Pierwsi Polacy w krajach La Platy

Argentyna, Urugwaj i Paragwaj to kraje, do których mniej lub bardziej licznie Polacy docierali już w XIX wieku. Swoim czynami zapisali się na kartach historii tych państw. Kim byli pierwsi Polacy w krajach La Platy: Argentynie, Urugwaju i Paragwaju?

Spis treści:

• Odkrycie i kolonizacja krajów La Platy
• Wojna o niepodległość krajów La Platy
• Pierwsze wzmianki o Polakach o Argentynie
• Szlak bitewny hrabiego z Galicji. Antoni Tomasz Belina-Skupiewski
• Symbol pogmatwanych dróg historii – Jan Walerian Bulewski
• Podróż przez kraje La Platy Pawła Edmunda Strzeleckiego
• Śladami Strzeleckiego. Podróż Ignacego Domeyki
• Syn Napoleona Bonaparte na misji w Argentynie – Aleksander Colonna-Walewski
• Polski lekarz w krajach La Platy – Maksymilian Rymarkiewicz
• Człowiek, który był wszędzie – Napoleon Feliks Żaba
• Pierwsze wzmianki o Polakach w Paragwaju
• Polacy w krajach La Platy w dalszych latach XIX wieku
• Pierwsi Polacy w krajach La Platy – podsumowanie

Odkrycie i kolonizacja krajów La Platy

Argentyna, Urugwaj i Paragwaj to państwa leżące w południowo-zachodniej części kontynentu amerykańskiego. Tereny tych państw były w całości lub częściowo kolonizowane przez Hiszpanów. Do 1776 roku wchodziły one w skład wicekrólestwa Peru. Następnie wraz z terenami Boliwii utworzyły nowe wicekrólestwo – La Platy.

Obszary Argentyny były stopniowo kolonizowane począwszy od lat 30, XVI wieku. Pierwszą wyprawą mającą na celu zasiedlić te tereny poprowadził Pedro de Mendoza. W 1536 roku założył on Buenos Aires. Do XVII wieku dominującą rolę w życiu politycznym i gospodarczym tego rejonu miało jednak miasto San Miguel de Tucumán.

Było ono głównym eksporterem żywności i zwierząt gospodarskich na tereny obecnej Boliwii. W XVII wieku głównym ośrodkiem stała się Córdoba. W 1613 roku założono tam najstarszy argentyński uniwersytet. W końcu zaś reformy Hiszpanów w swoich amerykańskich posiadłościach i uczynienie Buenos Aires stolicą wicekrólestwa La Platy sprawiły, że z czasem to właśnie miasto zyskało dominującą rolę na tym obszarze.

W podobnym czasie Hiszpanie rozpoczęli kolonizację obszarów Paragwaju. W 1537 roku założono miasto Asunción. Dużą władzą w tym rejonie aż do 1767 roku dysponowali Jezuici, którzy tworzyli i administrowali osiedlami zamieszkałymi przez Indian. Ich wpływy budziły zresztą wielokrotnie spory z zarządzającymi tym obszarem Kreolami.

Z terenów Paragwaju eksportowano głównie yerba mate. Reformy hiszpańskich władz w latach 70. XIX wieku i utworzenie wicekrólestwa La Platy nie wywarły istotnych zmian w gospodarce Paragwaju. Zresztą jak zauważył Tadeusz Łepkowski, w końcu XVIII wieku żyło się tam „dostatnio i egalitarnie, jak na ówczesne czasy”[1].

Na tereny Urugwaju jako pierwsi dotarli Hiszpanie w XVI wieku. Kolonizację na tych terenach zapoczątkowali jednak Portugalczycy, którzy w 1680 założyli Colonia del Sacramento. Wkrótce jednak o terytoria Urugwaju zaczęli dopominać się Hiszpanie. W 1726 r. na zdobytych terenach założyli swoją osadę – Montevideo. Po wielu starciach o ten rejon, dopiero w 1777 roku Portugalczycy zrzekli się jakiekolwiek posiadłości na obszarach Urugwaju.

