Bitwa o polskie zamki. Czyli czy warto i można odbudowywać polskie zamki?

Idea ”żyjących zamków” służących lokalnym społecznościom jest ostatnimi laty szczególnie popularna na Węgrzech (konferencja ”Autentyczne ruiny czy zamki żyjące” w odbudowanej Sali Wielkiej zamku Diósgyőr w roku 2016) i być może to właśnie stamtąd przywiózł słynny już pomysł odbudowy ”zamków kazimierzowskich” Jarosław Kaczyński (przemówienie w Przysusze w lipcu 2017). Tak, jak w przypadku Polski, tak i na Węgrzech w wyniku wielu wojen ogromna ilość zamków została częściowo lub zupełnie zniszczona. Przy poparciu państwa, w ostatnim czasie dokonano tam jednak wielu znaczących prac rekonstrukcyjnych. Ich zakres bywał różny. W niektórych przypadkach odbudowano praktycznie całe zamki (majestatyczny Füzér, ”zamek królowych” Diósgyőr czy zamek Batorych w Nyírbátor). W innych przypadkach zadowalano się odbudowaniem tylko pojedynczych elementów budowli (odbudowa wieży zamku Regéc). Poza polityką historyczną, celem działań węgierskiego rządu był rozwój turystyki i zatrudnienia. W realizacji tych celów udało się nawet Węgrom uzyskać pokaźne sumy z Unii Europejskiej (w przypadku zamku Füzér było to 6,5 miliona euro). Nie trzeba chyba dodawać, że działania węgierskiego rządu spotykały się z bardzo ciepłym przyjęciem ze strony społeczeństwa i w najlepszym wypadku rezerwą ze strony konserwatorów zabytków.

Mówiąc o Węgrzech musimy jednak zwrócić uwagę na pewien fakt. Tamtejsze odbudowy są prowadzone na zdecydowanie wyższym poziomie technicznym niż polskie, zarówno jeśli chodzi o projekt, wykonanie, ale też i materiały. Po części sprzeciw konserwatorów wobec odbudowy polskich zamków wynika właśnie z faktu, iż nie umiemy tego robić! Odbudowy zamków w Polsce są zazwyczaj tragicznym połączeniem braku projektu, kiepskich materiałów oraz niskiej jakości wykonania. Swoje trzy grosze mają w tym i sami przywiązani do doktryn specjaliści, którzy w większości unosząc się dumą, albo bojąc się ostracyzmu środowiskowego, nie chcą pomóc w przygotowaniu projektów na odpowiednim poziomie (po części taka sytuacja ma miejsce obecnie w Radomiu). Najgłośniejszym w ostatnich latach stał się przykład zamku w Poznaniu, przezwanym przez konserwatorów i historyków sztuki ”gargamelem”, ale i tak nie jest to najgorszy przykład patrząc na takie odbudowy jak w Gostyninie, Działdowie, czy też na nowoczesną „rewitalizację” zamku w Ciechanowie. Na tym miernym tle wybijają się odbudowane, przez byłego senatora Jarosława Laseckiego, Bobolice. Choć nie uniknięto tam błędów, to wykorzystanie tradycyjnych materiałów i utrzymany w tradycji projekt odbudowy sprawił, że zamek stał się hitem turystycznym i medialnym. Bobolice nie przekonały jednak do siebie większości specjalistów. I tutaj dochodzimy do głównego punktu sporu. Nie chodzi bowiem nawet o pewne błędy projektowe odbudowy zamku w Bobolicach, lecz o fakt, że odbudowa zamku nie jest rekonstrukcją jego stanu z czasów sprzed zniszczenia przez Szwedów, a taką rekonstrukcją nie mogła po prostu być z powodu braku odpowiednich źródeł ikonograficznych.

Czy istnieje zatem jakieś rozwiązanie tego, w gruncie rzeczy ideologicznego, sporu? Zwolennicy odbudowy wskazują na połączenie, popularnej po I wojnie światowej i później w Polsce, kreacji konserwatorskiej, rozumianej tu jako twórcza kontynuacja lokalnych tradycji architektoniczno-historycznych (np. Bazylika św. Jana Chrzciciela i Zamek Królewski w Warszawie, część attyk na Rynku w Zamościu czy zamek w Pieskowej Skale) z coraz bardziej popularną ostatnio rekonstrukcją historyczną, rozumianą jako odbudową polegającą na odtworzeniu dawnych technik budowlanych, przy użyciu historycznych materiałów. O ile bardzo znana ostatnio budowa zamku Guédelon we Francji jest kreacją jedynie obiektu zupełnie nowego, to odbudowa zamku Château de Ventadour (Ardeche) w Owernii jest odbudową prawdziwego średniowiecznego zamku zniszczonego przed 200 laty. W obu przypadkach poza zamkiem atrakcją jest sam proces budowy, bowiem zwiedzający mogą nie tylko przyjrzeć mu się z bliska, ale nawet wziąć w nim udział. Zdobyte doświadczenia Francuzi już planują wykorzystać przy odbudowie nieistniejącej od 172 lat gotyckiej wieży katedry w St. Denis. Warto tu również wspomnieć o odbudowanych niedawno irlandzkich średniowiecznych zamkach m.in. Bremore, Grantstown, Claregalway czy Kilcoe (odbudowany przez znanego aktora Jeremy’ego Ironsa). We wszystkich tych przypadkach przy zamku powstawały warsztaty kamieniarskie, a w pracach brali udział rzemieślnicy kontynuujący po części dawne średniowieczne techniki. Do Claregelway sprowadzono nawet mistrza kamieniarskiego z istniejącej od czasów średniowiecza francuskiej szkoły wędrownych rzemieślników Compagnons du Tour de France. Inne bardziej znane odbudowy to uważany za najpiękniejszy zamek Szkocji i jej symbol Eilean Donan Castle (tu kręcono ”Nieśmiertelnego” z Christopherem Lambertem czy ”Świat to za mało ” z serii filmów z Jamesem Bondem), hiszpańskie Castillo de Sobroso i Castillo de Zafra (gdzie kręcono ”Game of Thrones”).