Kornet porucznika Seja towarzyszył monarsze w drodze do armii pod Smoleńskiem, eskortując tak samego Władysława IV jak i jego dwór. Relacje podają nam co prawda liczbę dwóch kompanii rajtarskich[17], być może jednak silna (bo złożona z 200 koni) rota królewska była podzielona na dwa mniejsze oddziały lub też w pochodzie maszerowała druga, niezidentyfikowana jednostka. Co ciekawe, w czasie uroczystego wjazdu do obozu w Bajewie (Bajowie) rajtarzy królewscy maszerowali tuż za królewską chorągwią husarii, co wzbudziło zazdrość Marcina Kalinowskiego, podkomorzego podolskiego. Chciał on by żołnierze Seja ustąpili miejsca w szyku jego husarzom, ale nie ustąpili rajtarowie[18], zachowując zaszczytną pozycję marszową.
7 września 1633 roku oddziały rajtarii wzięły udział w ataku na pozycje moskiewskie Mattissona, wtedy to zginął Henryk Szmeling[19], pułkownik rajtarski, człowiek mężny i w rycerskim dziele dobrze czwiczony[20] . Piechota i jazda polsko-litewskie nie mogły się przedrzeć przez kobyliny[21] którymi osłaniała się piechota moskiewska. Zanim udało się utorować drogę przez owe przeszkody, Szmeling na dwie kobyliny nad samym rowem szańca nieprzyjacielskiego wpadłszy – dokończył[22]. Jego zwłoki wpadły w ręce cudzoziemskich żołnierzy na służbie moskiewskiej, ale ci odesłali je w trumnie do obozu wojsk polsko-litewskich[23], prosząc w zamian, by uszanowano ich poległych i wysłano do obozu moskiewskiego. Rajtarów widzimy także podczas szturmów mających miejsce 21 września – nie jestem jednak w stanie dokładnie zidentyfikować które jednostki i gdzie dokładnie rzucono do walki. Kilka oddziałów, w tym kornet Tyzenhauza[24], walczyło na lewym skrzydle, w ramach zgrupowania hetmana Marcina Kazanowskiego. Rajtarzy Tyzenhauza wzięli udział w walce przeciw cudzoziemskiej piechocie pułkownika Alexandra Leslie. Rajtaria Abrahamowicza i poległego Szmelinga (oddana zapewne pod komendę wojewodzicowi smoleńskiemu) z kolei wchodziła w skład grupy hetmana Radziwiłła[25] i wraz z husarią niespodziewanie z zasadzki zaatakowała próbujących kontratakować przeciwników. Szarża jazdy Radziwiłła odniosła duży sukces, uciekających do Dniepru gonili, gdzie Moskwa brodu nie patrząc, w Dniepr wpadali i bardzo wiele ich tonęło. Z kolei 28 września dwa kornety Abrahamowicza (w tym nieboszczyka p. Schmelinga) wraz z chorągwiami husarskimi Mirskiego i Pawła Sapiehy odparły atak moskiewskiego regimentu rajtarii d’Eberta (Huberta)[26]. 19 października 1633 roku wśród oddziałów walczących z atakującymi wojskami moskiewskimi w Bohdanowej Okolicy widzimy roty Seja i Sierakowskiego. Rajtarzy królewscy na rozkaz hetmana Radziwiłła poprowadzili kontratak przeciw jeździe moskiewskiej. Porucznik Sej, tytułowany zresztą przez hetmana oberszterem i przełożonym nad gwardię WKM. miał polec w walce – na posłudze WKM. żywot dokończył[27] – z kolei rotmistrz Sierakowski został ranny[28].
