Tego dnia 1719 roku powstało Księstwo Liechtenstein
Gdy cesarz Karol VI połączył majątki ziemiskie Vaduz i Schellenberg proklamując Księstwo Liechtenstein, państwo to stało się 343 państwem składowym Rzeszy. W odróżnieniu od zdecydowanej większości tych organizmów państwowych alpejskie księstwo dalej istnieje, a jego mieszkańcy należą do najlepiej zarabiających ludzi na świecie.
Zanim powstało Księstwo
Najstarsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszego Liechtensteinu pochodziły z III tysiąclecia p.n.e. Najstarszymi znanymi ludami byli Celtowie oraz Retowie, stąd nazwy niektórych miejscowości mają celtyckie pochodzenie.
W roku 15 p.n.e. ziemie należące dzisiaj do alpejskiego księstwa trafiły pod panowanie rzymskie jako część prowincji Recji. Odkryto liczne ślady rzymskiej kultury w tym nawet kilka willi. Od III wieku n.e. trwał napływ plemion alemańskich.
W IV i V wieku n.e. na terenach współczesnego Liechtensteinu rozpowszechniło się chrześcijaństwo. Teodoryk Wielki włączył Recję do królestwa Ostrogotów, a po jego śmierci trafiła ona pod panowanie frankijskie. Za czasów Karola Wielkiego utworzono Hrabstwo Recji.
W wyniku podziału Państwa Franków, tereny Liechtensteinu zostały przyłączone do Niemiec jako część Księstwa Szwabii. W latach 911-1208 istniało Księstwo Alemanii składające się z połączonej Szwabi i Recji. Od 1396 roku hrabstwo Vaduz podlegało bezpośrednio władzy cesarskiej. Ziemie Vaduz i Schellenbergu wielokrotnie przechodziły w ręce różnych panów feudalnych, by w XVII trafić pod panowanie rodu Hohenems.
Księstwo Liechtensteinu – powstanie
Powstanie Księstwa Liechtensteinu wiąże się jednak przede wszystkim ze starym niemieckim rodem Liechtensteinów z Austrii. Liechtensteinowie cieszyli się na przełomie XVII i XVIII wieku wielkim bogactwem, na które składały się 24 miasta, 46 zamków oraz 791 wsi[1].
Majętnej rodzinie zależało na zwiększaniu swoich wpływów oraz władzy. Aby zostać członkiem rady cesarskiej, należało posiadać ziemię pod bezpośrednim zwierzchnictwem Rzeszy.
Książę Jan Adam Bogaty, wykorzystując swój majątek, nabył 18 stycznia 1699 roku majątek Schellenberg od zadłużonych panów Hohenems. Zapłacił za niego 115 000 guldenów. To jednak nie wystarczyło, gdyż zakupiony teren był za mały, aby uprawniał do zasiadania w radzie.
Dlatego Vaduz stało się oczywistym kolejnym celem Jana Adama. Z powodu dalszego nie spłacania długów przez hrabiego Jakuba Hannibala Hohenems, ogłoszono sprzedaż hrabstwa Vaduz. Nabył je Jan Adam I 22 lutego 1712 roku za 290 000 guldenów.
Ceny nabytych włości były wysoko zawyżone, gdyż ziemie nie były ani rozległe, ani bogate. Prawdopodobnie książę zdawał sobie sprawę, że posiadanie terenu o tak znacznej autonomii może mimo wszystko przynieść długofalowe korzyści.
Dlatego zdecydował się przeznaczyć tak ogromne środki na zakup dóbr Hohenemsów. Poza tym swój przydomek, bogaty zdobył zasłużenie. Dzięki swoim zdolnościom organizacyjnym czerpał ogromne zyski z rodzinnego majątku, który konsekwentnie całe życie powiększał, kupując czy to włości ziemskie czy liczne dzieła sztuki.
Książę zmarł kilka miesięcy po kunie Vaduz. Po jego śmierci nastąpił spór sukcesyjny pomiędzy spadkobiercami: Józefem Wincentym i Antonim Florianem. Ostatecznie dzięki wsparciu cesarza Karola VI ziemie Vaduz i Schellenberg przypadły Antoniemu Florianowi, a Józef Wincenty otrzymał rozległy majątek Rumburg.
Dnia 23 stycznia 1719 roku na mocy edyktu cesarza Karola VI formalnie połączono Vaduz i Schellenberg proklamując Księstwo Rzeszy Liechtenstein (niem. Reichsfürstentum).