Wojna o niepodległość krajów La Platy

Podobnie jak w przypadku innych państw Ameryki Łacińskiej wydarzeniem, które wpłynęło na walkę o niepodległość krajów La Platy było koronowanie na króla Hiszpanii Józefa Bonaparte. Nieuznająca go ludność hiszpańska zaczęła tworzyć rady prowincjonalne (junty).

Podobnie postąpili Kreole w Ameryce Łacińskiej. W 1810 roku juntę rządową utworzyła rada miejska Buenos Aires. W miejsce wicekrólestwa La Platy powstały Zjednoczone Prowincje La Platy, nad którymi władzę junta miała sprawować w imieniu jedynego przez nich uznawanego króla Hiszpanii – Ferdynanda VII.

Następnie podległe juncie wojska rozpoczęły próbę zjednoczenia wszystkich ziem nowej La Platy. Regularnie jednak przegrywały z rojalistami walkę o tereny dzisiejszej Boliwii. Poza tym inne prowincje dawnego wicekrólestwa także nie miały zamiaru podporządkowywać się juncie.

Finalnie 6 z nich, tj.  Buenos Aires, Córdoba, Mendoza, Salta, Rosario i Tucumán zebrane na Kongresie Krajowym, ogłosiły 9 lipca 1816 roku niepodległość zrywając tym samym ostatecznie związek z Hiszpanią. Datę tą uważa się także za powstanie Argetnyny.

W 1811 roku w walce o swoją autonomię stanął Paragwaj, który skutecznie obronił się przed atakiem wojsk junty z Buenos Aires. Następnie Paragwajczycy utworzyli własną Najwyższą Juntę Rządzącą. W 1813 roku zwołany Kongres w Asunción proklamował Republikę Paragwaju.

O wiele bardziej skomplikowana sytuacja miała miejsce na terenach Urugwaju, gdzie 1811 roku siły dowodzone przez José Gervasio Artigasa rozpoczęły walkę o wyzwolenie tych ziem. Rojalistów wsparli jednak Portugalczycy chcący przyłączyć te tereny do Brazylii. W rezultacie władze w Buenos Aires zajęte wojną o tereny Boliwii i interwencją w Paragwaju, zdecydowały się na podpisanie rozejmu.

Artigas uznał to za zdradę i od tej pory zaczął walczyć na własną rękę. Udało mu się nawet w 1815 roku utworzyć własne państwo – Ligę Federalną. Twór ten jednak nie utrzymał się zbyt długo i w 1821 roku obszary Urugwaju zostały anektowane przez Portugalczyków i w 1823 roku włączone do Brazylii.

W 1825 r. w Urugwaju wybuchł bunt, który poparły  argentyńskie władze. W rezultacie konflikt przerodził się w starcie Brazylii z Argentyną. Finalnie wojna zakończyła się w 1828 r. i na mocy traktatu pokojowego utworzono „buforowe” niepodległe państwo Urugwaj.

Pierwsze wzmianki o Polakach o Argentynie

Pierwsi Polacy pojawili się w Argentynie około 1812 roku, by walczyć o niepodległość ziem Ameryki Łacińskiej. Byli to żołnierze w przeszłości  uczestniczący w wojnach napoleońskich czy nawet w wyprawie na Haiti. Wśród znanych nazwisk są m. in. Franciszek Dunin Borkowski[2], Antoni Mierza (Mierzwa), Jan (Józef) Karol Wenderski, Tomasz Traska (Trzaska), Manuel (Emanuel) Zatoqui (Zatocki), Antoni Tomasz Belina-Skupiewski czy Jan Walerian Bulewski.

