania), jednak już po jednym semestrze musiała przerwać studia z powodu braku środków finansowych. Następnie, w roku 1880, jej matka zdecydowała się przeprowadzić całą rodzinę do Allegheny City, które z czasem zostało włączone do terytorium Pittsburgha.
To właśnie w Pittsburghu rozpoczęła się niezwykła kariera dziennikarska młodej kobiety – choć nie bez przeszkód. Przełomowym momentem okazał się rok 1885, kiedy to w lokalnym dzienniku Pittsburgh Dispatch ukazał się kontrowersyjny felieton zatytułowany Do czego nadają się dziewczynki. W tekście tym autor sugerował, że rola kobiety ogranicza się do prowadzenia domu i wychowywania dzieci. Elizabeth, oburzona tym stwierdzeniem, postanowiła zareagować. Wysłała do redakcji list pod pseudonimem Samotna Sierotka, który zwrócił uwagę redaktora George’a Maddena.
Zachwycony jej pasją i odwagą, Madden poprosił autorkę o ujawnienie tożsamości, a następnie zaproponował jej napisanie artykułu do gazety – tym razem ponownie jako Lonely Orphan Girl. Jej pierwszy tekst, zatytułowany The Girl Puzzle, poruszał temat społecznego wykluczenia samotnych kobiet i konieczności stworzenia dla nich godnych warunków pracy. W artykule podkreśliła, że nie każda kobieta musi wyjść za mąż, a społeczeństwo powinno oferować im alternatywne możliwości rozwoju zawodowego.
Narodziny Nellie Bly – pseudonimu, który przeszedł do historii
Po sukcesie pierwszego artykułu Elizabeth napisała kolejny tekst zatytułowany Szalone małżeństwa, w którym odważnie podjęła temat rozwodów i ich wpływu na życie kobiet. Opowiedziała się w nim za reformą prawa rozwodowego, zwracając uwagę na to, jak niesprawiedliwie system traktował kobiety porzucone lub zmuszone do opuszczenia małżeństwa.
To właśnie ten artykuł został opublikowany po raz pierwszy pod pseudonimem Nellie Bly. Pseudonim nie był jednak jej własnym wyborem – chciała posługiwać się imieniem Nelly Bly, jednak redaktor zapisał je z błędem, który pozostał z nią już na zawsze. Nazwa pochodziła od bohaterki popularnej piosenki Stephena Fostera zatytułowanej Nelly Bly – była to czarnoskóra postać literacka, co nadawało pseudonimowi jeszcze głębszy kontekst społeczny.
W tamtym czasie kobiety publikujące w gazetach rzadko ujawniały swoje prawdziwe nazwiska – używanie pseudonimów było powszechną praktyką, chroniącą je przed lekceważeniem przez czytelników, którzy często nie brali kobiet na poważnie w roli komentatorek rzeczywistości. George Madden, redaktor Pittsburgh Dispatch, ponownie docenił jej talent i zaproponował jej pełnoetatową posadę – co było wyjątkowym wydarzeniem w świecie zdominowanym przez mężczyzn.
Jako młoda, lecz niezwykle ambitna dziennikarka, Nellie Bly postanowiła skupić się na tematach społecznych – a konkretnie na sytuacji pracujących kobiet. Prowadziła pionierskie śledztwa dziennikarskie z wykorzystaniem pracy pod przykrywką, by zdobywać informacje z pierwszej ręki. Zatrudniła się między innymi w fabryce wyrobów miedzianych, podszywając się pod ubogą kobietę, co pozwoliło jej szczegółowo opisać warunki pracy robotnic i dzieci. Jej reportaże zyskały ogromne uznanie – nie tylko wśród czytelników, ale i samych pracowników, którzy po raz pierwszy ujrzeli swoje życie opisane bez upiększeń i z pełnym współczucia spojrzeniem.
Niestety, sukcesy dziennikarki nie przypadły do gustu właścicielom fabryk, którzy zaczęli wywierać naciski na redakcję. W odpowiedzi na presję, przeniesiono ją do działu kobiecego – gdzie miała pisać o modzie, społeczeństwie i ogrodnictwie. Nellie Bly nie zamierzała jednak poddać się schematowi i wycofać ze swoich ambicji. Jak sama napisała: chciałam zrobić coś, czego nie zrobiła wcześniej żadna dziewczyna.
