Tego dnia 1927 roku w Warszawie urodziła się Wanda Traczyk-Stawska „Pączek”, „Atma”, działaczka społeczna, polska psycholog oraz uczestniczka powstania warszawskiego
Pełna dramatyzmu opowieść o niezwykłej odwadze i niezłomnym duchu, który przetrwał najtrudniejsze chwile historii, budzi emocje już od pierwszych słów. W sercu tej fascynującej narracji znalazła się Wanda Traczyk-Stawska, postać, której życie splatało się z walką o wolność, godność i pamięć o bohaterach. Każdy fragment tej historii ukazuje pasję, poświęcenie i determinację, które rozbrzmiewały echem przez pokolenia. Całość tej opowieści maluje obraz heroizmu, który nie gaśnie nawet w cieniu najciemniejszych czasów.
Wanda Traczyk-Stawska „Pączek”, „Atma” była wybitną polską psycholożką, nauczycielką i działaczką społeczną, której życie naznaczone było zarówno udziałem w walkach o wolność, jak i wieloma działaniami na rzecz pamięci historycznej. Jej zaangażowanie w Szare Szeregi oraz Armię Krajową uczyniło ją jedną z nielicznych bohaterek, których działalność miała wpływ na kształtowanie losów Polski zarówno podczas wojny, jak i w okresie powojennym.
Urodziła się jako córka Szczepana i Bronisławy. Wczesną edukację rozpoczęła w Szkole Powszechnej nr 65 przy ul. Białołęckiej 36 (obecnie ul. Bartnicza 2) na Bródnie, po czym, po trzech latach, przeniosła się do szkoły nr 33 przy ul. Grottgera 22 na Mokotowie. To właśnie tam, będąc uczennicą, dołączyła do 42. Drużyny Harcerskiej im. Żwirki i Wigury, co zapoczątkowało jej głębokie zainteresowanie sprawami patriotycznymi i obywatelskimi. Mieszkała wraz z rodziną przy ul. Dolnej, co wpłynęło na jej późniejsze działania społeczne oraz duchowe przywiązanie do ojczyzny.
Wanda Traczyk-Stawska – działalność konspiracyjna w okresie okupacji
Podczas okupacji niemieckiej, począwszy od 1942 roku, aktywnie uczestniczyła w konspiracyjnej walce o niepodległość. Jako członkini Szarych Szeregów angażowała się w niewielkie akcje sabotażowe oraz w operację oznaczoną jako N. W ramach tych działań m.in. przekazywała listy ostrzegające o grożących wyrokach śmierci, jeśli działania partyzanckie nie zostaną zakończone, co miało chronić polskie środowisko przed represjami okupanta.
Podczas powstania warszawskiego pełniła funkcję strzelca i łączniczki w Oddziałach Osłonowych Wojskowych Zakładów Wydawniczych (WZW) – Biura Informacji i Propagandy – Komendy Głównej Armii Krajowej. Jej jednostka, kierowana przez Antoniego Chruściela ps. Monter, miała za zadanie wspierać oddziały powstańcze na Śródmieściu Północnym, a także brała udział w walkach na Śródmieściu Południowym oraz Powiślu, gdzie między innymi starała się utrzymać działanie elektrowni.
W wyniku działań bojowych, 6 września 1944 roku, odnosiła poważne obrażenia na ul. Smolnej. Po kapitulacji powstania została pojmana i trafiła do licznych stalagów, m.in. Stalagu VIII B Lamsdorf, Stalagu IV B, Stalagu IV E oraz Stalagu VI C, co świadczyło o jej niezwykłej wytrwałości w obliczu ekstremalnych trudności.
Powrót do życia cywilnego i działalność powojenna
Po wojnie, w 1947 roku, Wanda powróciła do ojczyzny, gdzie rozpoczęła nowy etap życia. Ukończyła studia na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, co pozwoliło jej podjąć pracę w Szkole Specjalnej nr 6 dla dzieci wymagających szczególnej opieki na Pradze. Następnie przez długie lata pracowała jako nauczycielka w Podstawowej Szkole Specjalnej nr 3 przy ul. Ząbkowskiej 43.
