Maria Kuncewiczowa, Dwa księżyce
Każdy ma takie miejsce na Ziemi, w którym czuje się dobrze. Są to miejsca dające ukojenie, inspirację, radość. Dla Marii Kuncewiczowej takim miejscem był Kazimierz nad Wisłą. Dziś to miasteczko turystyczne, pełne atrakcji. Miejsce, które zachowało ducha przeszłości. Jak wiele polskich miejscowości, Kazimierz Dolny był areną wydarzeń wpływających na jego losy oraz obecny koloryt. Dziś zachwyca. A jak widzieli miasteczko jego mieszkańcy, dawni letnicy, artyści? Dlaczego był tak popularnym celem wyjazdów? Na te pytania odpowiada Maria Kuncewiczowa w książce Dwa księżyce.
Maria Kuncewiczowa
Maria Kuncewiczowa jest jedną z najwybitniejszych polskich pisarek XX wieku, autorką powieści psychologicznych, eseistką, tłumaczką i radiowcem.
Urodziła się 30 października 1895 roku w Samarze (na terenie Rosji), w rodzinie zesłańców politycznych. Dzieciństwo spędziła na emigracji – w Rosji i Francji. Do Polski wróciła w 1919 roku. Studiowałaromanistykę i muzykologię.
Maria Kuncewiczowa wyszła za mąż za pisarza i tłumacza – Jerzego Kuncewicza. Mąż był jednocześnie jej najbliższym współpracownikiem i redaktorem.
W latach 30. pisarka związana była z grupą literacką „Przedmieście”, skupioną wokół tematów społecznych i psychologicznych.
Podczas II wojny światowej Maria Kuncewiczowa mieszkała w Anglii oraz w Stanach Zjednoczonych. Pracowała tam m.in. jako wykładowczyni literatury polskiej. Po wojnie wielokrotnie wracała do Polski, aby na stałe zamieszkać w Kazimierzu Dolnym. Tam stworzyła słynny „Dom Kuncewiczów” – dziś oddział Muzeum Nadwiślańskiego.
Maria Kuncewiczowa zmarła 15 lipca 1989 roku w Lublinie.
Charakterystyczne cechy twórczości Marii Kuncewiczowej to analiza psychologiczna, zainteresowanie kobiecą tożsamością i relacjami międzyludzkimi, refleksja nad emigracją i wykorzenieniem.
Do najważniejszych utworów pisarki można zaliczyć:
- „Przymierze z dzieckiem” (1927 r.) – debiut, zbiór opowiadań, który spotkał się z zarzutem niszczenia wizerunku matki-Polki,
- „Dwa księżyce” (pierwsze wydanie 1933 r.),
- „Cudzoziemka” (1936 r.) – najsłynniejsza powieść pisarki,
- „Klucze” (1943 r.) – książka eseistyczna, pisana na emigracji w USA, o doświadczeniu uchodźstwa i utraty ojczyzny,
- „Gaj oliwny” (1945 r.) – powieść o II wojnie światowej,
- „Fantomy” (1971 r.) – utwór związany z doświadczeniem wojny i emigracji,
- „Natury” (1975 r.),
- „Tristan 1946” (1967 r.) – dramat inspirowany legendą o Tristanie i Izoldzie, przeniesiony w realia powojenne.
Maria Kuncewiczowa była prekursorką literatury psychologicznej w Polsce. Jej „Cudzoziemka” uważana jest za jedną z najwybitniejszych polskich powieści psychologicznych XX wieku. Powstała w kazimierzowskiej chatce pisarki, podobnie jak powieść radiowa „Dni powszednie państwa Kowalskich”.
Książka „Dwa księżyce” Marii Kuncewiczowej, ze wstępem Marty Strzeleckiej, liczy 287 stron. Publikacja obejmuje 20 opowiadań wchodzących w skład „Dwóch księżyców” oraz 10 późniejszych artykułów prasowych – „Z kazimierskiej teki”. Wydanie z 2025 roku jest pierwszym w tej edycji. W 1933 roku miała miejsce pierwsza publikacja „Dwóch księżyców” przez wydawnictwo Rój, współtworzone przez Melchiora Wańkowicza.