Meksykańska przygoda i pierwsze starcie z cenzurą
Zdeterminowana, by realizować poważne tematy, młoda dziennikarka zdecydowała się na wyjazd do Meksyku. W wieku zaledwie 21 lat została zagraniczną korespondentką, co było bezprecedensowym krokiem w karierze kobiety w XIX wieku. Spędziła tam prawie pół roku, dokumentując codzienne życie Meksykanów, ich zwyczaje, obyczaje i problemy społeczne. Jej korespondencje publikowane w amerykańskiej prasie były potem zebrane w formie książki zatytułowanej Six Months in Mexico (Sześć miesięcy w Meksyku).
W jednym z najbardziej odważnych tekstów Nellie Bly opisała sprawę meksykańskiego dziennikarza, który został aresztowany za krytykę rządu – ówczesnej dyktatury pod rządami Porfiria Díaza. Bly otwarcie zaprotestowała przeciwko cenzurze i represjom wobec wolnych mediów. Jej słowa wywołały burzę – władze meksykańskie zareagowały groźbą aresztowania, zmuszając ją do ucieczki z kraju.
Po powrocie do Stanów Zjednoczonych opublikowała relację, w której określiła Díaza jako tyrańskiego cara, który uciska naród meksykański i kontroluje prasę. Była to jedna z pierwszych tak odważnych i krytycznych relacji zagranicznych, jaką napisała amerykańska kobieta-dziennikarka – i jednocześnie kolejny dowód jej bezkompromisowego charakteru oraz niezachwianego poczucia sprawiedliwości.
Dziesięć dni w domu wariatów – dziennikarstwo śledcze, które wstrząsnęło Ameryką
Po powrocie z Meksyku, Nellie Bly nie chciała wracać do pisania o modzie i ogrodnictwie. Zdecydowała się opuścić Pittsburgh Dispatch i wyruszyła do Nowego Jorku. Tam jednak natknęła się na mur niechęci – redaktorzy kolejnych redakcji odrzucali ją z góry tylko dlatego, że była kobietą. Przez cztery miesiące bezskutecznie próbowała znaleźć zatrudnienie, aż w końcu udało jej się dotrzeć do redakcji New York World, gazety należącej do legendarnego wydawcy Josepha Pulitzera.
To właśnie tam zaproponowano jej śledztwo, które na zawsze zmieniło bieg jej kariery – i historii dziennikarstwa. Miała udawać osobę chorą psychicznie, aby przeniknąć do nowojorskiego szpitala psychiatrycznego dla kobiet na Blackwell’s Island (obecnie Roosevelt Island). Celem było sprawdzenie, czy pojawiające się w mediach pogłoski o przemocy, zaniedbaniach i nieludzkim traktowaniu pacjentek są prawdziwe.
Przygotowania nie były łatwe. Bly zameldowała się w pensjonacie dla kobiet o nazwie Temporary Homes for Females i przez całą noc nie zmrużyła oka, by uzyskać efekt wyczerpania i rozdygotania. Rano zaczęła zachowywać się osobliwie – oskarżała inne pensjonariuszki o szaleństwo, mówiła nieskładnie i odmawiała pójścia spać. Jak później relacjonowała, powiedziała pracowniczce domu: There are so many crazy people about, and one can never tell what they will do. Jej zachowanie wzbudziło taki niepokój, że wezwano policję. Po przesłuchaniach i badaniach lekarskich została ostatecznie odesłana do szpitala Bellevue, a następnie przewieziona na Blackwell’s Island.
W szpitalu Nellie Bly ujrzała przerażającą rzeczywistość – warunki były skandaliczne: brud, zimno, złe traktowanie, a nawet fizyczna przemoc wobec pacjentek. Wiele kobiet było całkowicie zdrowych, ale zamknięto je z powodu biedy, braku rodziny lub barier językowych. Po dziesięciu dniach została wypuszczona na prośbę redakcji New York World, a jej reportaż ukazał się 9 października 1887 roku. Tekst wywołał ogólnokrajowe poruszenie, a później został wydany w formie książkowej jako Ten Days in a Mad-House (Dziesięć dni w domu wariatów).