Być może to osobista sympatia skłoniła cesarza do wspierania Antoniego, gdyż ten był wcześniej jego nauczycielem. Choć Antonii Florian został pierwszym księciem nowego państwa, to Jan Adam odegrał kluczową rolę w jego utworzeniu.
Jan Adam I Liechtenstein
Jan Adam Liechtenstein był najmłodszym synem księcia Karola Euzebiusza oraz Joanny Beatrix z rodu hrabiów von Dietrichstein. Wczesne dzieciństwo spędził pod opieką swojej ciotki, hrabiny Marii Eleonory von Dietrichstein, przebywając na zamku Austerlitz i w Brnie.
Pod koniec 1666 roku przeniósł się do rodzinnego zamku Feldsberg, gdzie osobny dwór zapewniał mu wychowanie odpowiednie do jego statusu. Pierwsze podróże zaprowadziły go m.in. do Göding, Steinitz, Grazu i Wiednia.
Po śmierci matki udał się do Włoch, przybierając pseudonim baron von Eisenberg. Powróciwszy do Wiednia, zamieszkał w klasztorze Braci Miłosierdzia z powodu problemów zdrowotnych.
W 1679 roku wybrał się na drugą podróż do Wenecji, jednak poważne pogorszenie stanu zdrowia zmusiło go do powrotu do Feldsbergu. Po osiągnięciu pełnoletności ojciec przekazał mu w zarząd majątki Plumenau i Butschowitz.
16 lutego 1681 roku poślubił swoją kuzynkę, hrabinę Erdmundę von Dietrichstein. Decyzja o małżeństwie budziła kontrowersje. Ze względu na pokrewieństwo konieczna była papieska dyspensa. Małżeństwo doczekało się 12 dzieci.
Para osiedliła się na zamku Plumenau, gdzie początkowo Jan Adam koncentrował się na odbudowie zamku. Jego kandydatura na stanowisko Oberlandeshauptmanna Śląskiego w 1682 roku została jednak odrzucona przez ojca.
Po śmierci ojca w 1684 roku Jan Adam objął regencję i dziedzictwo Wielkiej Karolińskiej Primogenitury Domu Liechtensteinów. W skład primogenitury wchodziły liczne majątki, w tym Feldsberg, Eisgrub, Landskron oraz posiadłości w Wiedniu, Brnie i Pradze.
Po przejęciu władzy najważniejszym zadaniem było spłacenie długów ojca. Dzięki reorganizacji administracji i ekonomii majątków nie tylko uregulował zobowiązania, ale również wypracował znaczne zyski.
W 1686 roku rozpoczął budowę klasztoru i kościoła w Feldsbergu, sprowadzając tam franciszkanów. Jego gospodarcze zdolności zostały docenione przez cesarza Leopolda I, który mianował go Tajnym Radcą. Liechtenstein wspierał cesarza także finansowo, udzielając mu licznych pożyczek, które łącznie przekroczyły milion guldenów.
W 1692 roku nabył księstwo Göding, a w 1695 roku przejął księstwa Sternberg i Kniebitz. W 1698 roku został przewodniczącym komisji do spraw reform kameralnych, jednak jego próby modernizacji habsburskiej administracji zakończyły się niepowodzeniem z powodu oporu biurokratów.
Z kolei w 1699 roku zakupił Schellenberg od hrabiów Hohenems, co dało początek staraniom o uzyskanie książęcego statusu dla Domu Liechtensteinów. Zakup ten, choć kosztowny, umożliwił późniejsze nabycie hrabstwa Vaduz, co zapewniło rodowi miejsce w Cesarskiej Radzie Książąt.
W kolejnych latach Jan Adam dokonywał licznych zakupów majątków, m.in. księstw Judenau, Liptau-Hradek oraz Kirchberg. W 1703 roku został mianowany dyrektorem austriackiego banku państwowego, Banco del Giro.
Pomimo sukcesów, napięcia związane z jego pozycją w banku skłoniły go do rezygnacji w 1705 roku. W 1708 roku został cesarskim komisarzem w parlamencie węgierskim, gdzie zajął się negocjacjami w burzliwym okresie dla Królestwa Węgier.
Liechtenstein był mecenasem sztuki, rozwijając odziedziczoną po ojcu galerię obrazów oraz kolekcje rzeźb, dzieł malarskich i wyrobów rzemieślniczych. W 1712 roku zmarł na udar mózgu w swoim pałacu ogrodowym w Wiedniu, kończąc męską linię karolińskiej gałęzi Domu Liechtensteinów.