Fot. Wikimedia Commons
12 grudnia 1633 rajtarzy JKM, dowodzeni przez Seja[29], biorą udział w zasadzce na oddziały moskiewskie. Atak zakończył się sukcesem, osiągniętym przy niskich stratach – zginął towarzysz z chorągwi kozackiej, a rajtarzy stracili dwa konie[30]. Z kolei 14 grudnia 1633 roku rotę Tyzenhauza[31] widzimy w składzie zasadzki pod wzgórzem Dziewiczym – obok kozaków, husarii i piechoty – gdzie przyszło im walczyć przeciw moskiewskiej rajtarii. Ostatniego dnia tegoż miesiąca trzy kompanie – w tym kornet Andrzeja Sierakowskiego – wchodziły w skład kolejnej zgrupowania które przygotowało kolejną zasadzkę na siły moskiewskie. Rajtarzy wspierali husarię[32] i jazdę kozacką w kolejnych szarżach na piechotę cudzoziemską Szeina, w zaciętym starciu oddziały polsko-litewskie zostały zmuszone do wycofania. W toku walk poległ min. chorąży kompanii Sierakowskiego[33].
Kornet rajtarii Seja był jedną z jednostek które w marcu miały eskortować Szeina pod Wiaźmę[34]. Niezidentyfikowane jednostki rajtarii widzimy w składzie grupy wojsk maszerujących w marcu ku Dorohobużowi, pod komenda kasztelana kamienieckiego Piaseczyńskiego[35]. Rota Tyzenhauza, wraz z trzema chorągwiami kozackimi, stanowiła z kolei w kwietniu 1634 roku eskortę komisarzy wysłanych na negocjacje z Moskalami[36]. 26 września 1634 roku rajtarii JKM wchodzili w skład eskorty monarchy, tryumfalnie wkraczającego do Lwowa[37].
Widzimy więc, że rajtaria, mimo że nie miała tak wielkiego wkładu w smoleńską wiktorię jak piechota cudzoziemska czy husaria, to jednak walczyła ofiarnie i brała udział w najbardziej zaciętych walkach wojny. Warte podkreślenia jest, że na 13 zaplanowanych jednostek (nie wiem bowiem ile rzeczywiście weszło do walki) dwie straciły w toku starć swoich dowódców – Henryka Szmelinga i Jana Seja-Manteuffela. Wydaje mi się, że warto pamiętać o udziale rajtarów w tej, jakże chwalebnej dla Rzeczypospolitej, wojnie, gdyż formacja ta niestety nie cieszy się większym zainteresowaniem współczesnych badaczy i jej udział w walkach jest często marginalizowany lub pomijany.
Michał Paradowski
Bibliografia
Augustyniak Urszula, W służbie hetmana i Rzeczypospolitej. Klientela wojskowa Krzysztofa Radziwiłła (1585-1640), Warszawa 2004
Diariusz kampanii smoleńskiej Władysława IV 1633-1634, Mirosław Nagielski (oprac.), Warszawa 2006
Dyaryusz wojny moskiewskiej 1633 roku, Aleksander Rembowski (oprac.), Warszawa 1895
Gembarzewski Bronisław, Żołnierz polski. Ubiór, uzbrojenie i oporządzenie od wieku XI do roku 1960, t. I – wieki XI-XVII, Warszawa 1969
Kupisz Dariusz, Smoleńsk 1632 – 1634, Warszawa 2001
Lipiński Wacław, Bój o Żaworonkowe wzgórze i osaczenie Szeina pod Smoleńskiem (16-30 października 1633 r.) [w:] Przegląd Historyczno-Wojskowy, tom 7 zeszyt 1, Lwów 1934
Lipiński Wacław, Działania polsko-rosyjskie pod Smoleńskiem od października 1632 do września 1633 r. [w:] Przegląd Historyczno-Wojskowy, tom 5 zeszyt 2, Lwów 1932
Lipiński Wacław, Kampania zimowa 1633/34 i kapitulacja Szeina [w:] Przegląd Historyczno-Wojskowy, tom 7 zeszyt 2, Lwów 1934