Szlak bitewny hrabiego z Galicji. Antoni Tomasz Belina-Skupiewski

Z grona Polaków walczących o niepodległość Argentyny, o którym źródła podają więcej informacji jest urodzony w 1772 roku[3] w Galicji hrabia Antoni Tomasz Belina-Skupiewski[4]. Do wojska wstąpił w 1794 r jako wolontariusz. W 1797 roku dołączył do Legionów Polskich we Włoszech.

W następnych latach walczył w przeróżnych formacjach wojskowych stojących po stronie Francji. Wziął udział w wojnie z Rosją w 1812 roku i w kampanii 1813 roku. Następnie był jedną z osób, która udała się na Elbę z Napoleonem Bonaparte. Razem z nim wrócił do Francji, a następnie uczestniczył w kampanii w Belgii, gdzie m. in. walczył w bitwie pod Waterloo.

Po licznych bojach na kontynencie europejskim, Belina-Skupiewski wyjechał z pierwszą żoną, Magdaleną Alcayne do USA. Następnie z Nowego Yorku przybył do Argentyny i dołączył do oddziałów dowodzonych przez José de San Martina. Z  jego polecenia miał kontynuować walkę w Chile. Wraz z nim miał także bić się w niektórych bitwach o niepodległość Brazylii.

Belina-Skupiewski miał też walczyć w Peru. Co ciekawe, w trakcie walk o niepodległość Ameryki Łacińskiej miał otrzymać stopień generała. W późniejszym czasie ożenił się ponownie tym razem z Marią Antonią Villą Ceguago i założył z nią rodzinę w Peru lub Ekwadorze. Zmarł przypuszczalnie w 1836 lub 1840 roku.

Na koniec należy podkreślić, że losy Belina-Skupiewskiego (zwłaszcza te w Ameryce Południowej) ze względu na wątłą bazę źródłową i wynikające z tego liczne rozbieżności, budzą do dziś wiele niejasności.

Symbol pogmatwanych dróg historii – Jan Walerian Bulewski

Innym szerzej znanym Polakiem walczącym o niepodległość Argentyny jest major Jan Walerian Bulewski[5]. W przeszłości był on żołnierzem w armii napoleońskiej, gdzie doszedł do stopnia podpułkownika kawalerii.

Walczył m. in. w bitwie pod Waterloo. Po ostatecznym upadku Napoleona wrócił na chwilę do Polski po czym wyjechał do Argentyny. Przybył jednak dopiero w 1819 r., w momencie gdy kraj był już niepodległy. Ostatecznie znalazł angaż w prestiżowym pułku El Ejercito de los Andes.

Wziął udział w kampanii Sierra Ventana pod dowództwem Martina Rodrigueza. Bulewski znalazł się także w składzie osób wytypowanych do prowadzenia negocjacji z Indianami. Niestety owa grupa parlamentariuszy w drodze do obozu Indian, wpadła w ich zasadzkę i podstępnie została wymordowana.

Dla uczczenia jego pamięci, jedna z ulic miasta Tandil w prowincji Buenos Aires otrzymała jego imię. Józefa Radzymińska pisała, że śmierć Bulewskiego jest wręcz tragicznym symbolem pogmatwanych dróg historii i jej zasadzek[6].

Podróż przez kraje La Platy Pawła Edmunda Strzeleckiego

Następni Polacy przybywali do Argentyny począwszy od lat 30. XIX wieku. Co istotne, niektórzy z nich odwiedzili też Urugwaj. Wśród nich był podróżnik i odkrywca – Paweł Edmund Strzelecki, który podróżował po Ameryce Południowej w 1836 roku. Z Brazylii przez Montevideo Strzelecki dotarł do Argentyny, gdzie zatrzymał się na dłuższy czas.

W Buenos Aires był świadkiem wstrząsających scen – publicznego rozstrzelenia z rozkazu dyktatora Juana Manuela de Rosasa, zwabionych podstępnie 110 wodzów indiańskich. Dla Strzeleckiego było to niezwykle dramatyczne przeżycie.

