E. Taylor Atkins, Historia kultury popularnej w Japonii. Od XVII w do współczesności, przekład: Joanna Gilewicz, redaktorka naukowa: dr Lily Adamowicz
Dla fanów Japonii wydana została niedawno nie lada gratka. Książka Historia kultury popularnej w Japonii Atkinsa to pierwsze historyczne i analityczne ujęcie japońskiej kultury popularnej obejmujące tak szeroki zakres czasowy. Książka Atkinsa pozwala nam prześledzić rozwój japońskiej kultury popularnej od jej najwcześniejszych korzeni (XVII w.) przez okres Edo/Tokugawa, epokę Meiji, czasy imperium i wojen, okres powojenny, aż po współczesność i erę „Cool Japan”. Kultura popularna to element głęboko osadzony w japońskiej historii.
Końcem września na półkach zagościła książka bardzo ważna dla ludzi interesujących się Japonią, a mianowicie książka o kulturze popularnej. Wydawać by się mogło, że będzie to ksiażka tylko o anime i K-popie ale nic bardziej mylnego.
Do ręki dostajemy tłumaczenie (na szczęście) drugiego wydania pracy E. Taylora Atkinsa, który jest profesorem nadzwyczajnym historii na Uniwersytecie Północnego Illinois i autorem książki Blue Nippon: Authenticating Jazz in Japan, która w 2003 roku otrzymała nagrodę Johna W. Halla Stowarzyszenia Studiów Azjatyckich jako najlepsza książka poświęcona Azji Północno-Wschodniej. Jego prace ukazały się w takich czasopismach jak Japanese Studies i East-West Connections: Review of Asian Studies. Ma więc wgląd w kulturę popularną i tym się od lat zajmuje.
Struktura
Wydanie jest schludne i dobrze dobrane do rozmiarów książki, czyli 440 stron. Okładka dzieli się na dwie części ukazujące nowożytną Japonię widzianą okiem mistrza drzeworytów i współczesne neonowe miasto japońskie. Grafika została zaczerpnięta ze strony shutterstock. Książka posiada okładkę ze skrzydełkami.
Praca podzielona jest na dziesięć rozdziałów. Pierwszy to rozdział wprowadzający, w którym Atkins wyjaśnia, czym jest kultura popularna w kontekście Japonii. Zastanawia się, jak pojęcie „popkultury” można stosować do epok sprzed nowoczesności oraz jak łączy się ono z urbanizacją, klasą społeczną, produkcją masową i konsumpcją. Wprowadza też kluczową tezę książki – że kultura popularna w Japonii ma własną, długą historię, a nie jest wyłącznie importem z Zachodu.
Rozdział drugi to opis rozkwitu kultury miejskiej epoki Edo (XVII–XVIII w.), tzw. ukiyo – „świata przepływających przyjemności”. Atkins analizuje rozwój kabuki, drzeworytów ukiyo-e, literatury rozrywkowej i konsumpcyjnego stylu życia miejskich klas.
Kolejne dwa rozdziały przedstawiają napięcia między elitarną kulturą dworską a popularną kulturą miejską. Omawia konflikty wokół moralności, obyczajowości i kontroli cenzuralnej w okresie Edo, ukazując, jak władze próbowały ograniczać swobodę kultury rozrywkowej, która jednak stale się odradzała i adaptowała.
Następne rozdziały przechodzą w czasy gwałtownej modernizacji Japonii (po 1868 r.). Atkins analizuje, jak Japonia przejmowała zachodnie technologie i formy rozrywki przekształcając je w lokalne formy kultury masowej. Autor opisuje lata 1910–1930, gdy Japonia stała się regionalnym imperium i uczestnikiem globalnej nowoczesności. Atkins pokazuje, jak kultura miejska – kino, reklama, sport, muzyka jazzowa – stała się symbolem nowoczesnego stylu życia i otwartości na świat, ale też narzędziem afirmacji narodowej dumy i postępu.
Następny rozdział poświęcony jest kulturze jako „technologii imperializmu”. Autor analizuje, jak w latach 30. i 40. kultura popularna została wykorzystana przez państwo do promowania nacjonalizmu i imperializmu. Atkins pokazuje, jak popkultura stała się „miękką siłą” w służbie imperium. Po nim następuje rozdział, w którym Atkins opisał, jak kultura popularna została podporządkowana mobilizacji wojennej w czasie II wojny światowej.
Następnie autor przypatruje się Japonii po klęsce 1945 r. gdzie kultura popularna stała się przestrzenią odbudowy tożsamości i nadziei. Atkins opisuje pojawienie się nowych form rozrywki – Godzilli, baseballu, telewizji, mangi i anime – oraz ich związek z amerykańskim wpływem, demokracją i konsumpcyjnym cudem gospodarczym. Wątek „monstrosity” odnosi się do symboliki traumy i odbudowy w japońskiej wyobraźni.
