Dynastia ottońska i cesarzowa Teofano

Zreorganizował księstwo Bawarii, chcąc osłabić pozycję tamtejszych władców. W Dolnej Lotaryngii obsadził potomka zachodniofrankijskich Karolingów, Karola, tym samym doprowadził do konfliktu z jego bratem Lotarem. Konflikt nie był z góry rozstrzygnięty, jednak wraz z upływem czasu Otton zdobył przewagę. Interesujące wydarzenia rozgrywały się w tym czasie w Bizancjum, które przeżywało kryzys polityczny. Na południe Włoch chętnie wyprawiali się Saraceni, jednak pogrążone w kryzysie Cesarstwo Bizantyjskie nie mogło im się przeciwstawić. W tym momencie swoją rolę odegrała cesarzowa Teofano, z inicjatywy której Otton II udał się na wyprawę w celu ochrony południa Włoch. Latem 982 roku Otton II zdobył stolicę Saracenów na kontynencie – Tarent. Od tego wydarzenia władca niemiecki zaczął się tytułować cesarzem rzymskim.

Dalsze działania na południu Włoch sprawiły wiele kłopotów Ottonowi II, dwukrotnie miał się rzucać w fale morskie celem ratowania życia podczas bitew z Saracenami. Warto wspomnieć, że podczas wyprawy do Włoch Ottonowi cały czas towarzyszyła Teofano wraz z kilkumiesięcznym synem – Ottonem III. Jest to przykład przywiązania cesarzowej do męża. W 983 roku odbył się zjazd w Akwizgranie, podczas którego Ottona III wyniesiono do godności współkróla. Niedługo później Otton II umarł, pozostawiając nieletniego syna jako następcę tronu.

Regencja

W chwili śmierci Ottona II jego syn miał 3,5 roku. Oczywistym było, że nie będzie w stanie sprawować władzy, choć próbowano czynić takie pozory. Wystawiano na jego imię dokumenty, które on „podpisywał” (ktoś prowadził rękę dziecka), udawał się na wyprawy wojenne i sprawował sądy. W praktyce do wszystkich obowiązków wypełnianych w jego imieniu potrzebna była osoba regenta. Na łożu śmierci Otton II do opieki nad synem wyznaczył arcybiskupa kolońskiego Warina (976-985). Rozstrzygnięcie to jednak nie było obligatoryjne. Książę bawarski Henryk również chciał podjąć się wychowania Ottona III, miałoby mu to pomóc w sięgnięciu po koronę królewską. Księcia bawarskiego popierało głównie środowisko duchowne, nie jest do końca jasne, z czego to wynikało. Jednym z powodów mogła być Teofano, duchowni być może mieli w pamięci cesarzową Irenę, która bez wahania pozbawiła syna wzroku, chcąc utrzymać władzę (zgodnie z prawem bizantyjskim osoba, która nie była w pełni sprawna, nie mogła sprawować władzy). Z kolei za Ottonem opowiedzieli się możni świeccy. I tutaj swoją największą rolę odegrały: babka Ottona III – Adelajda oraz jego matka – Teofano. Obie kobiety o silnych charakterach, większą część życia skonfliktowane, doszły do porozumienia, wyznaczając sobie za cel utrzymanie przy władzy Ottona III. Początkowo obserwując wydarzenia z Włoch, postanowiły wybrać się do Niemiec i tam działać na rzecz swojego potomka. W czerwcu 984 roku obie panie przybyły do Niemiec w towarzystwie króla Konrada z Burgundii, księcia szwabskiego Konrada, arcybiskupa Willigisa i wielu innych. Henryk tracił poparcie, tym samym Otton III powrócił do matki. W zamian za rezygnację z korony Henryk otrzymał księstwo bawarskie. Na Wielkanoc 986 roku na zjeździe dworskim w Kwedlinburgu została powtórzona koronacja tym razem już 6-letniego Ottona III.