Lipiński Wacław, Początek działań moskiewskich w wojnie smoleńskiej [w:] Przegląd Historyczno-Wojskowy, tom 5 zeszyt 1, Lwów 1932
Lipiński Wacław, Stosunki polsko-rosyjskie w przededniu wojny smoleńskiej 1632-1634 i obustronne przygotowania wojskowe [w:] Przegląd Historyczno-Wojskowy, tom 4, zeszyt 2, Lwów 1931
Nagielski Mirosław, Gwardia przyboczna Władysława IV (1632-1648) [w:] Studia i Materiały do Historii Wojskowości, tom XXVII, Warszawa 1984
Nagielski Mirosław, Społeczny i narodowy skład gwardii królewskiej za dwóch ostatnich Wazów (1632-1668) [w:] Studia i Materiały do Historii Wojskowości, tom XXX, Warszawa
Pamiętniki Albrychta Stanisława X. Radziwiłła, kanclerza wielkiego litewskiego, tom I, Poznań 1839
Relacja kanclerza Zadzika o kampanii Smoleńskiej w 1633 r., Władysław Tomkiewicz (oprac.) [w:] Przegląd Historyczno-Wojskowy, tom 7 zeszyt 1, Warszawa 1934
Relacja wojny moskiewskiej, którą do Kr. JM. Ks. Radziwiłł wojewoda wileński, hetm. W. X. Lit. czynił w Warszawie na sejmie w lipcu 1634, w opracowaniu Wacława Lipińskiego [w:] Przegląd Historyczno-Wojskowy, Tom 7 zeszyt 1, Lwów 1934
Wimmer Jan, Wojsko i skarb Rzeczypospolitej u schyłku XVI i w pierwszej połowie XVII wieku [w:] Studia i Materiały do Historii Wojskowości, tom XIV, Warszawa 1968
Wisner Henryk, Rzeczpospolita Wazów, t. II, Wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego, dyplomacja, varia, Warszawa 2004
Przypisy:
[1] Jan Wimmer, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965, str. 274.
[2] Karola Ozie (Ogier) droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 [w:] Jan Ursyn Niemcewicz, Zbiór pamiętników historycznych o dawney Polszcze, tom III, Warszawa 1822, str. 228.
[3] W znaczeniu – w uzbrojeniu ochronnym.
[4] Leonid Arbusow, Aus dem Handbuch des Wojewoden Nicolaus von Korff auf Kreuzburg, Jahrbuch für Genealogie, Heraldik und Sphragistik, 1911-1913, str.434-438.
[5] Pamiętniki Albrychta Stanisława X. Radziwiłła, kanclerza wielkiego litewskiego, tom I, Poznań 1839 ,str. 145.
[6] Dariusz Kupisz, Smoleńsk 1632-1634, Warszawa 2001, str. 240.
[7] Wacław Lipiński, Działania polsko-rosyjskie pod Smoleńskiem od października 1632 do września 1633 r. [w:] Przegląd Historyczno-Wojskowy, tom 5 zeszyt 2, Lwów 1932, str. 10 (174). Źródłem cytatu jest rps. 1642, B. Czart.
[8] Z końcem lutego nie było ich jeszcze w obozie litewskim pod Krasnem.
[9] Tamże, str. 11 (175). Po raz kolejny źródłem jest rps. 1642 B. Czart.
[10] Continuatio a die 3 Maj usque ad finem Junij [w:] Dyaryusz wojny moskiewskiej 1633 roku, w opracowaniu Aleksandra Rembowskiego, Warszawa 1895, str. 10.
[11] Tychże nowin continuatio od 24 Maji aż ad nonam Septembris dostateczniej pierwszych wypisanych [w:] Dyaryusz…, str. 23.
[12] Wojsko KJMci na ekspedycyją moskiewską 1633 r. [w:] Diariusz kampanii…, str. 336; Komput wojsk królewskich zaciągniętych na wojnę smoleńską w 1633 r. [w:] Dariusz Kupisz, op. cit., str. 243.
[13] Podaje wszystkie znane mi i występujące w źródłach formy nazwisk oficerów dowodzących rajtarią.
[14] Dariusz Kupisz, op. cit., str. 136.
