W powszechnej świadomości Nikita Chruszczow kojarzony jest z częściowym potępieniem zbrodni swojego poprzednika, Józefa Stalina i liberalizacją wewnętrzną w ZSRS w czasie swoich rządów w latach 1953-1964. Wiele osób niestety nie zdaje sobie sprawy, że liberalizacja ta nie dotyczyła religii, która w okresie rządów Chruszczowa była tak samo mocno zaciekle prześladowana jak za czasów Lenina i Stalina…
Stosunek komunistów do religii
Źródłem wrogiego stosunku komunizmu do religii była sama ideologa marksistowska jako taka. Marks i Engels w swoich pismach negowali istnienie Boga, określali wszystkie religie bez wyjątku jako fałszywe i opowiadali się jednoznacznie za światopoglądem materialistycznym. Stanowisko to najlepiej streszcza słynne powiedzenie Marksa „Religia to opium dla ludu.”
Z tej właśnie przyczyny powstała na początku XX wieku partia bolszewików pod kierownictwem Włodzimierza Lenina od samego początku była zaciekle antyreligijna. Lenin, w odróżnieniu od swoich rodziców, nigdy nie był człowiekiem religijnym. Jego postawę z czasów dzieciństwa należy określić jako „półwiarę”.
Jak wspominał: „Już w piątej klasie gimnazjum rozwiązałem radykalnie wszystkie kwestie religijne- zerwałem swój krzyżyk i wyrzuciłem go do kosza na śmieci”. Na postawę bolszewików wobec religii wpłynęła także silnie antyreligijna tradycja rewolucji francuskiej z końca XVIII wieku, którą byli zafascynowani i którą starali się kopiować w swojej praktyce rządzenia. Nienawiść Lenina do religii była wprost fanatyczna, nie potrafił określać jej inaczej niż jako „tumanienie mas”, „tępota”, „obskurantyzm”, „kołtuństwo”.
W 1913 roku w jednym z listów Lenina do Maksima Gorkiego znalazły się następujące słowa: „Każda religia jest niewysłowioną ohydą”. Taki sam stosunek do religii mieli także wszyscy inni ówcześni politycy bolszewiccy na czele z Józefem Stalinem i Lwem Trockim.
Walka z religią w Rosji/ ZSRS w okresie rządów Lenina i Stalina (1917-1956)
Po przejęciu rządów w Rosji w wyniku tzw. rewolucji październikowej (6/7 listopada 1917 roku) bolszewicy natychmiast rozpoczęli bezlitosną walkę z religią. 2 lutego 1918 roku rząd bolszewicki wydał „Dekret o wolności sumienia oraz o Kościele i stowarzyszeniach religijnych”. Tytuł tego dekretu, jak zawsze w przypadku bolszewickich aktów prawnych był zwykłą nowomową, nie mającą nic wspólnego z jego rzeczywistą treścią.
Nie wprowadzał on bowiem rozdziału religii od państwa w klasycznym rozumieniu tego słowa, tylko zawierał przepisy uniemożliwiające wszystkim wyznaniom religijnym w państwie sowieckim normalne funkcjonowanie. Zakazywał bowiem wszystkim instytucjom religijnym posiadania jakiegokolwiek majątku, wliczając w to świątynie i przedmioty używane podczas obrzędów religijnych, zabraniał pobierania jakichkolwiek opłat od wiernych, a także pozbawiał ich prawa do opłat państwowych, które otrzymywały w czasach carskich. Mówiąc wprost, dekret ten pozbawiał duchowieństwo wszystkich wyznań religijnych środków do życia.
Uchwalona w tym samym roku Konstytucja Rosji Sowieckiej pozbawiała duchowieństwo zarówno czynnego jak i biernego prawa wyborczego do wszystkich organów władzy sowieckiej. W latach 1918-1919 zamknięto większość rosyjskich klasztorów, a ich majątek rozgrabiono. Rozpoczęto także fizyczną eksterminację duchowieństwa prawosławnego, w wyniku której do końca 1922 roku zamordowano 8 tysięcy duchownych.
