Kobiety w starożytnym Egipcie. Jaka była ich pozycja i rola?

W społeczeństwie nad Nilem płeć piękna miała wyjątkową pozycję. Kobiety w starożytnym Egipcie cieszyły się swobodą, której mogły im zazdrościć mieszkanki innych cywilizacji tamtego czasu. Egipcjanki mogły dziedziczyć majątek, prowadzić własne interesy, a nawet zajmować wysokie stanowiska, co stanowiło ewenement na tle patriarchalnych struktur Bliskiego Wschodu, Grecji czy Rzymu.

Egipcjanki. Kobiety, które były ludźmi

To zdanie jest dość pokrętne, ale oddaje dość dobrze stan rzeczy w porównaniu do większości świata starożytnego. W wielu tamtejszych kulturach kobieta była składnikiem majątku męża/ojca. Tak ustanowiono to w prawie religijnym i państwowym, które zresztą często stanowiło jedność. Poza Bliskim Wschodem także Grecy, Rzymianie, a później cała cywilizacja łacińska traktowała kobiety gorzej niż mężczyzn.

Istniały jednak pewne wyjątki na mapie ówczesnego świata. Jednym z takich miejsc były tereny kultury egipskiej. Tam kobiety cieszyły się takimi samymi prawami jak mężczyźni. Co również zaskakujące, swoboda ta nie musiała być w żaden sposób wywalczona. Równouprawnienie kobiet i mężczyzn stanowiło stan normalny od samego początku rozwoju cywilizacji nad Nilem, a stan ten nie zmienił się do upadku Nowego Państwa.

Swoboda starożytnych Egipcjanek

Herodota gorszyła swoboda starożytnych Egipcjanek. Zacznijmy od najprostszej, dostrzegalnej na pierwszy rzut oka rzeczy: wyglądu. Kobiety te nie były objęte żadnymi dziwnymi nakazami zakrywania ciała.

Wiele rysunków i rzeźb przedstawia je swobodnie, a często prawie w ogóle nie ubrane. Krótka spódniczka nikogo nie gorszyła. Sukienki nosiły raczej kobiety z wyższych warstw, ale i one często nie zakrywały prawie nic. Odsłonięte piersi nie stanowiły czegoś zaskakującego. Tak samo mocny makijaż (noszony także przez mężczyzn) również był normalny.

Co bogatsze korzystały z depilacji ciała. Nosiły także kolorowe, ozdobne peruki i przykuwającą wzrok biżuterię. Co śmieszne i straszne zarazem, strój takiej Egipcjanki mógłby wywołać oburzenie niestety nawet dziś w naszym kraju, a co dopiero islamskim obecnie Egipcie. A dla tych „prymitywnych ludzi’, jak mawiają złośliwi, nie było w tym nic złego.

Rola kobiety w starożytnym Egipcie – miejsce w rodzinie

Kolejną rzeczą jest kwestia prawna. Nikt nie zamykał kobiety w domu. Nie było żadnego przepisu prawnego dającego mężowi czy ojcu władzę nad kobietą. Formalnie nikt nie miał prawa zmuszać jej do małżeństwa. Także seks pozostawał kwestią wolną.

Przez tysiące lat istnienia kultury Egipskiej nikomu nie przyszło do głowy karanie dwojga wolnych, kochających się ludzi za okazywanie tych uczuć. Jedynie zdrada małżeńska rodziła pewne konsekwencje majątkowe przy udowodnieniu winy przy rozwodzie. Nie ma natomiast mowy o kamienowaniu czy innych brutalnych rozwiązaniach takich sytuacji.

W przeciwieństwie do wielu innych kultur owych czasów, kobieta nie miała rodzenia potomstwa mężowi jako celu swojej egzystencji. Dziećmi bogatych kobiet najczęściej opiekowała się służba i niewolnicy. Dzięki temu Egipcjanki mogły zająć się innymi rzeczami.

Archetypy bogiń egipskich również nie stawiały jednoznacznie na boginię-matkę. Takie oczywiście istniały, np. Hathor jako życiodajna krowa. Duża część tych postaci jednak stylizowano na bardziej niezależne i zaradne. Dobrym przykładem jest tutaj Sachmet, przedstawiana jako lwica i wojowniczka.

Kobiety w starożytnym Egipcie – sytuacja prawna i majątkowa

Przejdźmy do sytuacji gospodarczej kobiet w starożytnym Egipcie. Egipcjanki mogły dziedziczyć majątek na równi z braćmi czy innymi członkami rodziny. Działało to tak samo w przypadku śmierci ojca czy męża.

Posiadanym majątkiem mogła zarządzać swobodnie. Prowadzenie przez kobietę własnego zakładu, np. produkującego papirus, było dość powszechne. Bogatsze często same zarządzały swoimi posiadłościami ziemskimi. Mogły zawierać umowy gospodarcze, handlowe, itd. bez zgody i udziału mężczyzn.

Nie było także żadnego formalnego zakazu zajmowania stanowisk przez kobiety. Niektóre zostawały nawet wezyrami, np. Nebet, czy królami, np. Nitokris z VI dynastii, Hatszepsut z XVIII czy Sobekneferu z XII (tytuł „faraona” nie funkcjonował w owym czasie, to hellenistyczne zniekształcenie).

O zostaniu władcą w ogóle nie decydowało bycie najstarszym synem, ale namaszczenie i koronowanie przez kapłanów. Oczywiście były to bardzo nierówne proporcje, ale wynikały raczej z wewnętrznych układów na wyższych szczeblach hierarchii i naturalnie mniejszej u kobiet niż u mężczyzn potrzeby rywalizacji o zajmowanie eksponowanych stanowisk politycznych.

Koniec swobody kobiet w Egipcie

Wszystko to skończyło się po podboju cywilizacji egipskiej przez Aleksandra Macedońskiego (Wielkiego). Greków zaskoczyło to, jakimi swobodami cieszyły się kobiety w podbitym kraju. Niektórzy greccy filozofowie nazywali nawet Egipcjan głupimi, bo im na to pozwalali.

Przez dziesięciolecia jednak nie odważyli się spróbować tego zmienić. Dopiero rządzący z hellenistycznej Aleksandrii Ptolemeusz IV ogłosił dekret zakazujący kobietom podejmowania czynności prawnych „bez opieki mężczyzny”.

Nie zyskał on jednak aprobaty wśród prostego ludu. Dzięki temu później Kleopatra VII mogła z łatwością sprawować władzę przy poparciu społeczeństwa. Był to jednak ostatni taki zryw ku dawnej tradycji i świetności.

Po włączeniu Egiptu jako rzymskiej prowincji zakazy umocniono jeszcze bardziej. Podbój cywilizacji egipskiej przez Greków i Rzymian niejako cofnął świat w prawach człowieka. Echo tego widzimy do dziś, wciąż żyjąc w kulturze opartej na fundamentach grecko-rzymskiego prawa i filozofii.

Bibliografia:

• Grimal Nicolas, Dzieje starożytnego Egiptu, Warszawa 2005.
• Jacq Christian, Egipcjanki, Warszawa 2008.

Fot. Posąg Hatszepsut, Metropolitan Museum of Art, (ok. 1479–ok. 1458 p.n.e.)

Krzysztof Kowalski