Jego testament, otwarty dzień później, odzwierciedlał napięte relacje z kuzynem Antonim Florianem, któremu pozostawił jedynie minimum przewidziane w kontrakcie rodzinnym. Majątki przekazał wdowie, córkom oraz potomkom zmarłego kuzyna Filipa Erazma, w tym piętnastoletniemu Josephowi Wenzelowi, który odziedziczył kluczowe posiadłości Vaduz i Schellenberg. Postanowienia testamentu wywołały liczne spory prawne.
Krótka historia Księstwa
Liechtenstein jako pierwszy kraj na świecie skutecznie zrezygnował z wykonywania kary śmierci. Ostatni wyrok śmierci w tym państwie wykonano w 1798 roku, choć formalne zniesienie tej kary w przepisach prawnych nastąpiło dopiero w 1985 roku.
Na początku XIX wieku Liechtenstein na krótko znalazł się pod dominacją Francuzów. Po zakończeniu tych wydarzeń, w 1815 roku kraj stał się członkiem Związku Niemieckiego, co było początkiem nowej ery politycznej.
W 1862 roku uchwalono konstytucję oraz utworzono Parlament Krajowy, co wzmocniło instytucjonalne podstawy państwa. Jednym z wymogów Federacji Niemieckiej było utrzymywanie przez Liechtenstein armii, która liczyła zaledwie 80 żołnierzy. W 1868 roku, po rozwiązaniu armii, Liechtenstein ogłosił swoją neutralność, która obowiązuje do dziś.
W 1919 roku wygasł traktat celny z Austrią, co zakończyło również odpowiedzialność Austrii za reprezentację dyplomatyczną Liechtensteinu. Od tego momentu funkcję tę przejęła Szwajcaria, co zacieśniło relacje między tymi dwoma państwami. W 1920 roku oba kraje podpisały traktat pocztowy, a w 1924 roku ustanowiono unię celną, która nadal obowiązuje.
Liechtenstein stopniowo zwiększał swoje zaangażowanie na arenie międzynarodowej. Przystąpił do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, został członkiem Rady Europy, dołączył do Organizacji Narodów Zjednoczonych, został członkiem Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA), a od 1995 roku należy również do Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG).
W 2003 roku w Liechtensteinie przeprowadzono referendum, które odzwierciedlało zasady demokracji bezpośredniej, charakterystycznej także dla Szwajcarii. Podczas głosowania obywatele zdecydowali o zwiększeniu władzy domu książęcego, co stanowiło unikalne połączenie demokracji i monarchicznego systemu rządów w tym niewielkim, ale wpływowym państwie.
Liechtenstein, choć niewielki pod względem powierzchni, odegrał i nadal odgrywa istotną rolę jako przykład pokojowej neutralności, stabilności politycznej i aktywnego uczestnictwa w międzynarodowej społeczności.
Księstwo Liechtenstein w XVIII wieku
Władcy nowego państwa, choć przysięgli szanować dawne prawa swoich poddanych, dążyli do zwiększenia swojej władzy oraz dochodów. Książęcy komisarz Krzysztof Harprecht nie liczył się z opinią mieszkańców, czy prawami Vaduz i Schellenbergu, uciskając ludność podatkami. Przeorganizowano cały system sądowniczy państwa, znosząc min. urząd wybieranego demokratycznie landamanna.
Mieszkańcy Księstwa zaskarżali decyzje nowych władz do cesarza. W 1733 roku książę Józef Wincenty powołał komisję, która zdecydowała się pójść na pewne ustępstwa wobec poddanych, co załagodziło sytuację w państwie. Przywrócono urząd landamanna, lecz teraz nie był już przewodniczącym sądu tylko pozbawionym prawa głosu ławnikiem.
Wojny napoleońskie, Wiosna Ludów i ożywienie gospodarcze
Po zlikwidowaniu Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego Napoleon Bonaparte włączył Liechtenstein do Związku Reńskiego (1806-1813). W 1815 roku. Na kongresie wiedeńskim podjęto decyzję o utworzeniu Związku Niemieckiego, którego Liechtenstein został członkiem jako suwerenne państwo.