Z inspiracji ówczesnej sowieckiej bezpieki, GPU, metropolita Aleksander Wwiedeński utworzył tzw. „Żywą Cerkiew”, której celem miało być nadanie prawosławiu „bardziej postępowego charakteru”. W 1923 roku władze sowieckie wytoczyły także proces pokazowy ówczesnej głowie rosyjskiego prawosławia, Patriarsze Tichonowi, w wyniku którego on skapitulował i zgodził się na wydanie wiernopoddańczych deklaracji wobec władz, za co został zwolniony z więzienia.
Represjom poddano wtedy także inne wyznania religijne. W 1922 roku na masową skalę skonfiskowano żydowskie synagogi i zamknięto szkoły religijne judaizmu, wyrzucano także egzemplarze świętej księgi judaizmu, Tory, na śmietnik. W 1923 roku odbył się pokazowy proces katolickiego polskiego arcybiskupa, Jana Cieplaka i 15 innych księży katolickich. Oskarżono ich o „kontrrewolucję”. Arcybiskup Cieplak i ksiądz Konstanty Budkiewicz zostali skazani na karę śmierci. Dzięki protestowi rządu polskiego arcybiskup Cieplak wyjechał do Polski, ale ksiądz Budkiewicz został rozstrzelany.
Po śmierci Lenina, w dniu 21 stycznia 1924 roku, władze sowieckie kontynuowały walkę z religią. W 1925 roku utworzyły w tym celu Związek Wojujących Bezbożników, którego celem było propagowanie ateizmu. 8 kwietnia 1929 roku Stalin wydał „Dekret o zrzeszeniach religijnych”.
Zakazywał on organizacjom religijnym prowadzenia jakiejkolwiek działalności gospodarczej, oświatowej, kulturalnej, charytatywnej i opiekuńczej, udzielania pomocy swoim członkom oraz ograniczał on ich dostęp do świątyń i domów modlitwy. Wykluczał możliwość organizowania jakichkolwiek obrzędów religijnych i ceremonii poza miejscami kultu, zakazał także prezentacji przedmiotów kultu w przestrzeni publicznej.
Odmówiono osobowości prawnej wszystkim wspólnotom religijnym, w tym największym istniejącym w państwie kościołom. Wszystkie przedmioty kultu religijnego, uznano za znacjonalizowane i podlegające rejestracji przez władze administracyjne. Kościoły uznano za prywatne przedsiębiorstwa na które można było nałożyć bardzo wysokie podatki. Za niewywiązywanie się z nich przewidywano sankcje karne, łącznie z więzieniem dla duchownych i świeckich członków wspólnot. Te posunięcia zaczęto stosować na masową skalę, duchowieństwo obciążono zobowiązaniami, które były niemożliwe do spłacenia.
W 1929 roku na masową skalę rozpoczęto zamykania świątyń wszystkich wyznań religijnych, które często odbywały się w formie bandyckich ekscesów w postaci pobić duchownych i wiernych oraz bezczeszczeniem przedmiotów kultu religijnego. W latach 30 XX wieku Stalin dążył do całkowitej eliminacji wszystkich wyznań religijnych w Związku Sowieckim. Do końca tej dekady zamknięto 80% wszystkich świątyń Cerkwi Prawosławnej, w 1941 roku w całym olbrzymim państwie sowieckim, które do 1917 roku było krajem w którym większość ludności była prawosławna czynnych zaledwie 150 cerkwi.
Synagogi żydowskie zaś całkowicie zniknęły z przestrzeni ZSRS. W 1932 roku Związek Wojujących Bezbożników proklamował tzw. „pięciolatkę antyreligijną”. Zakładała ona, że w pierwszym roku zostaną zamknięte wszystkie szkoły religijne, w drugim wszystkie istniejące jeszcze świątynie. Na trzeci rok zaplanowano wysłanie wszystkich duchownych za granicę, na czwarty zaś zamknięcie wszystkich istniejących jeszcze świątyń, jeśli jakieś do tego czasu się ostaną. Piąty rok zaś miał być „umocnieniem osiągniętych sukcesów”.
