Tego dnia 1512 roku w katedrze wawelskiej odbył się ślub Zygmunta I Starego i Barbary Zápolyi
Gdy Barbara przyjechała do Krakowa, już dwa dni później odbył się jej ślub. Było to małżeństwo polityczne, z którego narodziła się miłość, tak rzadko spotykana na dworach królewskich. Wesele – huczne i wystawne, a sama panna młoda – piękna i dobra. Ślub Zygmunta I Starego i Barbary Zápolyi odbył się w katedrze wawelskiej, w obecności dostojników królewskich, duchowieństwa i zagranicznych gości.
Zygmunt I Stary był synem Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki oraz wnukiem króla Władysława II Jagiełły i jego czwartej małżonki – królowej Zofii Holszańskiej.
Na tron Polski wstąpił po śmierci swojego starszego brata Aleksandra Jagiellończyka. Po koronacji rozpoczęły się poszukiwania godnej kandydatki na żonę władcy. Ostatecznie, wybór padł na córkę magnata węgierskiego, hrabiego spiskiego, wojewody siedmiogrodzkiego Stefana Zápolyi i Jadwigi cieszyńskiej z dynastii Piastów – Barbarę Zápolyankę.
Plany małżeńskie
Barbara Zápolya była córką Stefana Zápolyi, jednego z najpotężniejszych magnatów Królestwa Węgier, który pełnił funkcję palatyna węgierskiego i hrabiego Szepes, oraz Jadwigi Cieszyńskiej, polskiej księżniczki z dynastii Piastów.
Pochodziła z wpływowego i niezwykle zamożnego rodu – jej ojciec posiadał ponad 70 zamków rozrzuconych po terenach Węgier i dzisiejszej Słowacji. Barbara była również młodszą siostrą Jana Zápolyi, który w przyszłości objął tron Węgier.
Po śmierci ojca w 1499 roku opiekę nad rodziną sprawował książę cieszyński Kazimierz II, krewny jej matki. Przypuszcza się, że młodość spędziła na zamku w Trenczynie oraz na dworze królowej Czech i Węgier, Anny de Foix-Candale.
W tym samym czasie przyszły mąż Barbary, Zygmunt I Stary, był piątym z sześciu synów Kazimierza IV Jagiellończyka, króla Polski i wielkiego księcia litewskiego. Ponieważ nie miał zapewnionego spadku ani w Polsce, ani na Litwie, spędził kilka lat w Budzie, na dworze swojego starszego brata Władysława II Jagiellończyka, króla Węgier i Czech.
W latach 1498–1501 oraz 1502–1506 przebywał w królestwie węgierskim, gdzie zbliżył się do rodu Zápolyów. Odegrał nawet rolę mediatora w konflikcie między swoim bratem Władysławem a Zápolyami, którzy dążyli do wzmocnienia swojej pozycji poprzez mariaż Jana Zápolyi z Anną Jagiellonką, pierworodną córką Władysława. Jednak król Węgier nie wyraził na to zgody, kierując się raczej interesami cesarza Maksymiliana I niż ambicjami własnych możnowładców.
Decyzja ta wywołała oburzenie wśród węgierskiej szlachty, która z niepokojem patrzyła na rosnące wpływy dynastii Habsburgów i nie wahała się grozić zbrojnym oporem. Sytuacja nieco się uspokoiła, gdy w lipcu 1506 roku Władysław II doczekał się syna i dziedzica – Ludwika II Jagiellończyka.
Kilka miesięcy później, w sierpniu 1506 roku, niespodziewanie zmarł Aleksander Jagiellończyk, król Polski i wielki książę litewski, nie pozostawiając potomka. W wyniku wolnej elekcji to właśnie Zygmunt został wybrany na nowego monarchę Polski i Litwy.
Objęcie tronu zmieniło układ sił politycznych w Europie Środkowej i postawiło Zygmunta w obliczu rosnącego zagrożenia ze strony Habsburgów. Ich ambicje sięgały nie tylko Węgier i Czech, lecz także państwa krzyżackiego w Prusach, które pozostawało istotnym punktem spornym.
W tej sytuacji konieczne stało się znalezienie sojuszników przeciwko ekspansji cesarskiej, a Zápolyowie, jako przywódcy stronnictwa antyhabsburskiego na Węgrzech, byli naturalnym wyborem.
Małżeństwo z Barbarą Zápolyą miało strategiczne znaczenie – nie tylko wzmacniało pozycję jej rodziny w przyszłych sporach o sukcesję węgierską, ale także utrudniało Habsburgom przejęcie władzy nad Węgrami.