Publikacja wstrząsnęła opinią publiczną, a władze miejskie zmuszone były do wprowadzenia reform w instytucjach psychiatrycznych. Nellie Bly zdobyła ogólnokrajową sławę i uznanie – jej śledztwo pokazało, że kobiety mogą być pełnoprawnymi dziennikarkami śledczymi, zdolnymi do ryzyka, analizy i zmieniania świata.
Według biografki Brooke Kroeger: Jej dwuczęściowy cykl z października 1887 roku stał się sensacją, skutecznie rozpoczynając dekadę tzw. „reportażu wyczynowego” lub „detektywistycznego” – wyraźnego prekursora dziennikarstwa śledczego i jednej z innowacji Josepha Pulitzera, która przyczyniła się do nadania charakterystycznej nazwy nurtowi „Nowego Dziennikarstwa” lat 80. i 90. XIX wieku.
Bly stała się pierwszą dziennikarką śledczą w pełnym tego słowa znaczeniu. Była prototypem dla całej grupy kobiet, które w kolejnych latach tworzyły tak zwane stunt girls – dziennikarki podejmujące się niebezpiecznych, często kontrowersyjnych misji w imię prawdy i sprawiedliwości.
Nellie Bly i podróż dookoła świata – od literatury do rzeczywistości
W 1888 roku Nellie Bly po raz kolejny zaskoczyła redakcję gazety New York World. Tym razem zaproponowała śmiały projekt: podróż dookoła świata śladami fikcyjnego bohatera powieści Jules’a Verne’a – Phileasa Fogga z książki W osiemdziesiąt dni dookoła świata. Jej celem było zrealizowanie tej podróży nie tylko naprawdę, ale w jeszcze krótszym czasie.
Rok później, dokładnie o godzinie 9:40 rano, 14 listopada 1889 roku, Bly wyruszyła w podróż z Nowego Jorku na pokładzie parowca Augusta Victoria, należącego do linii żeglugowej Hamburg America Line. W ciągu 72 dni pokonała 24 898 mil (czyli ponad 40 000 kilometrów), odwiedzając m.in.:
- Anglię, gdzie spotkała się z Jules’em Verne’em w jego domu w Amiens,
- Francję, skąd udała się na południe Europy przez Brindisi,
- Kanał Sueski i dalej Kolombo na Cejlonie,
- Straits Settlements (dzisiejsza Malezja), w tym Penang i Singapur,
- Hongkong oraz Japonię.
Aby podsycić zainteresowanie czytelników, redakcja New York World zorganizowała konkurs zatytułowany Nellie Bly Guessing Match, w którym czytelnicy mieli zgadywać, kiedy dokładnie Bly powróci do Nowego Jorku. Nagrodą główną był najpierw bilet do Europy, później – pieniądze na podróż.
Kiedy 25 stycznia 1890 roku, po 72 dniach, 6 godzinach, 11 minutach i 14 sekundach, Bly powróciła do Jersey City, na stacji czekał na nią tłum wiwatujących fanów i dziennikarzy. Była pierwszą osobą, która samotnie dokonała czegoś, co dotąd istniało tylko w literaturze.
Warto dodać, że nie była jedyną kobietą, która podjęła to wyzwanie. Dziennikarka Elizabeth Bisland Wetmore, reprezentująca czasopismo Cosmopolitan, wyruszyła w przeciwnym kierunku, mając ten sam cel – pobić rekord. Ostatecznie jednak to Nellie Bly dotarła na metę jako pierwsza, a jej triumf był szeroko komentowany w prasie na całym świecie.
Choć rekord ustanowiony przez Bly został po kilku miesiącach pobity przez ekscentrycznego podróżnika George’a Francisa Traina, który okrążył świat w 67 dni, to właśnie ona zdobyła serca opinii publicznej. Jej sukces był nie tylko osiągnięciem sportowym czy logistycznym, ale przede wszystkim symbolicznym zwycięstwem kobiety nad ograniczeniami epoki.