W rezultacie tego do dnia 1 maja 1937 roku „imię Boga jako narzędzie wyzysku mas powinno zostać zapomniane na całym terytorium ZSRS”. Mimo poparcia Stalina, ostatecznie nie udało się całkowicie wprowadzić tego planu w życie. Mimo to, duchowieństwo prześladowane było na skalę wyjątkowo przerażającą i bestialską. Na przełomie lat 1937/1938 ówczesny szef NKWD, Nikołaj Jeżow raportował Stalinowi: „W rezultacie naszych przedsięwzięć operacyjnych niemal całkowicie zlikwidowany został episkopat cerkwi prawosławnej […] dwukrotnie zmniejszyła się liczba popów i kaznodziejów, co powinno sprzyjać dalszemu rozkładowi cerkwi i sekt”.
Według szacunków badaczy, w latach 1937-1938 poddano represjom 165,2 tysiące osób z powodów religijnych, zaś rozstrzelano 106,8 tysięcy. Mimo tych wszystkich działań, religia w ZSRS nie została unicestwiona. W 1937 roku w przeprowadzonym w Związku Sowieckim spisie powszechnym za niewierzące uznało się 42,9% obywateli, przy czym trudna oszacowania ich liczba uczyniła tak nie z przekonania, ale tylko i wyłącznie w obawie przed represjami ze strony władz, których fanatycznie wrogi stosunek do religii był przecież powszechnie znany.
Napaść Niemiec na ZSRS w dniu 22 czerwca 1941 roku zmusił Stalina do zmiany polityki religijnej, celu zjednoczenia narodu i przypodobania się zachodnim sojusznikom. Zaprzestano silnej propagandy antyreligijnej, w 1942 roku zlikwidowano Związek Wojujących Bezbożników. 4 września 1943 roku Stalin w towarzystwie Mołotowa przyjął na Kremlu metropolitę Siergieja, ówczesną głowę rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej i dwóch innych towarzyszących mu duchownych i odbył z nimi długą i serdeczną rozmowę.
Wyraził zgodę na zwołanie soboru duchownych prawosławnych w celu wyboru nowego Patriarchy Moskiewskiego (stanowisko to od dłuższego czasu było nieobsadzone wskutek działań władz sowieckich, które to uniemożliwiały), którym to Patriarchą został ostatecznie Siergiej, zaś po jego śmierci to stanowisko objął w 1945 roku Siergiej Simanski jako Aleksy I.
Otwarto kilka seminariów duchownych, drukarni na potrzeby duszpasterskie oraz zakład produkujący świece do świątyń. Odbudowano także strukturę Cerkwi Prawosławnej oraz otwarto jej świątynie, jednak dokonało się to pod całkowitą kontrolą sowieckiego NKWD. W chwili śmierci Stalina, w 1953 roku, w całym ZSRS było czynnych 15 tysięcy cerkwi prawosławnych.
Nawrót do polityki antyreligijnej w latach 1959-1964
Po śmierci Stalina i objęciu władzy w Związku Sowieckim przez Nikitę Chruszczowa, który na XX Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego (KPZS) potępił zbrodnie sowieckiego dyktatora i zapoczątkował politykę pewnej liberalizacji wewnętrznej mogłoby się wydawać, że ludzie wierzący w ZSRS mają już najgorsze dla siebie czasy za sobą. Okazało się niestety zupełnie inaczej. Chruszczow i jego współpracownicy, zgodnie z kanonami ideologii marksistowskiej, mieli tak samo fanatycznie wrogi stosunek do religii jak wcześniej Lenin i Stalin.