Równolegle z pracą zawodową, angażowała się w inicjatywy upamiętniające bohaterską walkę powstańców warszawskich. Jej działania obejmowały:
- lokalizowanie mogił powstańczych na terenie Warszawy,
- inicjowanie opieki nad Cmentarzem Powstańców Warszawy,
- współinicjowanie ustanowienia przez Sejm, w 2015 roku, dnia 2 października Dniem Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy,
- promowanie budowy izby pamięci w Parku Powstańców Warszawy.
Jej postawa była również widoczna w działaniach współczesnych – popierała protesty na rzecz osób niepełnosprawnych, brała udział w kampaniach wyborczych podczas prezydenckich wyborów w 2020 roku, a także manifestowała przeciwko zaostrzeniu przepisów aborcyjnych oraz użyciu symboliki w sposób, który uznała za niewłaściwy.
W 2021 roku wystąpiła podczas protestu na placu Zamkowym w Warszawie, a podczas obchodów 79. rocznicy wybuchu powstania warszawskiego wygłosiła przemówienie, w którym nawoływała do poszanowania Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, podkreślając jednocześnie potrzebę współpracy z Niemcami oraz wsparcia dla Ukrainy w obronie przed agresją.
Wanda Traczyk-Stawska – życie prywatne, ostatnie lata i upamiętnienia
W 1951 roku Wanda wyszła za mąż za mężczyznę, który był o trzy lata starszy od niej i był więźniem norweskiego obozu koncentracyjnego z okresu II wojny światowej. Z ich związku urodził się syn oraz córka, oboje związani z muzyką, co świadczyło o bogatym dziedzictwie artystycznym rodziny. Z czasem doczekała się wnucząt i jednego prawnuka.
W listopadzie 2023 roku podjęła decyzję o stałym zamieszkaniu w Domu Pomocy Społecznej „Kombatant” w Warszawie. Pomimo upływu lat, zachowywała niezależność, poruszając się samodzielnie przy użyciu specjalnego chodzika – balkonika, który wspierał jej mobilność.
Jej postać została uhonorowana licznymi wyróżnieniami i odznaczeniami, takimi jak:
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2009),
- Krzyż Walecznych,
- Krzyż Armii Krajowej,
- Odznaka Honorowa „Zasłużony dla Mazowsza” (2023),
- Medal „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” (2024),
- Order Uśmiechu (2024),
- Krzyż Zasługi na Wstędze Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec (2015),
- Honorowe obywatelstwo miasta stołecznego Warszawy (2017),
- „Stołek” „Gazety Stołecznej” (2015, za przywrócenie pamięci o cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli),
- Złota Odznaka ZNP (2019),
- Nagroda „Korony Równości” w kategorii „Zaangażowanie społeczne” przyznana przez Kampanię Przeciw Homofobii (2020),
- Honorowa Nagroda w ramach IX edycji Nagrody im. Jana Rodowicza „Anody” przyznana przez Muzeum Powstania Warszawskiego (2021),
- Nagroda czytelników i czytelniczek w plebiscycie Superbohaterki magazynu „Wysokie Obcasy” (2021),
- tytuł Laureatki konkursu Warszawianka Roku (2021),
- Nagroda im. Janusza Korczaka w kategorii „osoby publiczne”.
Postać Wandy Traczyk-Stawskiej została również uwieczniona na ekranie – była bohaterką filmów dokumentalnych, takich jak Portret żołnierza (Portrait of a Soldier) z 2015 roku oraz Wanda. Ostatnia z oddziału z 2024 roku. W wywiadzie dla magazynu Błyskawica. Historia Wandy Traczyk-Stawskiej – żołnierza powstania warszawskiego, udzielonym Michałowi Wójcikowi, opowiedziała o swojej niezwykłej drodze życiowej, pełnej odwagi, poświęcenia i niezłomnego ducha.
Życie Wandy Traczyk-Stawska stanowiło przykład niezwykłego połączenia heroizmu wojennego z długotrwałą działalnością społeczną i edukacyjną. Jej postawa oraz dokonania stanowiły wzór niezłomności, a jej wkład w zachowanie pamięci historycznej pozostanie na zawsze ważnym elementem polskiej historii.