Od dziennikarki do wynalazczyni i bizneswoman
Po ogromnym sukcesie swojej podróży dookoła świata Nellie Bly zdecydowała się na chwilowy odpoczynek od reportaży. Skorzystała z popularności i otrzymała propozycję pisania powieści odcinkowych dla tygodnika New York Family Story Paper, wydawanego przez Normana Munro. Na jego łamach, między 1889 a 1895 rokiem, opublikowała aż jedenaście powieści, w tym Eva The Adventuress, inspirowaną rzeczywistym procesem sądowym Evy Hamilton. Przez wiele lat uważano, że te teksty przepadły bezpowrotnie, aż w 2021 roku zostały odnalezione przez autora Davida Blixta w brytyjskim odpowiedniku tego tygodnika – The London Story Paper.
W 1895 roku, mając 31 lat, Bly wyszła za mąż za Roberta Seamana – zamożnego przemysłowca, starszego od niej o 42 lata. Kiedy jego stan zdrowia zaczął się pogarszać, porzuciła karierę dziennikarską i przejęła zarządzanie jego firmą – Iron Clad Manufacturing Co., specjalizującą się w produkcji metalowych pojemników, takich jak bańki na mleko i kotły.
Po śmierci Seamana w 1904 roku, Bly kierowała przedsiębiorstwem samodzielnie. Firma rozpoczęła wtedy produkcję stalowej beczki, która stała się pierwowzorem współczesnego beczki 55-galonowej, wciąż powszechnie stosowanej w przemyśle. Choć często przypisuje się Bly wynalezienie tej beczki, oficjalnie autorem patentu był Henry Wehrhahn (nr patentów amerykańskich: 808,327 i 808,413).
Elizabeth Cochrane Seaman – bo tak brzmiało jej oficjalne nazwisko po ślubie – sama również uzyskała dwa patenty: na nowatorską bańkę na mleko (patent nr 697,553) oraz na kompostownik z funkcją piętrowania (patent nr 703,711). Przez pewien czas była jedną z najbardziej wpływowych kobiet przemysłowców w Stanach Zjednoczonych.
Jednak jej kariera w przemyśle zakończyła się dramatycznie. Brak doświadczenia w zarządzaniu finansami, a także oszustwa ze strony jednego z menedżerów fabryki, doprowadziły do upadku firmy. Jak zauważyła biografka Brooke Kroeger:
Prowadziła firmę jako model socjalnego przedsiębiorstwa, oferując świadczenia zdrowotne i zaplecze rekreacyjne. Ale Bly kompletnie nie rozumiała aspektów finansowych działalności i ostatecznie straciła wszystko. Niesumienni pracownicy wyłudzili setki tysięcy dolarów, a sytuację pogorszyły długotrwałe i kosztowne postępowania upadłościowe.
Powrót do dziennikarstwa i frontu wojennego
Po bankructwie Iron Clad Manufacturing Co., Nellie Bly powróciła do dziennikarstwa. W 1913 roku relacjonowała dla New York Evening Journal Paradę na rzecz praw wyborczych kobiet w Waszyngtonie. Jej artykuł nosił prowokacyjny tytuł Suffragists Are Men’s Superiors (Sufrażystki są lepsze od mężczyzn), a w tekście trafnie przewidziała, że kobiety w USA uzyskają prawa wyborcze w 1920 roku.
W czasie I wojny światowej Bly ponownie udowodniła, że nie zna strachu. Wybrała się do Europy Wschodniej, aby jako korespondentka relacjonować działania wojenne na granicy Serbii i Austro-Węgier. Była nie tylko pierwszą kobietą, ale również jedną z pierwszych osób z zagranicy, które dotarły do strefy działań wojennych. Została nawet aresztowana pod zarzutem szpiegostwa, gdyż wzięto ją za brytyjskiego szpiega. Po wyjaśnieniu nieporozumienia została zwolniona, a jej reportaże stanowiły jedno z niewielu źródeł wiedzy o realiach wojny w tamtym rejonie.
27 stycznia 1922 roku, w wieku 57 lat, Nellie Bly zmarła na zapalenie płuc w szpitalu św. Marka w Nowym Jorku. Choć odeszła stosunkowo młodo, zdążyła osiągnąć więcej niż większość ludzi przez całe życie. Jej pogrzeb odbył się na cmentarzu Woodlawn w Bronksie, gdzie do dziś spoczywa.
