1 stycznia 1467 roku urodził się Zygmunt I Stary

Tego dnia 1467 roku urodził się przyszły król Polski – Zygmunt I Stary. Był jednym z najdłużej panujących władców w historii Polski

Zygmunt I Stary rządził 42 lata (tylko 6 lat krócej od swojego dziadka – Władysława Jagiełły, który z kolei był najdłużej panującym królem Polski). Syn Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki, wstąpił na tron Polski w 1507 roku.

Jego panowanie przypadło na czas dynamicznych zmian w Europie, takich jak wojny włoskie czy rywalizacja o tron cesarski oraz ruchy reformacyjne Marcina Lutra. Prześledźmy życie i panowanie tego władcy, który nie tylko umacniał pozycję Polski, ale też odgrywał istotną rolę na arenie międzynarodowej.

Zygmunt Stary przyszedł na świat jako piąty syn Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Był członkiem jednej z najpotężniejszych dynastii w Europie – Jagiellonów, którzy rządzili w Polsce, na Litwie, w Czechach i na Węgrzech. W młodości pełnił funkcję namiestnika na Śląsku, Morawach i Łużycach.

W 1506 roku, po śmierci swojego brata Aleksandra Jagiellończyka, Zygmunt został wybrany na wielkiego księcia litewskiego, a w 1507 roku koronowano go na króla Polski. Miał wówczas 40 lat, co na tamte czasy było dość późnym wiekiem na objęcie tronu.

Rywalizacja o tron cesarski

Śmierć cesarza Maksymiliana I Habsburga w 1519 roku otworzyła możliwość walki o tron Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Wśród kandydatów znaleźli się m.in. król Francji Franciszek I Walezjusz oraz Karol V Habsburg, wnuk Maksymiliana. Do wyścigu dołączył także Zygmunt Stary, który swoje roszczenia opierał na pokrewieństwie z rodem Habsburgów poprzez swoją matkę, Elżbietę Rakuszankę.

Mimo ambicji polskiego monarchy, zwycięstwo przypadło Karolowi V, który dzięki ogromnym zasobom finansowym i poparciu elektorów zdobył tron. Franciszek I, mimo podpisania wcześniej traktatu w Noyon, w którym Karol uznał jego prawa do Neapolu, nie mógł zaakceptować przegranej i kontynuował rywalizację w wojnach włoskich.

Zygmunt I Stary, polityka dynastyczna i małżeństwa

Zygmunt Stary był mistrzem polityki dynastycznej, co udowodnił, zawierając strategiczne małżeństwa. Jego pierwszą żoną była Barbara Zapolya, siostra króla Węgier Jana Zapolyi. Z tego związku urodziły się dwie córki: Jadwiga i Anna, jednak Barbara zmarła w 1515 roku podczas porodu.

W tym samym roku Zygmunt i jego brat, Władysław II Jagiellończyk, zawarli układ wiedeński z Maksymilianem I Habsburgiem. Na mocy porozumienia Jagiellonowie i Habsburgowie mieli poślubiać swoich potomków, co miało zakończyć rywalizację między tymi dynastiami.

Bona Sforza – 2. żona Zygmunta Starego

Po śmierci Barbary Zapolyi Zygmunt Stary ożenił się ponownie. W 1518 roku jego żoną została Bona Sforza, włoska księżniczka z rodu Sforzów. To małżeństwo przyniosło Polsce nie tylko liczne potomstwo, ale także wprowadziło do kraju nowoczesne rozwiązania administracyjne i gospodarcze, które były inspiracją dla reform.

Pierwsze dziecko Bony i Zygmunta, Izabela Jagiellonka, przyszło na świat już w 1519 roku, co wzbudziło plotki o jej pochodzeniu, szerzone przez wrogów politycznych. Uważano, że Izabela pochodzi z nieprawego łoża, gdyż została spłodzona jeszcze przed ślubem Zygmunta i Bony. W 1520 roku narodził się jedyny syn pary – Zygmunt II August, który został wyznaczony na następcę tronu.