Po pobycie w stolicy Argentyny, Strzelecki udał się do ośrodków górniczych w prowincjach: La Rioja i San Juan. Następnie przez Kordyliery i przełęcz Paso de la Cumbre (Uspallata) dotarł do Chile. Po drodze Strzelecki dokonywał różnych badań i obserwacji.

Śladami Strzeleckiego. Podróż Ignacego Domeyki

Kraje La Platy w drodze do Chile odwiedził też badacz i odkrywca – Ignacy Domeyko. 25 kwietnia 1838 roku dotarł on do Montevideo. Dzień później był już w Buenos Aires, o którym pisał:

Buenos Aires jest rozległe, porządnie zabudowane, mające już wejrzenie stolicy. […]  Rynek duży, na którym ze trzech stron kramy pod kolumnami, policja, ratusz etc., a z czwartej – kościół katedralny z ogromnym portykiem architektury greckiej. Liczą w tym mieście 80 tysięcy mieszkańców, a pomimo tego, że między nimi tysiące znajduje się familii europejskich i kramy po europejsku urządzone, miasto ma swój charakter właściwy, niełatwy do opisania[7].

Po trzech dniach pobytu w Buenos Aires, Domeyko udał się w liczącą prawie 500 km konną podróż przez stepy do Mendozy. Szlak ten był szczególnie niebezpieczny, a podróżującym groziła napaść ze strony Indian.

Po dwóch tygodniach ciężkiej podróży, 12 maja 1838 roku Domeyko zdołał szczęśliwie dotrzeć do Mendozy. Dzień po przybyciu, polski badacz ruszył w dalszą drogę przez Kordyliery i przełęcz Paso de la Cumbre (Uspallata). Po kilku tygodniach, 3 czerwca 1838 r. Domeyko dotarł do celu, chilijskiego miasta Coquimbo.

Na koniec warto zauważyć jak podobnymi drogami wędrowali po Ameryce Południowej Paweł Edmund Strzelecki i Ignacy Domeyko. Trafne wydaje się więc spostrzeżenie W. Słabczyńskiego, który pisał, że Domeyko wędrował jak gdyby śladami Strzeleckiego[8].

Syn Napoleona Bonaparte na misji w Argentynie – Aleksander Colonna-Walewski

Związki z Argentyną miał także urodzony w 1810 roku syn Napoleona Bonaparte i Marii Walewskiej – Aleksander Colonna-Walewski. W przeszłości walczył on w powstaniu listopadowym, a pod koniec tego konfliktu został wysłany jako poseł polski na pertraktacje do Wielkiej Brytanii.

Z Londynu udał się do Francji, gdzie w 1833 roku otrzymał obywatelstwo tego kraju. Przez pewien czas służył w Legii Cudzoziemskiej i regularnej francuskiej armii. Najbardziej jednak przysłużył się Francji w sferze dyplomacji i polityki zagranicznej.

Wśród wielu państw, do których wysyłali go na misje dyplomatyczne kolejni władcy Francji: Ludwik Filip I i Napoleon III Bonaparte była Argentyna. W Buenos Aires Walewski wraz z żoną Marie Anne Alexandrine de Ricci[9] zjawił się w 1847 roku Prowadził tam rozmowy w kwestiach związanych z obywatelami francuskimi zamieszkującymi wówczas Argentynę. Oprócz tego omawiał sprawę żeglugi statków francuskich po argentyńskich rzekach oraz prowadził negocjacje handlowe.

Polski lekarz w krajach La Platy – Maksymilian Rymarkiewicz

W Argentynie i Urugwaju pracował urodzony w 1827 roku Maksymilian Rymarkiewicz. W przeszłości uczęszczał do gimnazjum w Poznaniu i prowadził nielegalną działalność patriotyczną.