Ostatni fragment to rozdział o Japonii od lat 80. do współczesności – o globalizacji popkultury, eksporcie wizerunku „Cool Japan”, roli kawaii, J-Popu, gier wideo i mediów cyfrowych. Atkins pokazuje, jak Japonia stała się globalnym producentem symboli, stylów i marzeń – ale też jak ta komercjalizacja wpłynęła na społeczne i kulturowe napięcia wewnątrz kraju.
Na koniec mamy posłowie autora. W tym miejscu podsumowuje książkę, zastanawiając się, co znaczy „być cool” w kontekście Japonii. Analizuje, jak japońska kultura popularna stała się elementem globalnego przepływu towarów i idei, a zarazem sposobem, w jaki Japonia projektuje własny wizerunek na świat. Książka kończy się refleksją nad przyszłością japońskiej popkultury w erze cyfrowej i globalnej.
Historia kultury popularnej w Japonii – ocena i opinia
Książka Atkinsa imponuje rozmachem i ambicją – rzadko spotyka się opracowanie, które śledzi rozwój japońskiej kultury popularnej na przestrzeni ponad czterech stuleci, od „światów ulotnych” ukiyo-e i teatru kabuki po J-Pop, teleturnieje i „Cool Japan”. Autor pokazuje, że popkultura nie jest powierzchownym zjawiskiem ani importem z Zachodu, lecz głęboko zakorzenionym elementem japońskiej tożsamości i historii.
Ta perspektywa stanowi jedną z największych zalet książki. Atkins nadaje kulturze popularnej rangę poważnego uczestnika procesów społecznych, politycznych i gospodarczych, pokazując, jak odgrywała rolę w narodzinach nacjonalizmu, imperializmu, powojennej demokracji i globalizacji.
Kolejną mocną stroną jest połączenie teorii z historią. Atkins nie ogranicza się do opowieści o rozrywce, lecz świadomie analizuje pojęcie „kultury popularnej”, bada jej związek z klasą społeczną, urbanizacją, masową produkcją i konsumpcją. Dzięki temu książka ma nie tylko wartość opisową, ale też intelektualną – prowokuje do refleksji nad tym, czym właściwie jest „popkultura” i jak funkcjonuje w różnych epokach.
Jej język, choć akademicki, bywa lekki i pełen humoru, co czyni lekturę przystępniejszą, a zarazem angażującą. Różnorodność przykładów – od teatru i sportu po film, mangę i teleturnieje – sprawia, że książka jest bogata w treść i nadaje się zarówno dla studentów, jak i dla badaczy czy pasjonatów.
Jednocześnie ta sama rozpiętość czasowa, która czyni książkę imponującą, jest też jej ograniczeniem. Próba objęcia ponad 400 lat kultury popularnej powoduje, że niektóre okresy i zjawiska zostały przedstawione skrótowo, a czytelnik pragnący głębszej analizy jednego tematu może odczuć niedosyt. Trudność może sprawiać także sam poziom teoretyczny, gdyż Atkins zakłada pewną znajomość czytelnika w zakresie historii Japonii i studiów kulturowych, więc osoby początkujące mogą czuć się przytłoczone ilością terminów i odniesień.
Książka koncentruje się głównie na miejskiej, masowej kulturze – przede wszystkim na Tokio i klasie średniej – więc trochę brakuje w niej spojrzenia z perspektywy mniejszych miejscowości, wsi czy grup mniej widocznych. Do tego autor mocno skupia się na kwestiach narodowych i imperialnych, co nadaje analizie powagi, ale sprawia też, że mniej miejsca zostaje na codzienne, oddolne przejawy popkultury i współczesne fandomy.
Niestety pomimo iż drugie wydanie z 2022 roku, którego książka jest tłumaczeniem, wzbogacono o nowe rozdziały i przykłady (J-Pop, kawaii, teleturnieje), nie obejmuje ono najnowszych zjawisk z lat 2020 – takich jak TikTok, YOUTuberzy czy globalne wspólnoty fanowskie online.
W książce brakuje też ikonografii – nie znajdziemy tu zbyt wielu ilustracji, reprodukcji plakatów, kadrów z filmów czy przykładów wizualnych, które mogłyby uzupełnić opisy i analizy. To trochę szkoda, bo przy tak wizualnym temacie jak japońska popkultura obrazy mogłyby mocno wzbogacić odbiór i pomóc czytelnikowi lepiej zobaczyć, o czym autor pisze.
Podsumowanie
Książka Atkinsa to ambitne i wnikliwe opracowanie, które poleciłbym każdemu, kto chce naprawdę zrozumieć, jak rozwijała się japońska kultura popularna od XVII wieku po współczesność, zwłaszcza studentom i badaczom zajmującym się kulturą, historią i mediami Japonii, a także fanom anime, mangi czy J-Popu, którzy chcą wiedzieć, skąd wzięły się te zjawiska i jak łączą się z przemianami społecznymi i politycznymi, to książka wymagająca, ale bardzo satysfakcjonująca, idealna dla tych, którzy szukają głębszego spojrzenia na popkulturę, a nie tylko przeglądu trendów – zdecydowanie warta lektury.
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Ocena recenzenta: 5/6
Remigiusz Gogosz
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