Na uroczystości zjawili się także władcy Czech i Polski. Potwierdzili tam swoje zobowiązania trybutarne, a Mieszko miał złożyć hołd młodemu królowi. Regencja Teofano wspomagana była przez Willigisa oraz biskupa wormackiego Hildebalda. Adelajda ponownie wróciła do Włoch, gdzie pilnowała interesów Niemiec. Teofano wykazała ogromną siłę podczas rywalizacji z Henrykiem. Z pewnością była wspomagana przez Williginsa, jednak jej rola była kluczowa. Wzorowo wykorzystała oddanie swoich doradców. Umiejętności polityczne cesarzowej nie podlegają dyskusji. Poza tym Teofano dobrze czuła się w nowej roli. Od końca lat 80. X wieku Teofano przebywała przez pewien czas w Rzymie, sprawując tam obowiązki cesarskie. Sam jej pobyt w Italii był swoistą manifestacją polityczną. Co więcej, w dokumentach sporządzonych około 990 roku Teofano widnieje jako „Teofanu z bożej łaski cesarzowa wspaniała”. Co ciekawe, na jednym z nich podpisana jest w formie męskiej jako „Theophanius”. Regentka miała też swój udział w historii Polski. Wróciwszy do Niemiec w 990 roku, natrafiła na konflikt zbrojny o Śląsk pomiędzy Mieszkiem a czeskim Bolesławem. Cesarzowa opowiedziała się po stronie księcia polskiego.

Na dworze

Tak ja już wcześniej wspomniałem, Teofano była różnie oceniana w Niemczech. Nawet Otton I miał początkowo mieszane uczucia, ponieważ była tylko krewną cesarza bizantyjskiego, czyli nie była „urodzona w purpurze”. Z tego też względu Otton I początkowo planował odesłać ją z powrotem do Konstantynopola. Z czasem musiała jednak wzbudzić szacunek cesarza, skoro równocześnie z następcą tronu Ottonem II została koronowana na współcesarzową. Teofano nie była typowym dzieckiem stolicy, choć to w Konstantynopolu odebrała wykształcenie. Pochodziła z górzystej Armenii. Cesarzowa musiała mieć silny wpływ na Ottona II, w dokumentacji widnieje jako consors (współpracownik) lub coimperatrix (współcesarzowa). Thietmar pisał: „Była wątła, a jednak odważna, męską opieką otaczała państwo swojego syna, łamiąc tych, co głowę podnosili”. Cesarzowej przypisuje się zapoczątkowanie korzystania z widelca przy stole, kronikarze ze zdziwieniem opisywali sytuacje, w której cesarzowa używała złotego „szpikulca” do spożywania posiłków. Oczywiście w tym czasie na dworach europejskich w czasie uczt posługiwano się dłońmi. Teofano miała być kobietą nadzwyczaj dbającą o swój wygląd. „Była nieuprzejmą i gadatliwą kobietą, na dodatek codziennie się kąpała, nosiła luksusowe szaty i kosztowną biżuterię” – tak pisał o żonie Ottona II Alpert z Metzu. O sile charakteru Teofano mogą świadczyć jej słowa dotyczące Adelajdy, z którą była skonfliktowana: „Jeżeli będę jeszcze rok żyła, nie będzie Adelajda nawet nad tym panowała, co jedną ręką można by objąć!”. Teofano zmarła w wieku nieco ponad 30 lat. Zgodnie ze swoim życzeniem została pochowana w kościele pod wezwaniem św. Pantaleona w Kolonii, którego relikwie przywiozła z Bizancjum.

Adam Krężel

Bibliografia:

1. Krasuski Jerzy, Historia Niemiec, Wrocław 2004.

2. Manteuffel Tadeusz, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2007.

3. Strzelczyk Jerzy, Otton III, Wrocław 2000.

4. Szczaniecki Michał, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa 2009.

5. Thietmar, Kronika biskupa mersenburskiego Thietmara.

6. Zientara Benedykt, Historia powszechna średniowiecza, Warszawa 2006.