W 1842 roku założył tajny uczniowski Związek Wiarusów w Poznaniu. W obawie przed aresztowaniem zbiegł do Francji, gdzie m. in. studiował medycynę w Montpellier. W 1848 roku dołączył do Legionu Mickiewicza[10]. Wraz z nim brał udział w obronie Rzymu przed Francuzami.

W 1850 roku Rymarkiewicz wyjechał do Argentyny. Osiadł w  Buenos Aires, gdzie prowadził cieszącą się dużym uznaniem praktykę lekarską. Od 1854 roku był również redaktorem ukazującej się w języku francuskim gazety – „La Commerce”. W czasie wybuchu epidemii żółtej febry pracował też w Urugwaju. Sam nią zakażony zmarł w Montevideo w 1857 roku.

Człowiek, który był wszędzie – Napoleon Feliks Żaba

Duża karierę w Argentynie zrobił urodzony w 1805 roku[11] Napoleon Feliks Żaba. W przeszłości brał  udział w powstaniu listopadowym, po upadku którego wyemigrował do Francji. W 1832 roku został aresztowany za udział w spisku mającym na celu intronizację Napoleona II Bonaparte.

Został jednak uniewinniony i udał się do Wielkiej Brytanii. Osiadł w Edynburgu, gdzie stał się jednym z wydawców czasopisma „The Polish Exile”. Żaba był też wielkim zwolennikiem nauczania metodą mnemotechniczną, która miała ułatwiać naukę historii, literatury i statystyki. W oparciu o nią prowadził zajęcia w Lizbonie, Madrycie czy Paryżu.

W trackie życia Żaba angażował się w działalność organizacji niepodległościowych taki jak Hotelu Lambert czy Liga Narodowa. Odbywał liczne podróże po świecie, podczas których mógł poznawać nowe miejsca i propagować kwestię polską m. in. do: Stanów Zjednoczonych, Brazylii, Australii, Nowej Zelandii czy Japonii. Warto też dodać, że w Portugalii Żaba otrzymał nawet Order Chrystusa i tytuł hrabiowski.

Miejscem jednak, gdzie Żaba szczególnie odcisnął swoje piętno w latach 50. XIX wieku była Argentyna. Szybko opanował tam język hiszpański i uczył go w szkołach średnich. Był także profesorem na Uniwersytecie w Buenos Aires, gdzie wykładał historię i języki obce. Miał nawet zaszczyt pełnić rolę rektora uczelni.

Początkiem lat 80. XIX wieku Żaba wrócił do Polski, gdzie zamieszkał w Zbylitowskiej Górze. Podejmował jednak dalej podróże po kraju, gdzie wygłaszał odczyty z okazji rocznic narodowych czy też opowiadał o odwiedzonych krajach. Zmarł w 1885 roku. Spuścizną po nim są liczne publikacje wydane w wielu językach.

Pierwsze wzmianki o Polakach w Paragwaju

W I połowie XIX wieku emigracja Polaków do Paragwaju była znikoma. Mimo wszystko warto przytoczyć 2 znane postacie z tego okresu. Jedną z nich był Józef Mystkowski, który dotarł do Paragwaju w 1840 roku. Prowadził tam prace inżynieryjne. Za zasługi został mianowany pułkownikiem wojsk paragwajskich oraz szefem inżynierii wojskowej. W 1847 roku do Paragwaju przybył zaś Stanisław Ropelewski, który prowadził tam badania geologiczne. W trakcie nich zdołał odkryć pokładły rudy żelaza.

Józef Siemiradzki pisał też, że wśród emigrantów europejskich przybywających do Paragwaju latach 1841-1862 ^[12] (za rządów dyktatora Carlosa Antonia Lopeza) byli też Polacy. Większość z nich miała jednak wyginąć podczas wojny paragwajskiej[13].

Polacy w krajach La Platy w dalszych latach XIX wieku

W drugiej połowie XIX wieku nastąpiło nasilenie się emigracji polskiej do Argentyny (zwłaszcza w pierwszych latach po upadku postania styczniowego). Byli to m. in żołnierze służący w armii argentyńskiej i biorący udział w wojnie paragwajskiej. Zaliczali się do nich Teofil Iwanowski, Robert Adolf Chodasiewicz czy Jordan Czesław Wysocki.