Sekularyzacja Prus i elekcja vivente rege

Jednym z największych osiągnięć Zygmunta Starego było rozwiązanie problemu zakonu krzyżackiego. W 1525 roku wielki mistrz krzyżacki, Albrecht Hohenzollern, przekształcił zakon w świeckie Księstwo Pruskie i złożył hołd lenny Zygmuntowi.

Choć królowa Bona była zwolenniczką inkorporacji Prus do Korony, Zygmunt zdecydował się na ich pozostawienie jako lenna. Albrecht Hohenzollern uległ ruchom reformacyjnym Marcina Lutra i przeszedł na luteranizm.

W 1529 roku Zygmunt przeprowadził kontrowersyjną elekcję vivente rege, czyli wybór swojego syna Zygmunta Augusta na króla za życia panującego monarchy. Ten krok wywołał sprzeciw szlachty, która obawiała się naruszenia tradycji wolnej elekcji.

Przyłączenie Mazowsza do Korony

W 1526 roku zmarł książę mazowiecki Janusza III. Po przeprowadzonym śledztwie, Mazowsze zostało inkorporowane do Królestwa Polskiego w roku 1529. Ten polityczny krok zakończył istnienie odrębnego Księstwa Mazowieckiego i umocnił jedność terytorialną państwa. Było to kluczowe wydarzenie, które wpłynęło na wzmocnienie pozycji Królestwa Polskiego w regionie.

Włączenie Mazowsza do Korony nie odbyło się jednak bez trudności. Zygmunt Stary musiał zmierzyć się z oporem lokalnej szlachty, która obawiała się utraty swoich przywilejów. Król zastosował politykę kompromisów, która pozwoliła na łagodne przeprowadzenie procesu integracji. Dzięki temu Mazowsze stało się integralną częścią Polski, a jego stolica, Warszawa, z czasem zyskała kluczowe znaczenie polityczne i administracyjne.

Wypadek Bony Sforzy w Niepołomicach i poronienie syna

Podczas jednego z pobytów w Niepołomicach królowa Bona Sforza uległa nieszczęśliwemu wypadkowi. Spadła z konia podczas polowania, ponieważ zaatakował ją przywieziony specjalnie na tę okazję z Litwy niedźwiedź.

Zwierzę raniło także członków dworu, w tym błazna Stańczyka. Wypadek wywołał duże zaniepokojenie na dworze, gdyż Bona była w 5. miesiącu ciąży i poroniła syna – Wojciecha Olbrachta. Na szczęście żył jej inny syn – Zygmunt August, który od tamtej pory stał się oczkiem w głowie Bony.

Mimo odniesionych obrażeń Bona szybko podjęła leczenie i wróciła do swoich obowiązków. Nie mogła mieć już jednak więcej dzieci! Niepołomice, jako miejsce tego dramatycznego wydarzenia, zyskały dodatkowy rozgłos. Tamtejszy zamek, rozbudowany za rządów Zygmunta Starego i Bony, był ważnym miejscem wypoczynku oraz centrum politycznych spotkań.

Zygmunt I Stary i przebudowa Wawelu

Rządy Zygmunta Starego to także czas wielkich zmian na polu architektury i sztuki. Król podjął się gruntownej przebudowy Zamku Królewskiego na Wawelu, który miał stać się symbolem potęgi i prestiżu dynastii Jagiellonów.

Na jego polecenie sprowadzono włoskich architektów, takich jak Bartolommeo Berrecci, którzy wprowadzili do Krakowa renesansowy styl. Efektem tych prac była m.in. Kaplica Zygmuntowska, uznawana za perłę polskiego renesansu.

Zmiany objęły nie tylko architekturę, ale również wystrój wnętrz. Na Wawelu pojawiły się nowoczesne rozwiązania, takie jak ogrzewanie piecowe czy bogate zdobienia w formie arrasów. Dzięki temu zamek stał się jednym z najpiękniejszych i najbardziej reprezentacyjnych rezydencji królewskich w Europie.

Wojna kokosza – bunt szlachty

W 1537 roku w Polsce doszło do poważnego konfliktu między szlachtą a królem, znanego jako „wojna kokosza”. Nazwa ta wzięła się od skarg chłopów na szlachtę, która podczas rokoszu wyjadała im drób.