Pomysł na taki sojusz polityczny najprawdopodobniej narodził się około 1510 roku w kręgach najbliższych doradców Zygmunta, w tym kanclerza wielkiego koronnego Jana Łaskiego i marszałka Krzysztofa Szydłowieckiego.
Zanim Zygmunt zdecydował się na Barbarę, rozważał także inną kandydatkę – księżniczkę Katarzynę Meklemburską. Jednak plany te upadły w wyniku wznowienia działań wojennych między Polską a hospodarem mołdawskim, Bogdanem III Ślepy, (Jednookim), co skłoniło króla do zmiany priorytetów i poszukiwania korzystniejszego mariażu politycznego.
Wybór Barbary okazał się kluczowym elementem jego strategii wobec Habsburgów i ugruntowania wpływów Jagiellonów w regionie.
Ślub Zygmunta I Starego i Barbary Zápolyi i koronacja
Barbara Zápolya przyjechała do Krakowa dwa dni przed ślubem, tj. 6 lutego 1512 roku będąc jeszcze nastolatką. W podróży towarzyszyli jej matka Jadwiga oraz bracia Jan i Jerzy.
Jej przyszły mąż miał wtedy 45 lat i był oczarowany przyszłą małżonką. Przeważnie, w aranżowanych małżeństwach politycznych państwo młodzi poznawali się tuż przed ślubem, jednak przypadek Barbary i Zygmunta był nieco inny.
Data ślubu została wyznaczona na 8 lutego 1512 roku. W tym samym dniu odbyła się również koronacja Barbary. Została ona pierwszą koronowaną królową Polski od 58 lat, od czasów swojej teściowej – królowej Elżbiety Rakuszanki, znanej jako matka królów.
Królowa Barbara
W listach królewskich z okresu poprzedzającego ślub, a także w oficjalnym upoważnieniu zaręczynowym wydanym przez Zygmunta I oraz w epitalamiach wychwalających królewski związek, Barbara była określana mianem nobilissima lub illustrissima princeps.
Wskazywano na jej wysokie urodzenie, podkreślając, że jest córką hrabiego spiskiego oraz palatyna Królestwa Węgier. Szczególną uwagę zwracano również na jej matczyne pochodzenie, akcentując, że jest potomkinią księżniczki cieszyńskiej.
Po zawarciu małżeństwa Barbara Zápolya nosiła oficjalny tytuł królowej Polski, a w dokumentach najczęściej figurowała jako Barbara regina lub Barbara regina Poloniae.
Dodatkowe określenia stosowano sporadycznie – niekiedy nazywano ją Barbara Hungara, co nawiązywało do jej węgierskich korzeni, lub wskazywano na jej przynależność do familii trenczyńskiej.
Posag Barbary
Wysokość posagu Barbary Zápolyi została ustalona na imponującą sumę 100 tysięcy czerwonych złotych, co czyniło go jednym z najwyższych posagów, jakie wnosiły polskie królowe. Była to kwota porównywalna z uposażeniem niektórych przedstawicielek dynastii habsburskiej, co świadczyło o wysokim statusie Barbary oraz znaczeniu politycznym jej małżeństwa ze Zygmuntem I Starym.
Aby zapewnić żonie odpowiednie zabezpieczenie finansowe, 10 lutego 1511 roku król Zygmunt wydał dokument gwarantujący jej oprawę w wysokości 200 tysięcy florenów węgierskich.
W ramach tego zapisu królowa otrzymała w użytkowanie tradycyjne dobra ziemskie, które przysługiwały polskim władczyniom. W skład jej oprawy weszły m.in. Nowe Miasto Korczyn, Wiślica, Żarnowiec, Radom, Jedlnia, Kozienice, Stężyca, Łęczyca, Chęciny, Radoszyce, Przedecz i Kłodawa. Ponadto zapewniono jej dochody z ceł w Koninie, Pyzdrach, Inowrocławiu, Radziejowie i Słońsku, co znacząco zwiększało jej dochody i wpływy.
Ze względu na to, że część ziem tradycyjnie należących do oprawy królowych była jeszcze we władaniu niezamężnej królewny Elżbiety, Zygmunt postanowił dodatkowo przekazać Barbarze dobra w Bieczu i Sochaczewie oraz roczny dochód z żup solnych w Wieliczce w wysokości 200 florenów węgierskich.
Cały zapis oprawny Barbary Zápolyi w dużej mierze pokrywał się z dobrami, które wcześniej przysługiwały jej teściowej, Elżbiecie Rakuszance, z tą różnicą, że największa część sumy została zabezpieczona na starostwie radomskim.
Co przyniósł Polsce ślub Zygmunta I Starego i Barbary Zápolyi?