Oprócz tego w Argentynie znaleźli się lekarze: Julian Jurkowski (pracował także w Urugwaju), Ryszard Sudnik czy Michał Laudański. Pracowali tam również wykładowcy m. in. Gustaw Kujawa czy Karol Lowenhard czy geolodzy, m.in. Kazimierz Odrzywolski czy Rudolf Zuber.

W następnych latach napływ Polaków do Argentyny nieco ustał. W 1878 roku zjawił się tam Michał Szelągowski, który zasłynął jako jeden z założycieli miasta La Plata. Wraz z innymi polskimi emigrantami utworzył też w 1890 roku założyli pierwsze w Argentynie Towarzystwo Polskie. Dzięki jego staraniom w 1897 roku ziemie w Apóstoles otrzymali pierwsi polscy osadnicy w Argentynie[14].

Z kolei w Urugwaju oprócz Juliana Jurkowskiego żyło niewielu Polaków. Jednym z nich był Erazm Bogoria-Skotnicki, który przyczynił się rozwoju urugwajskiej edukacji i pełnił rolę inspektora w tamtejszym ministerstwie szkolnictwa.

W Urugwaju pracowali też: architekt Jan Łukasiewicz, inspektor chemiczny Ryszard Powal-Czyżkowski czy nauczyciel Ludwik Wypychowski. W 1875 roku Montevideo w drodze do Chile zwiedził zoolog Jan Sztolcman.

W kwestii Paragwaju wiadomo, że Polacy brali udział w wojnie paragwajskiej. Najsłynniejszym z nich był inżynier Luis Myszkowski. Mieszkała tam też pewna grupa polskich osadników, w większość przybyła z Brazylii oraz nieliczni, którzy przeżyli wojnę paragwajską.

W Urugwaju i Argentynie bywał w II połowie XIX wieku pionier osadnictwa polskiego w Brazylii – Edmund Sebastian Woś Saporski. Pod koniec XIX wieku wszystkie 3 kraje w trakcie podczas swoich podróży po Ameryce Południowej odwiedzili: geolog Józef Siemiradzki i pisarz Stefan Barszczewski.

Pierwsi Polacy w krajach La Platy – podsumowanie

Argentynę, Urugwaj i Paragwaj łączy wspólna historia. Wszystkie te kraje były w całości lub częściowo kolonizowane przez Hiszpanów i wchodziły w skład najpierw wicekrólestwa Peru, a następnie wicekrólestwa La Platy.

Pierwszymi Polakami na tych obszarach byli żołnierze polscy walczący o niepodległość Argentyny. Najbardziej znani z tego grona byli Antoni Tomasz Belina-Skupiewski i Jan Walery Bulewski. Następni Polacy przybywali do Argentyny począwszy od lat 30 XIX wieku. Byli to m. in. wielcy polscy podróżnicy i odkrywcy: Paweł Edmund Strzelecki i Ignacy Domeyko. W trakcie swoich podróży odwiedzili oni także Urugwaj.

Związki z Argentyną miał także Aleksander Colonna-Walewski, który w 1847 roku przybył tam z ramienia francuskich władz na misję dyplomatyczną. Praktykę lekarską w Argentynie i Urugwaju prowadził w latach 50. XIX wieku Maksymilian Rymarkiewicz. W podobnym czasie dużą karierę naukową zrobił w Argentynie podróżnik i propagator sprawy polskiej – Napoleon Feliks Żaba.

W I połowie XIX wieku nieliczni Polacy obecni byli także w Paragwaju. Do najwybitniejszych z nich zaliczali się: inżynier Józef Mystkowski i geolog Stanisław Ropelewski.