Dzięki swojemu położeniu między Szwajcarią oraz Austrią bez granicy z innymi państwami niemieckojęzycznymi, a także silnej pozycji Liechtensteinów na dworze habsburskim, państwo uniknęło zarówno mediatyzacji mikroorganizmów państwowych Rzeszy na początku XIX wieku, jak i nie weszło w skład proklamowanego w 1871 roku Cesarstwa Niemieckiego.
W czasie wiosny ludów w księstwie odbywały się pokojowe demonstracje przeciw władzy absolutnej księcia. Przedstawiciele Liechtensteinu reprezentowali kraj w parlamencie frankfurckim.
Książę Alojzy II zniósł część feudalnych zobowiązań swoich, jednak po wygaśnięciu zapału społeczeństwa przywrócił stare prawa. Dopiero jego następca, Jan II Dobry oktrojował konstytucję w 1862 roku, która wprowadzała podział władzy między monarchą, a społeczeństwem.
Księstwo Liechtensteinu od I do II wojny światowej
Choć państwo było formalnie suwerenne ze względu na swoje położenie musiało zawsze opierać się na którymś ze swoich sąsiadów. Do 1918 roku pozostawało związane z monarchią austro-węgierską.
Liechtenstein i Austrię łączyła unia min. unia monetarna, celna, sądy austriackie stanowiły wyższą instancję dla sądów liechtensteińskich, a do księstwa jeździła austriacka kolej. Austriaccy dyplomaci reprezentowali Liechtenstein na arenie międzynarodowej.
Księstwo korzystało ze współpracy z Austrią w czasie pokoju, jednak podczas I wojny światowej traciło i ubożało z powodu ścisłych powiązań z państwem przegrywającym wojnę.
Dlatego państwo to stopniowo wycofywało się z powiązań z Austrią i zawarło liczne traktaty ze Szwajcarią, współpracując z nią ściśle, aż po dziś dzień. Liechtenstein i Szwajcarię łączy unia celna oraz monetarna. Dyplomacja szwajcarska reprezentuje księstwo tam, gdzie nie posiada ono własnych placówek dyplomatycznych.
II wojna światowa i II poł. XX wieku
W trakcie II wojny światowej Liechtenstein utrzymał swoją niepodległość zachowując neutralność. Na terenie księstwa działały organizacje nazistowskie chcące włączenia państwa do III Rzeszy. 24 marca 1939 roku naziści próbowali przeprowadzić zamach stanu zakończony niepowodzeniem. Dzięki przedłużeniu kadencji parlamentu przedstawiciele partii narodowo-socjalistycznej nigdy w nim nie zasiedli[2].
Po II wojnie światowej nastąpiło ożywienie gospodarcze państwa. Coraz mniejszą rolę w gospodarce odgrywało rolnictwo, a coraz większą usługi i przemysł. Księstwo stało się rajem podatkowym co przyciągnęło zagraniczne firmy.
Szczególnie ważną rolę odgrywa do dzisiaj system bankowy. W II połowie XX wieku Liechtenstein za panowania księcia Jana Adama II dołączył do licznych organizacji międzynarodowych, min. ONZ, EFTA, EOG czy WTO.
Księstwo Liechtensteinu w XVIII wieku i dziś
Księstwo Liechtensteinu powstało w XVIII wieku jako jedno z ponad 300 państewek Rzeszy. Było krajem rolniczym, biednym o niewielkim znaczeniu politycznym czy potencjale ekonomicznym.
Dzisiaj po ponad już 300 latach istnienia państwo to należy do najbogatszych na świecie a ludność żyje w dobrobycie. Na skutek biegu historii jego mieszkańcy wykształcili swoją własną, odrębną tożsamość narodową. Choć Liechtensteińczycy są małym narodem, potrafili razem ze swoimi książętami utrzymać odrębność i suwerenność swojego państwa na przestrzeni wieków.
Bibliografia:
- Jureczko A., Wac E., Historia Liechtensteinu. w. Historia małych krajów Europy. red. J. Łaptos. Wrocław-Warszawa-Kraków 2002, s. 69-149.
[1]Andrzej Jureczko, Ewa Wac, Historia Liechtensteinu. In. Historia małych krajów Europy. Ed. Józef Łaptos. Wrocław-Warszawa-Kraków 2002, s.77.
[2]Andrzej Jureczko, Ewa Wac, Historia Liechtensteinu. In. Historia małych krajów Europy. Ed. Józef Łaptos. Wrocław-Warszawa-Kraków 2002, s.124.