Spór wynikał z narastającego niezadowolenia szlachty z polityki Zygmunta Starego, w szczególności z faworyzowania magnaterii i prób wzmocnienia władzy królewskiej. Szlachta domagała się m.in. przestrzegania praw konstytucji Nihil Novi z 1505 roku i ograniczenia rosnących wpływów królowej Bony.

Bunt zakończył się bezkrwawo – król zgodził się na pewne ustępstwa, takie jak powołanie nowych urzędników z szeregów średniej szlachty, ale zachował kontrolę nad kluczowymi sprawami państwowymi. Wojna kokosza pokazała jednak, że szlachta zyskiwała coraz większy wpływ na politykę Polski, co w przyszłości miało doprowadzić do osłabienia władzy królewskiej.

Nieudany zamach na Zygmunta Starego w 1523 roku

5 maja 1523 roku życie króla Zygmunta Starego zawisło na włosku, gdy wieczorem, około godziny 20:00, oddano strzał w okno Kurzej Stopki na Wawelu. Król przebywał wówczas w pobliżu okna, jednak kula z rusznicy, zamiast go trafić, rozbiła szybę i utkwiła w suficie komnaty.

Natychmiast podjęto akcję poszukiwawczą, lecz zamachowcy nie udało się ująć. Ustalono jedynie, że strzelec ukrył się w pobliżu kościoła Św. Idziego, skąd mógł obserwować królewskie apartamenty. Prawdopodobnie znał zwyczaje monarchy, który przed snem często spacerował po komnatach i wyglądał w okna w kierunku miasta.

Motywy zamachowca pozostały tajemnicą. Jedyną poszlaką mógł być wydany kilka tygodni wcześniej edykt podatkowy „o czopowym”. Dekret, nakładający opłaty na produkcję i sprzedaż piwa, został ogłoszony bez zgody sejmu, co wywołało niezadowolenie społeczne.

Nie wiadomo jednak, czy była to główna przyczyna zamachu, czy też kierowały nim inne, nieznane pobudki. Tajemnica tego wydarzenia do dziś budzi zainteresowanie historyków.

Zygmunt I Stary wobec reformacji

Panowanie Zygmunta Starego przypadło na okres wielkich przemian religijnych w Europie, zapoczątkowanych przez Marcina Lutra w 1517 roku. Reformacja szybko dotarła również do Polski, wywołując obawy króla o jedność wyznaniową kraju. Zygmunt Stary zdecydowanie sprzeciwiał się luteranizmowi, uważając go za zagrożenie dla stabilności państwa i Kościoła katolickiego, z którym monarchia ściśle współpracowała.

Król groził surowymi karami, w tym spaleniem na stosie oraz konfiskatą majątkową, wszystkim, którzy otwarcie popierali nauki Lutra. W 1520 roku wydał edykt zakazujący sprowadzania do Polski protestanckich pism oraz ich rozpowszechniania.

Dzięki tym działaniom Polska uniknęła w tym czasie poważniejszych konfliktów religijnych, choć reformacja zyskała zwolenników w Prusach i na Litwie. Zygmunt Stary, pomimo swej stanowczości, w późniejszych latach starał się jednak zachować pewną tolerancję wobec szlachty i mieszczan, co umożliwiło dalsze rozwijanie się idei reformacji w kraju.

Koniec panowania Zygmunta Starego

Zygmunt Stary zmarł 1 kwietnia 1548 roku w wieku 81 lat. Jego panowanie było okresem stabilizacji wewnętrznej, rozwoju kultury renesansowej i wzmacniania pozycji Polski na arenie międzynarodowej.

Po jego śmierci na tronie zasiadł jego syn, Zygmunt II August, który był ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Jagiellonów. Choć Bona Sforza przez pewien czas próbowała wpływać na politykę syna, ich relacje uległy znacznemu pogorszeniu, co zmusiło królową matkę do wycofania się z życia politycznego.

Zygmunt Stary na trwałe zapisał się w historii Polski jako mądry i przewidujący władca, który w trudnych czasach prowadził kraj ku nowoczesności, pozostawiając po sobie silne fundamenty dla swoich następców.

Bibliografia:

• Bogucka Maria, Bona Sforza, Warszawa 1989.
• Rudzki Edward, Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.