Kazimierz Dolny
Kazimierz Dolny, położony nad Wisłą w województwie lubelskim, to jedno z najpiękniejszych i najbardziej malowniczych miasteczek w Polsce. Od wieków przyciąga artystów, turystów i ludzi szukających wyjątkowej atmosfery.
Kazimierz istniał już w XI wieku, a prawa miejskie otrzymał prawdopodobnie w 1335 roku z nadania króla Kazimierza Wielkiego.
W XVI–XVII w. miasto rozkwitało dzięki handlowi zbożem, które spławiano Wisłą do Gdańska. Powstawały wtedy liczne spichlerze i bogate kamienice mieszczańskie.
Wojny XVII wieku i rozbiory zahamowały rozwój Kazimierza.
Na przełomie XIX i XX wieku miasteczko zaczęło przyciągać artystów, malarzy, pisarzy, którzy odkryli jego niezwykły urok. Do Kazimierza przyjeżdżali malarze (np. Tadeusz Pruszkowski, Jan Koszczyc Witkiewicz) i pisarze (m.in. Maria Kuncewiczowa). Powstała tu kolonia artystyczna, a plenery malarskie do dziś są ważnym wydarzeniem.
Kazimierz Dolny to charakterystyczne miejsca. Rynek z kamienicami i słynne kamienice Przybyłów z bogatymi renesansowymi zdobieniami są wizytówką miasteczka. Nad rynkiem góruje Kościół farny św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja z barokowym wnętrzem i jednymi z najstarszych organów w Polsce.
Niezwykłym punktem widokowym Kazimierza są ruiny zamku i baszta obronna z widokiem na Wisłę i okoliczne wzgórza oraz Góra Trzech Krzyży.
Krajobraz Kazimierza to także spichlerze nad Wisłą, będące świadectwem dawnego bogactwa kupców zbożowych. Dla miłośników przyrody są tu wąwozy lessowe, m.in. Korzeniowy Dół.
Kazimierz Dolny słynie dziś z festiwali, m.in. Festiwal Filmu i Sztuki „Dwa Brzegi”, galerii sztuki, koncertów i jarmarków.
Charakterystycznym symbolem miasta są koguty kazimierskie – drożdżowe wypieki w kształcie koguta.
„Różne byty ludzkie”
Akcja „Dwóch księżyców” toczy się w Kazimierzu Dolnym, który Maria Kuncewiczowa znała i kochała. Miasteczko jest tu przedstawione jako przestrzeń szczególna, pełna uroku, tajemniczości i kontrastów.
Spotykają się tu dwa światy: miejscowych mieszkańców, ludzi prostych, związanych z codziennym życiem i naturą oraz letników – artystów i inteligencji, którzy przyjeżdżają, by odpocząć, bawić się i tworzyć. Fabuła książki ma swobodny charakter. Jest obrazem miasteczka i jego atmosfery.
Tytuł „Dwa księżyce” nawiązuje do dwóch obliczy Kazimierza. Pierwszy – księżyc realistyczny, biały – związany jest z życiem codziennym mieszkańców. Drugi – księżyc poetycki, czerwony – to świat sztuki, marzeń i przeżyć duchowych.
Maria Kuncewiczowa w swojej książce nie tylko ukazała miasto i jego mieszkańców. Są oni środkiem wyrazu dla ważnych tematów. Kazimierz Dolny był areną zderzania kultur, prostoty i naturalności mieszkańców z artystycznymi aspiracjami przyjezdnych. Jest to także miejsce magiczne, gdzie sztuka i życie przenikają się. Powieść pokazuje ludzi różnych środowisk, których łączy to samo miasteczko. „Dwa księżyce” to także refleksja nad sztuką i twórczością. Tu artyści szukają natchnienia, a jednocześnie zderzają się z realnym życiem.
Utwór pokazuje niezwykłą umiejętność Marii Kuncewiczowej łączenia obserwacji życia codziennego z poetycką wizją świata.
„Z kazimierskiej teki” to zebrany w najnowszej edycji zbiór artykułów Marii Kuncewiczowej o Kazimierzu. Były publikowane w prasie z lat 30. XX w., m.in. w „Gazecie Polskiej”, „Kurierze Porannym”, „Kurierze Bałtyckim”, „Wiadomościach Literackich”. Zbiór zamyka „O Kazimierzu w Nowym Jorku przemówienie” z 1956 roku.