W II połowie XIX wieku nastąpił liczniejszy napływ Polaków Argentyny. Wielu z nich wzięło udział w wojnie paragwajskiej. Oprócz tego pracowali tam polscy lekarze, wykładowcy czy badacze. W 1890 roku powstało pierwsze Towarzystwo Polskie w Argentynie, zaś w 1897 roku dotarli pierwsi polscy osadnicy.

Nieliczni Polacy znaleźli się także Urugwaju m. in. Erazm Bogoria-Skotnicki czy w Paragwaju m. in. Luis Myszkowski. Wszystkie 3 kraje w trakcie podróży po Ameryce Południowej odwiedzili: geolog Józef Siemiradzki i pisarz Stefan Barszczewski.

Spośród państw omówionych w artykule, należy przyznać, że zdecydowana największa ilość Polaków była obecna w Argentynie. W kraju tym znalazło się wielu polskich żołnierzy, badaczy, odkrywców czy podróżników. Pod koniec XIX wieku rozpoczęło się tam również polskie osadnictwo. 

Z pewnością Argentyna jest to po Brazylii drugim najsłynniejszym obszarem w dziejach emigracji polskiej do Ameryki Południowej. Należy jednak pamiętać, że w Polacy, choć nieliczni, byli także obecni w Paragwaju i Urugwaju, co po raz kolejny dowodzi jak w wielu zakątkach świata można znaleźć ślady XIX-wiecznej emigracji polskiej.

Bibliografia:

• Ameryka Południowa, Wirtualne Muzeum Polonii [dostęp 08.01.2025].
• Argentyna. Historia, Encyklopedia PWN [dostęp 05.01.2025].
• Belina Skupiewski Antoni, Genealogia Polaków [dostęp 07.01.2025].
• Dociekania na temat polskich wojaków, Napoleon.org, s. 2
• Dzieje Ameryki Łacińskiej, 1750-1870/1880, t. 1, red. Tadeusz Łepkowski, Warszawa 1977.
• Bogoria-Skotnicki Erazm (1848-1897) – Urugwaj, Polska Światu [dostęp 13.01.2025]
• James Preston E. i Vanger Milton I., Uruguay. History, Britannica [dostęp 06.01.2025].
• Kałuski Marian, Polacy w Paragwaju, Kworum [dostęp 09.01.2025].
• Kirkor Stanisław, Legia Nadwiślańska 1808-1814, Londyn 1981.
• Klarner-Kosińska Izabela, Polonia w Paragwaju [w:] Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej, red. Marcin Kula, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1983, s. 323-331.
• Klarner-Kosińska Izabela, Polonia w Urugwaju [w:] Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej, red. Marcin Kula, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1983, s. 309-321.
• Mazurkiewicz Władysław, Argentyna, Paragwaj, Urugwaj [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach świata. Słownik encyklopedyczny, red. Władysław Pobóg-Malinowski, t. 1, z. 1, Warszawa 1939, s. 20-36.
• Mucha Danuta, Polacy w walkach o niepodległość Argentyny, „Niepodległość i pamięć”, t. 25, z. 4, Warszawa 2018, s. 33-46.
• Mucha Danuta, Polacy w Ameryce Łacińskiej. Słownik biobibliograficzny, Łódź 2016.
• Paradowska Maria, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów polskiego wychodźstwa w Ameryce Południowej, Warszawa 1984.
• Paradowska Maria, Polacy w Ameryce Południowej, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1977.
• Paradowska Maria, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992.
• Paragwaj. Historia, Encyklopedia PWN [dostęp 05.01.2025].
• Pertek Jerzy, Polacy na szlakach morskich świata, Gdańsk 1957.
• Polonia w Ameryce Łacińskiej, red. Zbigniew Dobosiewicz, Waldemar Rómmel, Lublin 1977.
• Radzymińska Józefa, Biały orzeł nad Rio de la Plata, Warszawa 1971
• Rymarkiewicz Maksymilian, Encyklopedia PWN [dostęp 10.01.2025].
• Service Elman E., Williams John Hoyt, History of Paraguay, Britannica [dostęp 06.01.2025].
• Sitek Filip, Pierwsi Polacy w Chile, Historykon, [dostęp 07.01.2025].
• Słabczyńscy Wacław i Tadeusz, Słownik podróżników polskich, Warszawa 1992.
• Słabczyński Wacław, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1973.
• Słabczyński Wacław, Paweł Edmund Strzelecki. Podróże – odkrycia – prace, Warszawa 1957.
• Smolana Krzysztof, Polonia w Argentynie. Rys Historyczny [w:] Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej, red. Marcin Kula, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1983, s. 215-218.
• Sobol-Kiełbanina Małgorzata, Księgozbiór rodziny Żabów ze Zbylitowskiej Góry w zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie, „Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi”, t. 9, Warszawa 2015, s. 255-272.
• Taras Piotr i Brączek Antoni, Polonia Paragwajska, „Studia Polonijne”, t. 1, Lublin 1976, s. 243-254.
• Tulio Halperín Donghi i Calvert Peter A. R., History of Argentina, Britannica [dostęp 06.01.2025].
• Urugwaj. Historia, Encyklopedia PWN [dostęp 05.01.2025].
• Wójcik Władysław, Polacy w Brazylii, Argentynie i Urugwaju w XIX i XX wieku, „Dzieje najnowsze”, R. 4, z. 2, Warszawa 1972, s. 87-101.
• Wróbel Herkulan, Wkład Polaków w ewangelizacje Argentyny, „Studia Polonijne”, t. 15, Lublin 1993, s. 59-67.
• Zieliński Stanisław, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci-pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1933.