[15] A die prima Octobr[is] zacząwszy wiadomości od różnych osób [w:] Diariusz kampanii smoleńskiej, w opracowaniu Mirosława Nagielskiego, Warszawa 2006, str. 126.
[16] Z listu Jego Mści Księdza Kołudzkiego de data 27 Septembris 1633 [w:] Dyaryusz…, str. 32.
[17] Z listu pewne[go] de data 7 Augusti [w:] Diariusz kampanii…, str. 193; Z obozu pod Bajowem 28 Augusti [w:] Diariusz kampanii…, str. 198.
[18] Z obozu na Bajewie sub ead[Em] data [w:] Diariusz kampanii…, str. 201-202.
[19] Copia listu Jego M. Pana Samuela Przypkowskiego do Jego Mści Pana Andrzeja Moskorzowskiego [w:] Dyaryusz…, str. 19; Tychże nowin continuatio od 24 Maji aż ad nonam Septembris dostateczniej pierwszych wypisanych [w:] Dyaryusz…, str. 26; Z obozu na Hłuszczy d. 10 Septembris tychże nowin przez kogo inszego wypisanie. [w:] Dyaryusz…, str. 28; Relatia z obozu JKM, a naprzód na Głuszycy i gdzie najpierwej JKM przyszedłszy szczęśliwie pod Smoleńsk obozem stanął, die 2 Septembris in anno 1633 [w:] Diariusz kampanii…, str. 108.
[20] Z obozu de data 10 Septembris [w:] Diariusz kampanii…, str. 217.
[21] Kobylice, przeszkody antykawaleryjskie z pni drzew.
[22] Relacja wojny moskiewskiej, którą do Kr. JM. ks. Radziwiłł wojewoda wileński, hetm. W. X. Lit. czynił w Warszawie na sejmie w lipcu 1634 roku, w opracowaniu Wacława Lipińskiego [w:] Przegląd Historyczno-Wojskowy, tom 7 zeszyt 1, Lwów 1934, str. 119.
[23] Z obozu na Hłuszczy d. 10 Septembris tychże nowin przez kogo inszego wypisanie. [w:] Dyaryusz…, str. 29; Z obozu na Pokrowskiej Górze de data 25 Septembris [w:] Diariusz kampanii…, str. 223.
[24] Copia listu JMP. Jana Moskorzowskiego do rodzonego swego Jego Mości Pana Andrzeja Moskorzowskiego [w:] Dyaryusz…, str. 39.
[25] Copia listu JMP. Jana Moskorzowskiego do rodzonego swego Jego Mości Pana Andrzeja Moskorzowskiego [w:] Dyaryusz…, str. 36; Z listu wmp. Podkomorzego przemyskiego [Jakuba Maksymiliana Fredry] de data 27 Septembr[is] na Pokrowskiej Górze do jm. ks. scholastica krakowskiego [w:] Diariusz kampanii…, str. 111.
[26] Copia listu JMP. Jana Moskorzowskiego… str. 40.
[27] Relacja wojny moskiewskiej…, str. 120.
[28] Copia listu do pewnej osoby pisanego [w:] Dyaryusz…, str. 47.
[29] Prawdopodobnie Karola Seja, który mógł przejąć oddział po śmierci Jana.
[30] Diariusz kampanii…, str. 190.
[31] Copia listu JM. Pana Jana Moskorzowskiego do rodzonego swego Jego Mości Pana Andrzeja Moskorzowskiego. [w] Dyaryusz…, str. 70.
[32] Die 31a Decembris [w:] Diariusz kampanii…, str. 243.
[33] Tamże, str. 243.
[34] Patrz przypis 15.
[35] Kontynuacja Dyaryusza od dnia 3 marca 1634 [w:] Dyaryusz…, str. 120.
[36] Tamże, str. 125.
[37] Mirosław Nagielski, Gwardia przyboczna Władysława IV (1632-1648) [w:] Studia i Materiały do Historii Wojskowości, tom XXVII, Warszawa 1984, str. 121-122.