Barbara pochodziła z poważanego i zamożnego węgierskiego rodu Zápolyów, dlatego też była odpowiednią kandydatką na żonę króla Polski. Małżeństwo to było starannie zaplanowanym ruchem politycznym.
Przede wszystkim miało pogłębić sojusz Polski i Węgier oraz umocnić władze brata króla Zygmunta I Starego na Węgrzech – króla Władysława Jagiellończyka, osłabiając tym samym znaczące wpływy Habsburgów.
Po ślubie Barbara, zgodnie ze zobowiązaniem złożonym jeszcze w Trenczynie 13 stycznia 1511 roku przed opuszczeniem rodzinnych stron, zrzekła się na rzecz swojej matki i rodzeństwa wszelkich praw do dóbr Zápolyów na Węgrzech. Oficjalne potwierdzenie tego aktu nastąpiło 19 lutego 1511 roku.
Wkrótce po tych wydarzeniach, w marcu tego samego roku, Barbara wraz z mężem wyjechała do Poznania, gdzie 15 marca przyszła na świat ich pierwsza córka, Jadwiga. W maju 1513 roku królowa udała się na Litwę, jednak tam musiała przez dłuższy czas przebywać samotnie, ponieważ Zygmunt uczestniczył w wojnie z Moskwą.
Po kilku latach rozłąki, 4 lutego 1515 roku królewska para ponownie spotkała się na Wawelu. Kilka miesięcy później, 1 lipca 1515 roku, Barbara urodziła drugą córkę, Annę.
Królowa Polski nie mogła ukryć obaw związanych z możliwym rozczarowaniem króla z powodu braku męskiego potomka, jednak król oczarowany małżonką zapewniał ją o swej radości, dumie i miłości:
Pan Bóg dał Nam córkę ze szczęśliwego porodu Jej Królewskiej Mości i Ją w dobrym stanie zdrowia zachować raczył. Dzięki za to Panu Bogu i Świętym Patronom naszym składamy i Waszej Mości o tym ku pociesze oznajmujemy[1].
Związek króla Zygmunta I Starego i Barbary Zápoylanki byłby zapewne długi i szczęśliwy, gdyby nie przedwczesna śmierć królowej. Po narodzinach swojej drugiej córki Anny, Barbara zaniemogła i 2 października 1515 roku zmarła.
Została pochowana w Katedrze na Wawelu. Po kilku latach rozpoczęto budowę nowej kaplicy grobowej i w 1533 roku odbył się drugi pogrzeb Barbary – tym razem pochowano ją w nowo wybudowanej Kaplicy Zygmuntowskiej u boku młodszej córki Anny, która zmarła 5 lat po swojej mamie w 1520 roku.
Małżeństwo pary królewskiej co prawda nie trwało długo, lecz było przepełnione miłością, która zachowała się po dziś dzień, w ich licznych listach miłosnych. Ślub Zygmunta I Starego z Barbarą Zápolyą w 1512 roku wzmocnił antyhabsburskie sojusze Jagiellonów, szczególnie na Węgrzech.
Dzięki temu małżeństwu Polska zyskała powiązania z potężnym rodem Zápolyów, przeciwników Habsburgów, co mogło pomóc w utrzymaniu równowagi sił w Europie Środkowej. Ponadto Barbara wniosła znaczny posag, który zasilił skarb królewski. Małżeństwo miało również znaczenie dynastyczne – z tego związku urodziły się dwie córki, choć brak męskiego potomka sprawił, że nie wpłynęło ono na sukcesję tronu.
Bibliografia:
- Barbara Zápolya, [w:] Encyklopedia Krakowa [dostęp: 27.01.2025].
- Barbara Zapolya i Zygmunt I Stary nie umieli bez siebie żyć. Ich miłość przetrwała w korespondecji, National Geographic Polska [dostęp: 27.01.2025].
- Bessala Jerzy, Najsłynniejsze miłości królów polskich, Warszawa 2009.
- Besala Jerzy, Zygmunt I i Barbara Zapolya [w:] Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie, Warszawa 2006.
- Przybyszewski Bolesław, Barbara Zapolya Królowa Polski 1512–1515, Łańcut 2000.
- Wdowiszewski Zygmunt, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków 2005.
- Wojciechowski Zygmunt, Zygmunt Stary (1506–1548), Warszawa 1947.
- Życie małżeńskie króla Zygmunta I Starego (1467–1548), Termedia [dostęp: 27.01.2025].
[1]Barbara Zapolya i Zygmunt I Stary nie umieli bez siebie żyć. Ich miłość przetrwała w korespondecji, National Geographic Polska [dostęp: 27.01.2025].
Lidia Nosal