Życie przetworzone w sztukę
Dwa światy Kazimierza to m.in.: niewidomy Michał, który widzi wszystko, niedoceniana Ludwisiowa, Wojtalik, Flora – Floretta, Moszek Ruchlinger z rodziną, sierżant Kubik, Mena, Krajewo panny Walentyny Krajewskiej, Mistig – kupiec żelazny, zakochani Aniela i Stasiek Pytkowscy, mecenas i mecenasowa Stefa, majster Sowa, Marta-Sylwia, Malwina i jej owoce, Jerzy, Krystyna i ich synek Jędrek oraz wiele innych barwnych postaci. Łączy ich Kazimierz, a dzieli czasami ogromna przepaść. Dlatego trzeba „zacisnąć serce na wszystko postronne – inaczej świat zalałby, porwał w inne strony tych, którzy muszą na miejscu zostawać”.
Czy warto sięgnąć po „Dwa księżyce”? Zdecydowanie tak. To napisana niezwykle obrazowo książka o zwykłym – niezwykłym miejscu, które było. Z pewnością zachęca do odwiedzenia Kazimierza i poszukiwania śladów bohaterów „Dwóch księżyców”. Książka napisana jest barwnym, ale także trudnym językiem epoki. To wymaga od czytelnika wiele uwagi.
Po lekturze warto sięgnąć do adaptacji filmowej w reżyserii Andrzeja Barańskiego. Film z 1993 roku przedstawia letników i miejscowych mieszkańców — nawzajem skonfrontowanych, ale także połączonych tęsknotą za sensem życia. Struktura filmu oparta jest na 17 epizodach, które razem tworzą ponad dwuipółgodzinną opowieść.
W obrazie wzięło udział 107 aktorów, z czego blisko 40 zagrało role główne, co podkreśla wielopostaciowy charakter filmu. W filmie wystąpili m.in. Bożena Adamek (Ludwisiowa), Artur Barciś (niewidomy Michał), Bożena Dykiel (Malwina), Jerzy Bończak (Moszek Ruchlinger).
Film zdobył nagrody takie jak Syrenka Warszawska i Złota Taśma. „Dwa księżyce” były prezentowane m.in. podczas retrospektywy Barańskiego na Transatlantyk Festival w 2018 roku.
Reżyser pozostał bardzo wierny literackiemu materiałowi, zachowując strukturę epizodów i kluczowy klimat opowiadań Marii Kuncewiczowej.
Kazimierz Dolny od XIX wieku jest miejscem, które fascynowało pisarzy, poetów i malarzy. Jedną z pierwszych powieści kazimierzowskich była książka „Kazimierz Dolny. Powieść historyczna” z 1880 roku autorstwa Franciszka Piątkowskiego. Opowiada o życiu miasteczka w czasach dawnej Rzeczypospolitej.
Obok Marii Kuncewiczowej, urokowi Kazimierza uległ Józef Czechowicz. Jego wiersze często nawiązują do pejzażu nadwiślańskiego. W tomach „Stare kamienie” czy „Kamień” pojawiają się obrazy małych miasteczek i okolic Kazimierza.
W poezji Jerzego Harasymowicza (np. w tomie „Wesele raz jeszcze”) Kazimierz jest obecny jako mityczne miejsce artystów i włóczęgów, „poetycka przystań” dla wrażliwych.
Obraz i słowa połączył Edward Hartwig. Był przede wszystkim fotografikiem. Jego albumy o Kazimierzu (z esejami literackimi, m.in. Kazimierza Wyki) utrwaliły literacko-plastyczny mit tego miejsca.
Kazimierz nad Wisłą obecny jest w literaturze pamiętnikarskiej i eseistycznej. Wiele wspomnień artystów z okresu międzywojennego (np. Antoniego Słonimskiego, Jarosława Iwaszkiewicza) opisują pobyty w Kazimierzu.
W prozie współczesnej Kazimierz pojawia się w powieściach obyczajowych i kryminalnych, m.in. w książkach Agnieszki Krawczyk czy kryminałach lokalnych pisarzy, gdzie stanowi tło zagadki.
Wydawnictwo Marginesy
Ocena recenzenta: 4/6
Małgorzata Iwańska-Kania
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Marginesy. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