Z tej właśnie przyczyny, w 1959 roku Chruszczow wydał dekret, który ponownie pozbawiał wszystkie wyznania religijne osobowości prawnej i uniemożliwił im prowadzenie szkół, szpitali i innych instytucji publicznych. Znowu zaczęto prowadzić zakrojoną na masową skalę propagandę antyreligijną we wszystkich instytucjach państwa sowieckiego. Duchowni ponownie zaczęli być szykanowani oraz kontrolowani we wszystkich przejawach swojej działalności przez państwo.
Na masową skalę zamykano świątynie religijne: 1959 roku w całym ZSRS były czynne 22 tysiące świątyń, w 1960 roku już tylko 13 tysięcy, zaś w 1965 zaledwie 7,8 tysięcy. Nakazano rejestrację wszystkich dorosłych obywateli, którzy ubiegali się o śluby kościelne, chrzty dzieci lub pogrzeby religijne. Zakazano udzielania sakramentu Eucharystii dzieciom oraz nawet ich obecności w nabożeństwach kościelnych. Chruszczow zakazał także wszystkim nabożeństw kościelnych poza murami świątyń, pielgrzymek religijnych, używania dzwonów kościelnych, a nawet odprawiania nabożeństw w ciągu dnia w niektórych obszarach wiejskich od maja do października.
Zwiększono także podatki płacone przez duchownych. Za nieprzestrzeganie tych wszystkich zarządzeń przez duchownych przewidziano dla nich odmowę ich rejestracji przez państwo, co oznaczało, dla nich zakaz wykonywania jakiejkolwiek pracy duszpasterskiej bez uzyskania specjalnego zezwolenia ze strony państwa. Władze sowieckie aresztowały, skazywały na wyroki więzienia oraz przymusowo zmuszały do przejścia na emeryturę wszystkich duchownych, których uznały za „wrogów władzy sowieckiej”.
Po odsunięciu od władzy Chruszczowa w ZSRS w 1964 roku, polityka władz sowieckich uległa złagodzeniu, jednak nadal zwalczały one religię i propagowały ateizm aż do czasów Michaiła Gorbaczowa (1985-1991), kiedy to w następstwie obchodów 1000 lecia chrztu Rusi (1988) zaczęto definitywnie odchodzić od przymusowej i fanatycznej ateizacji społeczeństwa.
Zwalczanie religii przez Nikitę Chruszczowa i jego następców zadaje kłam tezie, jakoby od 1956 roku władze sowieckie zaprzestały polityki masowych represji wobec własnych obywateli i ustrój sowiecki zaczął tracić cechy państwa totalitarnego. Niestety, Związek Sowiecki także po 1956 roku był państwem totalitarnym, ponieważ jak to definiują historycy, politologowie i socjologowie, jedną z najważniejszych cech państwa totalitarnego jest obowiązywanie w nim jednej, narzuconej wszystkim obywatelom ideologii. Taką ideologią był zaś w państwie sowieckim fanatyczny i wojujący ateizm, który nie tolerował żadnego wyznania religijnego i był narzucany mieszkańcom tego państwa aż do czasów rządów Michaiła Gorbaczowa.
Bibliografia:
- Ciesielski S., Rewolucja Stalina, Łomianki 2017.
- Figes O., Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891-1924, Wrocław 2009.
- Marples D. R., Historia ZSRR. Od rewolucji do rozpadu, Wrocław 2006.
- Miedwiedwiew R., Chruszczow, Warszawa 1990.
- Pipes R., Rewolucja rosyjska, Warszawa 1994.
- Pipes R., Rosja bolszewików, Warszawa 2005.
- Persak K., Ł. Kamiński (red.) Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944-1989, Warszawa 2010.
- Radziński E.., Stalin, Warszawa 1996.
- Riasanovsky N. V., M. D. Steinberg, Historia Rosji, Kraków 2009.
- Service R., Lenin, Warszawa 2003.
- Service R., Trocki, Warszawa 2024
- Smaga J., Rosja w XX wieku, Kraków 2000.
- Taubman W., Chruszczow. Człowiek i Epoka, Wrocław 2012.
- Wołkogonow D., Lenin, Warszawa 2006.
Konrad Ruzik