Fot. główna: Przysięga Konstytucji Prowincji Buenos Aires na “Plaza de la Victoria” (obecnie “Plaza de Mayo”). Zdjęcie zostało zrobione z Recova, budynku znajdującego się na środku Plaza, gdzie obecnie znajduje się ulica Defensa, 1854, źródło: Museo Histórico Nacional

[1] Dzieje Ameryki Łacińskiej, 1750-1870/1880, t. 1, red. Tadeusz Łepkowski, Warszawa 1977, s. 100.

[2] Losy tej postaci budzą wiele wątpliwości i jeśli już to raczej przypisuje się jej walkę o niepodległość Chile.

[3] Źródła podają też daty 1774 r. i 1778 r.

[4] W literaturze jego nazwiska występują też pod formami: „Skupieński”, „Skupniewski” „Bellina”

[5] W Argentynie postać ta znana jest jako Juan Valerio Bulewsky.

[6] J. Radzymińska, Biały orzeł nad Rio de la Plata, Warszawa 1971, s. 17.

[7] I. Domeyko, Moje podróże (pamiętniki wygnańca): 1839-1845, red. E. H. Mieciowa, t. 2, Wrocław – Warszawa – Kraków 1963, s. 96.

[8] W. Słabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 310.

[9] Co ciekawe, żona A. Walewskiego była Włoszką polskiego pochodzenia. Jej ojcem był Stanisław Poniatowski, bratanek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

[10] Legion Mickiewicza – polska formacja wojskowa utworzona przez Adama Mickiewicza w 1848 r. Legion brał udział w walkach o wyzwolenie Włoch w trakcie Wiosny Ludów.

[11] Niektóre źródła podają też 1803 r.

[12] M. Paradowska twierdziła, że były to jednak późniejsze lata.

[13] Wojna paragwajska (1864-1870) konflikt toczony między Paragwajem, a koalicją złożoną z Argetnyny, Brazylii i Urugwaju. Była to jedna z najkrwawszych wojen w XIX wieku. W jej rezultacie zginęła połowa ludności Paragwaju.

[14] Było to 14 galicyjskich rodzin, które w wyniku oszustwa zamiast do USA zostały skierowane do Argentyny.