Nellie Bly – dziedzictwo, które trwa do dziś
Nellie Bly została pośmiertnie doceniona przez liczne instytucje. W 1998 roku uhonorowano ją miejscem w National Women’s Hall of Fame. W roku 2002 znalazła się w gronie czterech dziennikarek, które uświetniły serię znaczków pocztowych Stanów Zjednoczonych pod hasłem Women in Journalism (Kobiety w dziennikarstwie).
W 2019 roku, z inicjatywy Roosevelt Island Operating Corporation, ogłoszono konkurs na stworzenie publicznego pomnika upamiętniającego Bly na Roosevelt Island – miejscu, gdzie przeprowadziła swoje słynne śledztwo psychiatryczne. Zwyciężyła propozycja zatytułowana The Girl Puzzle, autorstwa artystki Amandy Matthews. Instalacja została otwarta w grudniu 2021 roku, a jej centralnym elementem jest monumentalna rzeźba głowy Nellie Bly, symbolizująca siłę, empatię i przenikliwość tej niezwykłej kobiety.
Dla upamiętnienia jej wkładu w dziennikarstwo, New York Press Club przyznaje coroczną nagrodę Nellie Bly Cub Reporter Award za najlepszy debiut dziennikarski. W 2020 roku wyróżnienie to otrzymała Claudia Irizarry Aponte z niezależnej redakcji THE CITY.
Postać Nellie Bly na przestrzeni dekad inspirowała nie tylko dziennikarzy, ale także twórców kultury. W 1946 roku zadebiutował na Broadwayu musical Nellie Bly autorstwa Johnny’ego Burke’a i Jimmy’ego Van Heusena, a w latach 90. dramatopisarka Lynn Schrichte stworzyła monodram Did You Lie, Nellie Bly?
W 2023 roku w Filadelfii miała premierę opera oparta na jej słynnym śledztwie psychiatrycznym. Muzykę skomponował René Orth, a libretto napisała Hannah Moscovitch.
Nellie Bly była również bohaterką filmów:
- The Adventures of Nellie Bly (1981),
- 10 Days in a Madhouse (2015),
- Escaping the Madhouse: The Nellie Bly Story (2019).
W tym samym roku ukazał się również animowany film dokumentalny Nellie Bly Makes the News, wyprodukowany przez Center for Investigative Reporting. Fabularyzowana wersja Bly jako mysz o imieniu Nellie Brie pojawia się w animowanym filmie An American Tail: The Mystery of the Night Monster.
Inspiracją do postaci Lany Winters w serialu American Horror Story: Asylum były właśnie doświadczenia Bly z Blackwell’s Island. W serialu The West Wing, w piątym odcinku drugiego sezonu, pierwsza dama Abbey Bartlet odsłania w Pensylwanii pomnik ku czci Bly i przekonuje prezydenta, by wspomniał o niej w cotygodniowym orędziu.
5 maja 2015 roku, w dniu jej urodzin, Google uczciło jej postać interaktywnym Google Doodle z oryginalną piosenką napisaną przez Karen O i animacją autorstwa Katy Wu.
Jej historia została zaadaptowana również na potrzeby słuchowiska Doctor Who zatytułowanego The Perils of Nellie Bly, wydanego przez Big Finish Productions w 2021 roku. Pojawia się także w powieściach takich autorów jak David Blixt, Marshall Goldberg, Carol McCleary, Louis Treger czy Christine Converse.
Zainspirowała twórców komiksów, takich jak Julie Walker Is The Phantom (2010), a jej postać trafiła także do bestsellerowej książki dla dzieci Good Night Stories for Rebel Girls autorstwa Eleny Favilli i Franceski Cavallo.
Na jej cześć nazwano grę planszową Dookoła świata z Nellie Bly, wydaną już w 1890 roku. Istniał również park rozrywki na Brooklynie, nazwany jej imieniem, którego motywem przewodnim była właśnie podróż dookoła świata – obecnie działa jako Adventure Seekers Amusement Park.
W 2022 roku duży gatunek ptasznika z Ekwadoru został nazwany Pamphobeteus nellieblyae przez zespół arachnologów kierowany przez Sherwooda.
W pierwszych dekadach XX wieku w Toronto działała łódź strażacka nazwana jej imieniem, a między Nowym Jorkiem a Atlantic City kursował ekspresowy pociąg Nellie Bly, uruchomiony przez Pennsylvania Railroad – jeździł aż do 1961 roku.
